Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 Piyesinde Siyasî Baskı ve Aile Trajedisi

 

Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 Piyesinde Siyasî Baskı ve Aile Trajedisi

1944 Türkçülük-Turancılık Davaları, Türkiye’nin yakın tarihindeki tartışmalı siyasî olaylardan biri olarak dikkat çekmektedir. Bu süreçte çok sayıda Türkçü aydın, yazar, öğretmen ve öğrenci “ırkçılık” ve “Turancılık” suçlamalarıyla yargılanmış, tutuklanmış ve ağır baskılarla karşı karşıya kalmıştır. Ancak yaşananlar yalnızca mahkeme salonlarıyla sınırlı kalmamış; dönemin siyasî atmosferi insanların aile hayatını, düşünce dünyasını ve günlük yaşamını da derinden etkilemiştir. Mehmet Hayati Özkaya’nın kaleme aldığı Afşın-1944 adlı piyes de bu dönemin siyasî ve insanî yönlerini anlatan bir eserdir. Bununla birlikte piyesin etrafında şekillendiği gerçek kişileri tanımak gerekir. Çünkü Afşın-1944 tarihî olaylarla kişisel acıları bir araya getiren dramatik bir eser niteliği taşımaktadır.

Eserin başkarakterlerinden biri Nejdet Sançar’dır. Asıl adı Mehmet Nejdet Sançar olan yazar ve eğitimci, Türkçülük düşüncesinin önemli temsilcilerinden biridir. Uzun yıllar edebiyat öğretmenliği yapan Sançar Türk milliyetçiliği fikrini savunan bir düşünce adamıdır. 1944’te açılan Türkçülük-Turancılık Davaları sırasında tutuklanmış, sorgulanmış ve ağır baskılar yaşamıştır. Bu süreç onun hem meslek hayatını hem aile düzenini hem de ruh dünyasını derinden etkilemiştir. Özellikle hapishane günlerinde yaşadıkları, soruşturmalar ve devlet baskısı, ilerleyen yıllarda onun hafızasında silinmeyen izler bırakmıştır. Afşın-1944 piyesi de büyük ölçüde bu yaşanmışlıkların dramatik bir yansıması niteliğindedir.

Nejdet Sançar’ın hayatındaki en önemli isimlerden biri ağabeyi Nihal Atsız’dır. Türk edebiyatı ve Türkçülük düşüncesi denildiğinde akla gelen ilk isimlerden biri olan Atsız siyasî ve edebî kimliğiyle dikkat çeken bir şahsiyettir. Bozkurtlar, Ruh Adam ve Deli Kurt gibi romanlarının yanında şiirleri ve makaleleriyle de geniş bir okuyucu kitlesi oluşturmuştur. Özellikle çıkardığı Orhun dergisi dönemin Türkçü çevrelerinin önemli yayın organlarından biri hâline gelmiştir. Atsız’ın dönemin başbakanına yazdığı açık mektuplar ise 1944 olaylarının başlamasında önemli rol oynamıştır. O hem bir yazardır ve hem de dönemin siyasî tartışmalarının merkezindeki isimlerden biridir.

Nihal Atsız’ın eserlerinde sık sık ülkü, yalnızlık, tarih, kahramanlık ve ölüm temaları görülür. Bu duygusal atmosfer Afşın-1944 adlı eserin içinde de hissedilir. Piyeste Atsız’ın şiirlerine yer verilmesi de tesadüf değildir. Onun şiirleri eserde anlatılan acıları ve kayıpları daha derin bir duygusallığa taşır. Özellikle hapishane günlerini ve Sançar ailesinin yaşadığı yalnızlığı anlatan bölümlerde Atsız’ın dizeleri, karakterlerin iç dünyasının sesi hâline gelir.

Eserde önemli bir yere sahip olan bir diğer kişi ise Reşide Sançar’dır. Reşide Hanım, Nejdet Sançar’ın eşidir ve piyeste güçlü, sabırlı ve dirayetli bir kadın olarak karşımıza çıkar. Kendisi de öğretmendir. Eşinin tutuklanmasıyla birlikte hem ekonomik sıkıntılarla hem toplumsal baskılarla hem de yalnızlıkla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Üstelik bu süreçte hamiledir. Devlet baskısı yalnızca Nejdet Sançar’ı değil, ailesini de hedef almıştır. Görevinden uzaklaştırılması, maaşının kesilmesi ve yaşadığı maddî zorluklar bunun göstergesidir. Ancak Reşide Hanım bütün bu sıkıntılara rağmen geri adım atmayan bir karakterdir. Özellikle Afşın’in hastalığı sırasında gösterdiği sabır ve umut, onu eserin en güçlü figürlerinden biri hâline getirir.

Afşın, Nejdet ve Reşide Sançar’ın oğludur. Henüz genç yaşta hastalanarak hayatını kaybetmiştir. Ancak Afşın bir dönemin talihsizliğinin sembolüne dönüşür. Daha doğmadan önce ailesi siyasî baskılarla kuşatılmıştır. Babasının tutuklanması, annenin bu süreçte yalnız kalışı ve ekonomik sıkıntılar, onun çocukluk dünyasını doğrudan etkilemiştir.

Afşın’in karakteri piyeste oldukça canlı biçimde anlatılır. Zeki, duyarlı, hareketli ve hayal gücü güçlü bir çocuk olarak tasvir edilir. Futbolu sever, iyi kompozisyonlar yazar, okul hayatında dikkat çeker ve milliyetçi bir aile ortamında yetişir. Ancak onun hikâyesinin üzerinde baştan itibaren ağır bir kader duygusu vardır. Nejdet Sançar’ın oğlunu anlatırken kullandığı ifadeler, yaklaşan trajediyi sürekli hissettirir.

İşte Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 adlı piyesi bu tarihî ve duygusal zeminde yükselir. Eser bir yandan 1944 Türkçülük-Turancılık Davaları’nın oluşturduğu siyasî baskı atmosferini anlatırken, diğer yandan bir ailenin yaşadığı büyük acıyı sahneye taşır. Eser hafıza, kayıp, travma ve aile üzerine kurulmuş dramatik bir anlatıdır. Özellikle Nejdet Bey karakteri üzerinden geçmişin insan ruhunda bıraktığı korkular, suçluluk duyguları ve kırılmalar güçlü bir şekilde işlenir.

Piyeste mahkeme salonları, sorgular, hapishaneler ve devlet baskısı kadar; ev içindeki sessizlikler, sofradaki boş sandalye ve bir çocuğun hatırası da önemli yer tutar. Eser tarihin yalnızca resmî olaylardan ibaret olmadığını; insanların gündelik hayatlarında, aile ilişkilerinde ve hafızalarında yaşamaya devam ettiğini gösterir.

***

Ben eseri okurken en çok şunu düşündüm: Burada anlatılanlar yalnızca bir siyasî davalar süreci değil, insanların hayatına kadar giren bir korku düzenidir. Eseri okuduktan sonra mahkemelerden çok insanların ruh hâli akılda kalıyor. Nejdet Bey’in yıllar geçmesine rağmen kâbus görmeye devam etmesi, ev içinde bile huzurlu olamaması, geçmişin sürekli geri dönmesi… Bunlar aslında baskının insan üzerinde ne kadar kalıcı olabileceğini gösteriyor.

1944 olayları konusunda da bence en çarpıcı taraf, fikir ayrılıklarının zamanla insanları “tehlikeli” hâle getirmesidir. Piyeste Türkçüler kendilerini vatansever insanlar olarak görüyor; devlet ise onları tehdit olarak görüyor. Bu çatışma yalnızca siyasî düzeyde kalmıyor, insanların günlük hayatını da parçalamaya başlıyor. Tutuklamalar, işten uzaklaştırmalar, korku atmosferi, insanların birbirinden şüphe etmesi… Bunlar toplumda derin bir güvensizlik oluşturuyor.

Ama eser bence yalnızca “haklı-haksız” tartışması yapmıyor. Asıl etkileyici olan taraf tüm bu olayların aile üzerinde bıraktığı yıkımı göstermesidir. Nejdet Bey’in hapishanede geçirdiği günler de insanı üzüyor, fakat oğlu Afşın’ın hastane yatağındaki çaresizliği insanı derinden sarsıyor. Bir noktadan sonra anlatıda sadece anne, baba ve hasta bir çocuk kalıyor. Bu da aslında eseri daha çok insanî bir trajediye dönüştürüyor.

Afşın’in ölümü bence piyesin merkezindeki en ağır noktadır. Çünkü Afşın doğrudan suçlanan ya da yargılanan biri değildir; ama yaşanan her şeyin yükünü taşıyan kişi hâline geliyor. Daha doğmadan baskı ortamının içine düşüyor. Hastalık süreci de dönemin çaresizliğinin bir simgesi gibi veriliyor. Hastanedeki eksiklikler, yetişmeyen imkânlar, anne-babanın umutsuzluğu… Bunlar hem üzüntü hem de büyük bir kırgınlık hissi bırakıyor.

Eserin bende bıraktığı en güçlü duygu ise “yorgunluk” oldu. Karakterler sürekli mücadele ediyor ama hiçbir zaman tam anlamıyla huzura ulaşamıyorlar. Hapisten çıksalar bile korku sürüyor, yıllar geçse bile acılar bitmiyor. Özellikle sofradaki eksiklik hissi ve Afşın’in yokluğunun evin içinde yaşamaya devam etmesi çok etkileyici.

Bir de şunu düşündürüyor: Tarih kitaplarında genelde davalar, ideolojiler ve siyasî tartışmalar anlatılır; ama bu tür eserler bize o olayların evlerin içine nasıl girdiğini gösteriyor. İnsanların çocuklarıyla, eşleriyle, gündelik hayatlarıyla nasıl iç içe geçtiğini hissettiriyor. Bence Afşın-1944’ün asıl gücü buradadır. Eser bir dönemin havasını, korkusunu ve kayıp duygusunu hissettirmeye çalışmasıyla oldukça farklı bir yerde duruyor.

Ahmet Mithat Efendi’nin Paris’i: Mesail-i Muğlaka Romanına Eleştirel Bir Bakış

Ahmet Mithat Efendi’nin Mesail-i Muğlaka adlı romanı görünüşte bir Osmanlı gencinin Paris macerasını anlatır; fakat aslında modernleşmenin insan ruhunda, ahlak anlayışında ve toplumsal ilişkilerde meydana getirdiği değişimleri inceleyen oldukça karmaşık bir romandır. Romanın asıl meselesinin yalnızca aşk ya da Avrupa hayranlığı olmadığı açık biçimde görülür. Mesail-i Muğlaka gösteri toplumu, sosyal statü, ahlak, medeniyet, temsil, kıskançlık ve kimlik üzerine kurulmuş büyük bir gözlem alanına dönüşür.

Romanın başkarakteri Abdullah Nahifi’dir. Hukuk tahsili için Paris’e gitmiş bir Osmanlı gencidir. Nahifi romanda Doğu’nun Batı’daki temsiline dönüşür. Paris toplumu onun şahsında hem Şark’a hayran olur hem de onu egzotik bir nesne gibi tüketir.

Özellikle düello sahnelerinden sonra Nahifi’nin bir anda gazetelerin, salonların ve kadınların ilgisini çekmesi çok dikkat çekicidir. Ahmet Mithat’ın modern şöhret kültürünü şaşırtıcı derecede erken bir dönemde kavramış olduğu görünür. İnsanlar Nahifi’yi gerçekten tanımadan onun hakkında hüküm verirler. Gazeteler onu kahramanlaştırır, kadınlar onu romantikleştirir, erkekler onu kıskanır. Böylece Nahifi gerçek bir insandan çok toplumsal bir imaja dönüşür. Romanın modern taraflarından biri de budur; toplumun hakikatten çok temsille ilgilenmesi.

Ahmet Mithat da tıpkı Marcel Proust gibi insanların birbirlerine nasıl baktıklarını, salonların görünmez iktidarını, dedikodunun sosyal gücünü ve aşkın içindeki gurur duygusunu dikkatle gözlemler. Özellikle Madam de Rose Bouton çevresindeki sahneler tam anlamıyla bir aristokrat toplum çözümlemesine dönüşür. İnsanlar konuşurken bile aslında birbirlerini tartarlar. Her iltifatın arkasında bir hesap, her yakınlığın arkasında bir çıkar ihtimali bulunur.

Proust daha çok bireyin iç bilinciyle ve hafızanın derinliğiyle ilgilenirken Ahmet Mithat toplumsal ahlakın yapısını çözmeye çalışır. O daha sosyolojik bir yazardır. Karakterlerin iç dünyasıyla ilgilenir ama asıl amacı medeniyetin ruhunu teşhir etmektir.

Madam de Rose Bouton karakteri bu açıdan çok önemlidir. Çünkü o yalnızca baştan çıkarıcı bir kadın değildir; Paris medeniyetinin kadınlaşmış hâlidir. Zarif, kültürlü, sosyal olarak güçlü, etkileyici ama aynı zamanda çıkar ilişkilerinin merkezinde duran bir figürdür. Ahmet Mithat onun üzerinden Batı aristokrasisinin iç boşluğunu göstermeye çalışır. Özellikle kocasıyla olan ilişkisi bu açıdan dikkat çekicidir. Monsieur de Rose Bouton karısının ilişkilerini bilir; hatta karısının ilişkilerinin kendi sosyal yükselişine katkı sağladığını da fark eder. Böylece evlilikleri ekonomik ve sosyal ortaklığa dönüşür. Roman bu anlamda ciddi biçimde Balzac ve Zola çizgisine de yaklaşır.

Fakat Ahmet Mithat’ın başarısı yalnızca Batı’yı eleştirmesinde değildir. Daha önemli olan Batı toplumunun Doğu’yu algılayış biçimini de sorgulayabilmesidir. Roman boyunca Paris salonlarında ‘Şarklı’ kimliği çoğu zaman gerçekliğiyle değil de egzotik bir gösteri olarak algılanır. Bu durum özellikle Abdullah Nahifi’yi taklit eden sahte karakter üzerinden belirginleşir. İslamiyet, çok eşlilik ve Doğu hayatı üzerine yapılan yüzeysel konuşmaların büyük kısmı, Paris toplumunun görmek istediği oryantal hayale hitap eden teatral bir temsil hâline gelir. Ahmet Mithat da romanında Batı’nın Doğu’yu hakikatiyle değil, kendi kurduğu egzotik imgeler aracılığıyla anlamaya çalışmasını eleştirir. Böylece roman basit bir ‘Doğu üstün, Batı çürümüş’ anlatısının ötesine geçerek temsil, kimlik ve medeniyet algısı üzerine daha karmaşık bir tartışma alanı açar.

Rosette karakteri ise romanın duygusal tarafını temsil eder. Onun Nahifi’ye duyduğu aşkın içinde sınıfsal bir eziklik ve korku da vardır. Rosette kendisini Madam de Rose Bouton gibi kadınlarla kıyasladıkça üzülür. Bu yüzden kıskançlığının sosyal aşağılık hissinden kaynaklandığını düşündürtür. Ahmet Mithat romanında kadın psikolojisini şaşırtıcı derecede dikkatli işler. Rosette’in şüpheleri, ağlamaları, öfke patlamaları ve sonra yeniden Nahifi’ye teslim oluşu oldukça gerçek görünür.

Romanın belki de en dikkat çekici tarafı, Paris’i büyük bir tiyatro sahnesi gibi anlatmasıdır. Herkes rol yapmaktadır: gazeteciler, aristokratlar, kadınlar, düellocular… İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu yüzden romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışır.

Ahmet Mithat’ın sürekli okuyucuya seslenmesi, araya girip yorum yapması, “siz olsaydınız” demesi yalnızca meddah geleneğinin devamı değildir. Aynı zamanda okuyucuyu Paris toplumunun içine sokma yöntemidir. Okur artık salonların, dedikoduların ve ahlaki çelişkilerin tanığı hâline gelir. Romanın bazı bölümleri gerçekten şaşırtıcı derecede modern bir zihinle yazılmıştır. Özellikle şöhretin üretimi, medyanın etkisi, sosyal imaj, ahlaki ikiyüzlülük, aşkın çıkarla karışması, egzotik olanın tüketilmesi gibi meseleler bugün bile güncelliğini korumaktadır.

Ahmet Mithat bu romanda zaman zaman olağanüstü dikkatli bir toplum gözlemcisi olarak ortaya çıkar. İnsan ilişkilerindeki sosyal tiyatroyu, modern toplumun samimiyetsizliğini ve medeniyetin psikolojik çelişkilerini kavrama konusunda küçümsenmeyecek kadar güçlü bir yazardır.

***

Mesâil-i Muğlaka Osmanlıca bir tamlamadır. Mesâil kelimesi meseleler, sorunlar ve konular anlamına gelirken; muğlaka kelimesi kapalı, belirsiz, karmaşık ve çözülmesi güç anlamlarını taşır. Bu nedenle Mesâil-i Muğlaka ifadesi Türkçeye Çözülmemiş Meseleler, Belirsiz Sorunlar ya da Karmaşık Meseleler şeklinde çevrilebilir.

Romanın adı eserin içeriğiyle doğrudan bağlantılıdır. Çünkü Ahmet Mithat Efendi romanda hiçbir meseleyi tamamen açık ve kesin biçimde sunmaz. Aşk ile çıkar, samimiyet ile gösteriş, hakikat ile temsil sürekli birbirine karışır. Abdullah Nahifi’nin Paris toplumundaki konumu, Rosette’in kıskançlıkları, Madam de Rose Bouton’un ilişkileri ve Paris salonlarının atmosferi roman boyunca daima “muğlak” bir görünüm içinde verilir.

Bu nedenle romanın adı modern hayatın karmaşık yapısını yansıtır. Ahmet Mithat Efendi insanların toplum içindeki temsilleriyle yaşadıklarını göstermeye çalışır. Paris salonlarında insanlar çoğu zaman oldukları kişi gibi değil, görünmek istedikleri kişi gibi davranırlar. Roman modernleşmenin insan ilişkilerini karmaşıklaştırdığı ve hakikat ile görüntü arasındaki sınırları belirsizleştirdiği bir dünyayı anlatır.

Çengi - Ahmet Mithat Efendi Romanında Hurafeler Delilik ve Bozulmuş İnsan Ruhları

Çengi Ahmet Mithat Efendi’nin Tanzimat dönemi toplumunu eleştirel biçimde ele aldığı romanlarından biridir. Roman ilk bakışta çengileri, eğlence hayatını ve sıra dışı insanları anlatıyormuş gibi görünse de aslında cehalet, batıl inanç, yanlış yetiştirme, aşırı korumacılık ve mirasyedilik vs. toplumsal sorunlara odaklanır. Ahmet Mithat Efendi karakterler üzerinden okuyucuya ders vermeye ve toplumdaki bozuklukları göstermeye çalışır.

Eserde gerçeklik ile hayal dünyası arasındaki sınır çoğu zaman belirsizleşir. Cinler, periler, büyücülük ve efsunculuk unsurları aracılığıyla toplumun batıl inanışlara ne derece bağlı yaşadığı gösterilir. Ahmet Mithat Efendi burada doğaüstü olayları gerçek kabul eden insanların ne kadar kolay kandırılabileceğini anlatır. Romanın neredeyse bütün karakterleri ruhsal bakımdan dengesiz, saplantılı ya da aşırı uçlarda yaşayan kişilerdir. Bu yüzden eser yalnızca olay romanı olmaktan çıkar; bozulmuş insan ruhlarının ve çürümüş toplum yapısının sembolik bir tablosuna dönüşür. Romanda tam anlamıyla sağlıklı sayılabilecek bir karakter yoktur. Melek diğerlerine göre daha masum görünse de o da gerçek hayattan tamamen kopuk, adeta vahşi bir saflık içinde yetişmiştir.

Roman aynı zamanda eğlence hayatına yönelik güçlü bir eleştiri taşır. Çengiler, gösterişli hayatlar, mirasyedi erkekler ve kolay yoldan tüketilen servetler aracılığıyla yazar, çalışmadan elde edilen paranın insanı nasıl çıkmaza sürüklediğini göstermektedir. Bunun yanında çocuk yetiştirme meselesi de romanda önemli yer tutar. Özellikle aşırı korumacı aile yapısının bireyi gerçek hayata karşı güçsüz bıraktığı anlatılır. Aslında roman dönemin sosyal yapısını ve insan ilişkilerini sorgulayan geniş bir toplumsal eleştiridir.

Romanın en dikkat çekici karakterlerinden biri Daniş Çelebi’dir. Çocukluğunu annesi Saliha Molla’nın büyücülük ve efsunculuk yaptığı bir ortamda geçirdiği için gerçek dünyadan kopuk yetişir. Cinlere, perilere ve doğaüstü güçlere inanır; olayları akıl ve mantıkla açıklamak yerine metafizik güçlerle açıklamaya çalışır. Bu yüzden Ahmet Mithat Efendi tarafından “Türk Don Kişot’u” olarak görülür. Daniş Çelebi’nin deliliği; yanlış eğitimin, hurafelerin ve gerçeklikten kopuk yetiştirilmenin sonucudur.

Saliha Molla, Daniş Çelebi’nin annesidir. Üfürükçülük, büyücülük ve efsunculuk yaparak insanların korkularını kullanır ve büyük bir servet elde eder. Böylece toplumdaki cehaletin nasıl bir sömürü aracına dönüştüğünü temsil eder. Aynı zamanda Daniş Çelebi’nin zihinsel olarak bozulmasının temel sebebidir. Saliha Molla hurafelerle yaşayan toplum yapısının sembolüdür.

Sümbül Hanım romanın eğlence ve sefahat dünyasını temsil eden karakterlerinden biridir. Çengilik yapar, gösterişli yaşamı sever ve hayatını eğlence içinde sürdürür. Daniş Çelebi’nin onu gerçekten peri sanması, romanın gerçeklikle bağının ne kadar zayıfladığını gösterir. Sümbül karakteri üzerinden Ahmet Mithat, eğlence hayatının insanı nasıl tükettiğini ve ahlâkî çözülmeye sürüklediğini anlatmaktadır.

Canberd Bey ise kızına aşırı derecede bağlı, ruhsal bakımdan takıntılı bir baba olarak karşımıza çıkar. Kızını korumak isterken onu dış dünyadan tamamen soyutlar. Bu yüzden Melek gerçek hayatı tanımadan büyür. Canberd Bey’in sevgisi doğal bir baba sevgisinden çok hastalıklı bir bağlılığa dönüşmüştür. Ahmet Mithat Efendi romanında ölçüsüz sevginin de zarar verebileceğini göstermektedir.

Canberd Bey’in kızı Melek masum fakat hayat tecrübesinden tamamen uzak yetişmiş bir karakterdir. Dünyayı yalnızca babasının çizdiği sınırlar içinde tanır. Bu nedenle Cemal Bey’in sözlerine kolayca inanır ve ona kanar. Melek’in saflığı toplumdan kopuk ve gerçek hayatı görmeden yetiştirilmiş olmasının sonucudur. Bu yönüyle o da yanlış yetiştirmenin ortaya çıkardığı bir karakterdir.

Cemal Bey ise romanın başlarında eğlenceye, kolay yaşama ve sefahate düşkün bir karakter olarak karşımıza çıkar. Melek’i babasının evinden kaçırması ve mirasyedi tavırları onun yozlaşmış erkek tiplerinden biri olduğunu gösterir. Ancak Cemal Bey tamamen kötü ya da değişmez bir karakter değildir. Roman ilerledikçe davranışlarını sorgulamaya başlar ve zamanla daha olgun bir noktaya gelir. Ahmet Mithat Efendi böylece insanın yanlış yollara sürüklense bile değişebileceğini göstermektedir.

Çengi romanındaki karakterlerin her biri Tanzimat toplumundaki belirli bir bozukluğu temsil eder. Ahmet Mithat Efendi; cehalet, hurafeler, yanlış eğitim, aşırı korumacılık, eğlence düşkünlüğü ve ruhsal çöküş gibi meseleleri bu karakterler aracılığıyla eleştirerek topluma ders vermeyi amaçlamıştır. Romanın karanlık ve “deli” atmosferi de aslında bozulmuş toplum yapısını görünür kılmaktadır.

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf Romanında Modern Kadın ve Ahlaki Sınırlar: Saniha Hanım Üzerine Bir İnceleme

 

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında Saniha Hanım Tanzimat dönemi modernleşmesinin en çelişkili kadın tiplerinden biri olarak karşımıza çıkar. O, sıradan bir Osmanlı kadını değildir; iyi eğitim almış, Fransızcayı ileri derecede bilen, astronomiden matematiğe, tarihten edebiyata kadar birçok alanda bilgi sahibi olan seçkin bir kadındır. Ancak romanın asıl gerilimi de buradan doğar: Saniha Hanım modern bir kadın olarak yetiştirilmiştir, fakat içinde yaşadığı evlilik ve toplum düzeni bu modernliği taşıyabilecek genişlikte değildir.

Ahmet Mithat Efendi Saniha’yı bir yandan hayranlık uyandıracak biçimde donanımlı çizerken, diğer yandan onun zihinsel ve duygusal hareketliliğini tehlikeli bir alana yaklaştırır. Saniha yalnızca “iyi eş” ve “iyi anne” rolüyle yetinen pasif bir kadın değildir. O düşünen, hisseden, sıkılan, arayan ve etkilenebilen bir karakterdir. Roman kadının eğitilmesini savunur gibi görünürken, eğitimli kadının özgürleşme ihtimalinden de çekinir.

Saniha Hanım’ın evlilikten sonra yaşadığı sıkıntı, basit bir sadakatsizlik eğilimi olarak okunmamalıdır. Burada daha derin bir psikolojik durum vardır: entelektüel yalnızlık, duygusal eksiklik ve evlilik hayatının tekdüzeliği. Rasih Efendi kötü bir koca değildir; aksine bilgili, anlayışlı, ölçülü ve dönemine göre oldukça ilerici bir erkektir. Fakat bu durum bile Saniha’nın içindeki boşluğu bütünüyle kapatmaya yetmez. Bu yüzden de Tosun Bey’in ortaya çıkışı yeni bir aşk ihtimalini doğurur ve Saniha’nın bastırılmış canlılık arzusunu ortaya çıkarır.

Tosun Bey’in mektupları Saniha için mutlak bir aşkın başlangıcı değildir. Daha çok unutulmuş bir kadınlık duygusunun, görülme ve beğenilme ihtiyacının uyandırılmasıdır. Saniha romanda kendi iç dünyasıyla çatışmaya başlayan bir karakterdir. Ahmet Mithat’ın romanı ilginç kılan tarafı da Saniha’yı bütünüyle mahkûm etmemesidir; fakat onu serbest de bırakmamıştır. Onu anlamaya çalışır, ancak sonunda yeniden ahlak düzenine döndürür.

Rasih Efendi’nin tavrı ise romanın en dikkat çekici yönlerinden biridir. Karısının Tosun Bey’le mektuplaştığını öğrendiğinde öfkeye, şiddete ya da kaba bir hesap sormaya başvurmaz. Bu, dönemin namus anlayışı düşünüldüğünde oldukça sıra dışı bir davranıştır. Rasih Efendi’nin erkekliği, otorite ve cezalandırma üzerinden değildir, sabır, gözlem ve psikolojik kavrayış üzerindendir. Rasih Efendi karısını kaybetmemek için baskı uygulamaz; onu yeniden düşünmeye sevk eder.

Bu noktada Rasih Efendi’nin Saniha ile yaptığı Venüs-Minerva konuşması romanın ideolojik merkezine yerleşir. Rasih karısına doğrudan “yanlış yapıyorsun” dememiştir. Bunun yerine mitolojik bir karşıtlık kurmuştur. Venüs şehveti, cazibeyi, baştan çıkarıcı arzuları temsil ederken; Minerva aklı, hikmeti, iffeti, ölçüyü ve ahlaki disiplini temsil eder. Rasih Efendi Saniha’ya aslında şöyle seslenir: “Sen sıradan bir kadın değilsin; sen Venüs’ün değil, Minerva’nın tarafında durmalısın.”

Romanda bu konuşmanın etkili olmasının nedeni, Saniha’nın eğitimli zihnine hitap etmesidir. Rasih Efendi karısını korkutarak değil, ona yüksek bir kimlik önererek ikna eder. Bu bakımdan onun tavrı pedagojiktir. Ahmet Mithat’ın “hâce-i evvel” kimliği de burada açıkça hissedilir. Roman okuru da Saniha gibi eğitmek ister. Yazar mitolojiyi ahlaki bir dersin taşıyıcısı hâline getirir.

Fakat burada önemli bir çelişki vardır. Ahmet Mithat Efendi kadının bilgili, görgülü, kültürlü olmasını ister; ancak bu bilginin kadını bağımsızlaştırmasından çekinir. Kadının eğitimi, bireysel özgürlüğün değil, aile içi ahlakın hizmetine verilmelidir. Romanın temel düşüncesi şuna yaklaşır: Kadın modernleşmelidir, fakat bu modernleşme aile düzenini ve iffeti sarsacak noktaya varmamalıdır.

Roman hem ilerici hem de sınırlayıcıdır. İlericidir; çünkü Rasih Efendi gibi anlayışlı, şiddetten uzak, psikolojik derinliği olan bir erkek karakter yaratır. Kadını tamamen cahil ve edilgen bir varlık olarak görmez. Saniha’nın zekâsını ve bilgisini kabul eder. Fakat sınırlayıcıdır; çünkü kadının arzularını, sıkıntılarını ve bireysel arayışını sonunda “terbiye edilmesi gereken” bir meseleye dönüştürür.

Saniha’nın “akıllanması” bu yüzden yalnızca kişisel bir dönüşüm değildir; romanın ahlaki düzeninin yeniden kurulmasıdır. Tosun Bey dışarıda bırakılır, Venüs reddedilir, Minerva seçilir ve evlilik korunur. Rasih Efendi’nin zaferi modernleşmenin ahlakla denetlenmesi gerektiği fikrinin de zaferidir.

Taaffüf romanı sıradan bir aldatma ya da kıskançlık romanı değildir. Eser Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunun kadın eğitimi, evlilik, Batılılaşma, ahlak ve erkeklik anlayışı üzerine kurduğu derin bir tartışmadır. Saniha Hanım modern kadının imkânını; Tosun Bey arzunun ve baştan çıkmanın tehlikesini; Rasih Efendi ise akıl, sabır ve ahlaki rehberlik yoluyla düzeni yeniden kuran ideal erkeği temsil eder.

Bu nedenle romanın en güçlü tarafı modernleşmeyi bütünüyle reddetmemesi; fakat onu sıkı bir ahlaki çerçeve içine yerleştirmesidir. Ahmet Mithat Efendi’nin zihnindeki ideal dünya, cahil ve kapalı bir toplum değildir; fakat sınırsız bireysel özgürlüklerin yaşandığı bir dünya da değildir. Onun istediği şey, bilgili ama ölçülü, modern ama terbiyeli, duygulu ama denetimli bir toplumdur.

***

“Taaffüf” kelimesi Arapça kökenlidir ve “iffetli olma, nefsine hâkim olma, ahlaki ölçüyü koruma” anlamlarına gelir. Kelime insanın arzularını kontrol altında tutmasını ve tutkular karşısında ölçülü davranmasını da ifade eder. Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında bu isim özellikle bilinçli seçilmiştir. Roman boyunca modernleşme, kadın eğitimi, evlilik ve bireysel arzular arasındaki çatışma anlatılır. Saniha Hanım’ın yaşadığı duygusal ve zihinsel bocalama karşısında “taaffüf” ahlaki dengeyi ve iffeti koruma düşüncesi romanın temel meselesidir.

Asaf Halet Çelebi’nin “Sidharta” Şiirinde Mistisizm ve Varlığın Birliği

Sidharta

Nigrôdhâ

koskoca bir ağaç görüyorum

ufacık bir tohumda

o ne ağaç ne tohum

om mani padme hum

sidharta buddha

ben bir meyvayım

ağacım âlem

ne ağaç

ne meyva

ben bir denizde eriyorum

om mani padme hum

Asaf Halet Çelebi

***

Sidharta şiiri çok kısa olmasına rağmen her dizesiyle ayrı bir düşünce ve sezgi alanı açmaktadır. Asaf Halet Çelebi şiirinde sembollerle, çağrışımlarla ve mistik imgelerle ilerler. Sidharta şiirini anlamak için her dizeyi kendi içindeki ruh hâliyle okumak gerekir.

“Nigrôdhâ”

Şiirin ilk kelimesi olan “Nigrodha” Hint kültüründe kutsal sayılan banyan ağacıdır. Bu ağacın seçilmesi tesadüf değildir; banyan ağacı büyüdükçe dallarından yeni kökler salar ve gittikçe genişler. Böylece tek bir ağaç zamanla küçük bir ormana dönüşür. Bu yüzden sonsuzluğu, çoğalmayı ve evrenin bitmeyen dönüşümünü temsil eder. Şair daha ilk kelimede bizi gündelik gerçekliğin dışına çıkarır ve mistik bir dünyanın içine taşır.

“koskoca bir ağaç görüyorum”

Bu dizede görülen şey büyüklüktür, sonsuzluktur, evrenin kendisidir. Ağaç birçok mistik gelenekte hayatın sembolüdür. Kökü yerin altında, dalları göğe uzanan ağaç; insanla evren arasında bir bağ kurar. Şairin “koskoca” kelimesini kullanması varlığın insanı aşan büyüklüğünü hissettirir.

“ufacık bir tohumda”

Şiirin en önemli düşüncelerinden biri bu dizeyle ortaya çıkar. Şair koca ağacı küçücük bir tohumun içinde görür. Bu yalnızca doğanın işleyişine duyulan hayranlık değildir; küçüğün içinde sonsuzun saklı olduğu fikridir. Tohum görünürde küçüktür ama içinde dev bir hayat taşır. Asaf Halet insanı da böyle düşünür: dışarıdan küçük ve sınırlı görünen insanın içinde sonsuzluk gizlidir.

“o ne ağaç ne tohum”

Bu dizeyle birlikte şiir somut dünyadan metafizik alana geçer. Şair “ağaç” ve “tohum” imgeleriyle görünür dünyayı kurar; ardından bu görüntülerin tek başına yeterli olmadığını hissettirir. Mistik düşüncede hakikat yalnızca görünen biçimlerden ibaret değildir. “O ne ağaç ne tohum” sözü, nesnelerin ardındaki daha büyük ve kavranması zor özü göstermeye yönelir. Böylece şiirde ağaç ve tohum, fiziksel varlıklar olmaktan çıkar; insanın evrenle kurduğu derin bağın ve varlığın birliğinin sembollerine dönüşür.

“om mani padme hum”

Bu ifade Budist gelenekte çok önemli bir mantradır. Asaf Halet bu mantra aracılığıyla şiirin ritmini mistik bir tekrar hâline dönüştürür. Şiirin havası düşünce metninden çıkarak meditasyona yaklaşır. Okur burada sesin ve tekrarın etkisine girer. Şiirin içinde bir dua ve içsel yankı hissi oluşur.

“sidharta buddha”

Burada iki farklı hâl aynı anda çağrılır. Siddhartha hakikati arayan kişidir; Buddha ise hakikate ulaşmış, “uyanmış” insandır. Şair bu isimlerle insanın içsel dönüşümünü anlatır. İnsan önce arar, sorgular, acı çeker; ardından kendi benliğini aşmaya başlar.

“ben bir meyvayım”

Bu dize çok önemlidir çünkü şair kendisini bağımsız bir varlık gibi görmez. Meyve ağacın bir parçasıdır; tek başına var olamaz. Şair bu dizeyle insanın evrenden ayrı olmadığını hissettirir. İnsan büyük varlık düzeninin içinden doğmuştur.

“ağacım âlem”

Burada insan ile evren arasındaki bağ açık biçimde kurulur. Şair kendisini meyve olarak görürken, ağacı bütün âlem olarak düşünür. İnsanın kaynağı bütün evrendir. Bu düşünce ile tasavvuftaki “insan küçük âlemdir” anlayışı arasında yakınlık vardır. İnsan yalnızca kendi bedeniyle sınırlı değildir; bütün varlığın bir devamıdır.

“ne ağaç”

Şair burada kavramların kesin sınırlarını çözmeye başlar. Bir önceki dizede kurduğu anlamı şimdi daha derin bir sezgi alanına taşımaktadır. Mistik deneyimde insan kavramların ötesine geçmek ister. “Ağaç” artık yalnızca somut bir nesne değildir.

“ne meyva”

Bu dizeyle birlikte özne ve nesne arasındaki ayrım iyice silinir. Şair önce kendisini “meyve” diye tanımlamıştı; şimdi o tanımı da bırakır. Çünkü benlik çözülmektedir. Artık insan kendisini evrenden ayrı bir varlık olarak görmez.

“ben bir denizde eriyorum”

Şiirin son noktasıdır. Deniz burada sonsuzluğu temsil eder. İnsan bir damla gibidir; fakat denize karıştığında ayrı biçimini kaybeder. Bu yok olmak değildir; daha büyük bir bütünün içinde birleşmektir. Şairin “eriyorum” kelimesini kullanması çok önemlidir. Çünkü burada sert bir yok oluş değil, yavaş ve huzurlu bir çözülme vardır. İnsan kendi sınırlarını bırakır ve evrenin akışıyla birleşir.

Şiirin tamamında hissedilen temel düşünce, insanın aslında evrenden ayrı olmadığıdır. Asaf Halet Çelebi, Budist düşünceyle tasavvufî sezgiyi bir araya getirerek benliğin çözülmesini, varlığın birliğini ve insanın sonsuzluk içinde eriyişini anlatmaktadır.

***

Asaf Halet Çelebi Türk şiirinde kendisine özgü bir dünya kurmuş farklı ve özgün şairlerden biridir. 1907 yılında İstanbul’da doğmuş, 1958 yılında yine İstanbul’da hayatını kaybetmiştir. Cumhuriyet dönemi şairleri arasında yer almasına rağmen dönemin yaygın şiir anlayışlarının dışında kalmış, kendi iç sesini ve şiir evrenini oluşturmaya çalışmıştır. Onun şiiri insanın iç dünyasına, metafizik düşünceye ve mistik sezgilere yönelir.

Asaf Halet Çelebi’nin şiirini farklı kılan en önemli özelliklerden biri Doğu kültürlerine duyduğu derin ilgidir. Budizm, tasavvuf, Hint düşüncesi, İran şiiri, eski uygarlıklar ve mistik gelenekler onun şiirinin temel kaynakları arasında yer alır. Bu yüzden şiirlerinde Sanskritçe kelimeler, mantralar, tasavvufî semboller ve metafizik çağrışımlar sık sık görülür. Ancak şair bunları yalnızca egzotik bir hava oluşturmak için kullanmaz. Asıl amacı insanın varlık karşısındaki durumunu, benliğin çözülüşünü ve insanın evrenle olan bağını anlatmaktır.

Onun şiirlerinde dış dünyadan çok iç dünya önemlidir. Şair çoğu zaman görünen gerçekliğin arkasındaki anlamı arar. Bu nedenle şiirlerinde rüya, sessizlik, sonsuzluk, ölüm, evren ve benlik gibi temalar öne çıkar. Asaf Halet’e göre insan yalnızca maddi bir varlık değildir; daha büyük bir bütünün parçasıdır. Bu düşünce özellikle “Sidharta”, “İbrahim” ve “Lâmelif” gibi şiirlerinde belirgin biçimde hissedilir.

Asaf Halet Çelebi’nin dili de oldukça özgündür. Geleneksel ölçü ve uyağı çoğu zaman kullanmaz. Şiirlerinde bazen son derece sade kelimeler yer alırken bazen de okuyucuyu zorlayan yoğun semboller bulunur. Bu yüzden onun şiiri ilk bakışta kapalı gibi görünür. Fakat dikkatle okunduğunda şiirlerin altında büyük bir düşünce derinliği olduğu anlaşılır. Anlamı doğrudan açıklamak yerine sezdiren bir dil kurar. Okuyucunun şiiri yalnızca akılla değil, sezgiyle de hissetmesini ister.

Asaf Halet’in şiirlerinde müzik duygusu da önemli bir yer tutar. Tekrarlar, mantralar ve ritmik söyleyişler şiirin atmosferini güçlendirir. Özellikle “om mani padme hum” gibi tekrar edilen ifadeler şiiri adeta bir meditasyon deneyimine dönüştürür. Bu yönüyle onun şiiri modern Türk şiirinde oldukça ayrıksı bir yerde durur.

Yaşadığı dönemde herkes tarafından kolay anlaşılmamış, hatta bazı eleştirmenler tarafından fazla kapalı bulunmuştur. Çünkü o dönemde Türk şiirinde toplumsal konular ve günlük yaşam daha baskınken Asaf Halet insanın içsel yolculuğunu ve metafizik dünyasını anlatmayı tercih etmiştir. Ancak zamanla onun şiirinin özgünlüğü daha iyi anlaşılmış ve modern Türk şiirinin en önemli isimlerinden biri kabul edilmiştir.

Bugün Asaf Halet Çelebi, Türk şiirinde mistik ve metafizik şiirin en güçlü temsilcilerinden biri olarak görülmektedir. Şiirleri anlamıyla, kurduğu atmosferle, insanı düşünmeye ve iç dünyasına yönelmeye çağıran yapısıyla etkisini sürdürmektedir.