Anonim Bir Kişisel Gelişim Hikâyesi

Sağır Kurbağa Öyküsü

Bir gün, bir grup kurbağa yüksek bir kulenin tepesine çıkmak için yarış düzenler. Yarış başlayınca etrafta toplanan diğer kurbağalar yarışmacıları izlemeye koyulur. Ancak seyirciler pek umutlu değildir. Kule çok yüksektir ve kurbağaların oraya çıkabileceğine kimse inanmaz. Bu yüzden sürekli şöyle bağırırlar:

-Boşuna uğraşıyorsunuz!

-Çıkamazsınız!

-Bu imkânsız!

-Daha fazla devam etmeyin!

Yarışan kurbağalar bu sözleri duydukça yorulur, moralleri bozulur ve birer birer yarıştan çekilmeye başlar. Bir süre sonra neredeyse bütün kurbağalar pes eder.

Fakat içlerinden biri tırmanmaya devam eder. Ne düşer ne vazgeçer. Adım adım ilerlemeye devam eder ve sonunda kulenin tepesine ulaşmayı başarır.

Herkes şaşkınlık içindedir.

-Nasıl başardı?

-Bu kadar olumsuz söz arasında nasıl vazgeçmedi?

Merak edip yanına giderler. O zaman fark ederler ki tepeye ulaşan kurbağa sağırdır.

Yani yol boyunca kimsenin "Yapamazsın", "Başaramazsın", "Vazgeç" sözlerini duymamıştır. Çevresindekilerin bağırışlarını kendisini cesaretlendiren tezahüratlar sanmış ve yoluna devam etmiştir.

Bu hikâyenin verdiği mesaj açıktır: İnsan bazen hedeflerine ulaşabilmek için kendisini sürekli aşağı çeken, umutsuzluğa sürükleyen seslere kulaklarını kapatabilmelidir. Çünkü birçok hayal, imkânsız olduğu için değil; insanlar sürekli "olmaz" dediği için yarım kalır. Bazen başarıya giden yolda ihtiyaç duyduğumuz şey biraz daha fazla yetenek değildir, biraz daha az olumsuz sese maruz kalmaktır.

Körlükten Görmeye: Saramago'nun Dünyasına Yeniden Dönmek

Saramago'nun romanındaki bir karaktere göre tehlikeli olan şey zekânın kendisi değildir. Asıl tehlike, zekânın denetlenemeyen, sınırları tam olarak çizilemeyen ve önceden kestirilemeyen tarafında yatar. Bu nedenle iktidarlar, zeki insanları bütünüyle özgür bırakmak istemez; onları kendi hizmetlerine almayı, enerjilerini ve yeteneklerini kendi amaçları doğrultusunda kullanmayı tercih ederler. Ne var ki gerçekten bağımsız düşünebilen insanlar hiçbir zaman tamamen kontrol altına alınamaz. Çünkü onlar yalnızca verilen görevleri yerine getiren kişiler değildir; aynı zamanda sorgulayan, öngören ve gerektiğinde itiraz edebilen bireylerdir.

İşte bu yüzden iktidar, en çok ihtiyaç duyduğu insanlardan aynı zamanda çekinir. Onların zekâsından yararlanmak ister, fakat düşüncelerinin hangi yöne evrileceğinden hiçbir zaman tam olarak emin olamaz. Bu belirsizlik ise iktidarın üzerinde sürekli dolaşan bir tedirginlik kaynağına dönüşür. Zeki insan, sistem için hem vazgeçilmez bir araç hem de her an beklenmedik sonuçlar doğurabilecek bir risk olarak görülür. Çünkü bağımsız düşünen insan, bir kez ortaya çıktığında yalnızca verilen görevi yerine getirmekle yetinmez; dönüp görevin kendisini, amacı ve hatta onu veren otoriteyi de sorgulamaya başlar. İktidarın asıl korkusu da burada ortaya çıkar. Zekâya ihtiyaç duyar, fakat onun özgürlüğünden korkar; onu yanına almak ister, fakat hiçbir zaman ona tam anlamıyla güvenemez. Bu yüzden bağımsız düşünce ile iktidar arasındaki gerilim hiçbir zaman bütünüyle ortadan kalkmaz. Birinin varlığı diğerine ihtiyaç duyururken, aynı zamanda onu sürekli olarak huzursuz eder.

Evet, Saramago'nun Körlük ve Görmek adlı kitaplarını yıllar önce okumuştum. Fakat bu iki eser beni o kadar etkilemişti ki yeniden okumak istedim. Çünkü ben okumadan yazabilen insanlardan değilim. Çok okuyan, daha az yazanlardanım. Özellikle beni derinden etkileyen bir eser hakkında kalem oynatacaksam, önce onun dünyasına yeniden girmem gerektiğini düşünüyorum. Bu nedenle Körlük ve Görmek'i tekrar okudum.

Şimdi artık Görmek'in son sayfalarına yaklaşmış durumdayım. Sanırım bir ya da iki gün içinde yazımı tamamlamış olacağım. Bu kez yazıyı blogumda paylaşmayı düşünmüyorum. Eskişehir'de yayımlanan ve zaman zaman yazılarımı gönderdiğim bir internet sitesinde yer alacak. Yazılarımı takip edenler var mı bilmiyorum ama yayımlandığında bağlantısını paylaşmayı da ihmal etmeyeceğim.

Körlük ve Görmek, üzerinde günlerce düşünmeye sevk eden eserler. Sadece olay örgüleriyle değil, insan doğasına, iktidara, topluma ve bireye dair sordukları sorularla da okuru rahatsız eden, düşündüren ve uzun süre zihinde yaşamaya devam eden kitaplar. Aslında Saramago'nun neredeyse bütün eserleri böyledir. Onun romanları yalnızca okunup geçilecek hikâyeler değildir; üzerine konuşulması, tartışılması ve tekrar tekrar dönülüp düşünülmesi gereken eserlerdir.

Körlük romanının bir film uyarlaması da bulunuyor. Belki denk gelenleriniz olmuştur. Filmin kitabın ulaştığı derinliği yakaladığını söylemek zor; zaten çoğu zaman edebiyatın imkânlarıyla sinemanın imkânları aynı değildir. Ancak yine de romanın temel fikrini ve atmosferini görmek isteyenler için izlenebilir bir yapım olduğunu düşünüyorum. Kitap kadar sarsıcı olmayabilir, fakat Saramago'nun ortaya koyduğu o büyük soruyu hissettirmeyi başarıyor.

Anna Ahmatova'nın Şiirlerinde Kadın Sesi, Özgürlük ve İlham Üzerine Düşünceler

Bir Türk okuru olarak Anna Ahmatova'nın şiirlerini neden incelediğim sorulabilir. Sonuçta farklı bir coğrafyada, farklı bir dönemde yaşamış bir şairden söz ediyoruz. Ancak edebiyatın gücü de burada ortaya çıkıyor; bazı duygular ve düşünceler zamanın ve mekânın sınırlarını aşıyor

Ahmatova'nın özellikle Epigram şiirinde dikkatimi çeken nokta, kadınların kendi seslerini bulmalarını destekleyen özgür ruhtur. Şair, kadınları yalnızca başkalarına ilham veren kişiler olarak değil, kendi sözünü söyleyen bireyler olarak görür. Bu yaklaşım bana son derece anlamlı geliyor. Kadınlara küçümseyici ya da dışlayıcı bir gözle bakmak yerine onların düşüncelerini, sanatlarını ve seslerini görünür kılan bir bakış açısı sunuyor. Şiirin sonunda kadınların kendi seslerini bulduklarında artık susturulamayacaklarını ironik bir şekilde ifade etmesi de oldukça etkileyicidir.

Bunun yanında Ahmatova'nın hayat hikâyesi de şiirlerini anlamamı kolaylaştırdı. Acılarla, kayıplarla ve baskılarla geçen bir yaşam sürmesine rağmen şiirlerinde güçlü bir insanlık duygusu vardır. Belki de bu yüzden dizelerinde sıradan bir duygusallık yok, daha derin bir tecrübe var. Son birkaç gündür Ahmatova'nın şiirlerini okurken bu derinliği fark etmeye başladım.

Bu nedenle İlham Perisi ve Epigram şiirlerini incelemeyi tercih ettim. Bu şiirlerde yalnızca sanat ve ilham üzerine düşünceler değil, aynı zamanda insanın kendi sesini bulma mücadelesi de yer alıyor. Bana göre Ahmatova'nın şiirlerini bugün de değerli kılan tam olarak bu evrensel insanlık hâllerini güçlü ve sade bir dille ifade edebilmesidir.

İlham Perisinden Kadın Şaire: Anna Ahmatova'nın Şiir Dünyası

 

İLHAM PERİSİ

Bu gece bütün varlığım bir ipliğe bağlı,

çünkü hiç kimsenin buyuramayacağı onu bekliyorum.

En çok değer verdiğim her şey

gençlik, özgürlük, şan

elinde flüt taşıyan onun karşısında

solup gidiyor.

Ve bak! İşte geliyor...

örtüsünü geriye atıyor,

sakin ve merhametsiz gözlerle bana bakıyor.

“Sen misin,” diye soruyorum,

“Dante'nin Inferno'sunun

dizelerini kendisine dikte eden?”

Şöyle cevap veriyor:

“Evet.”

Anna Ahmatova'nın bu kısa şiiri, sanatçının ilhamla kurduğu ilişkiyi anlatır. Şair gece boyunca ilham perisini beklemektedir. Bu bekleyiş sıradan bir beklenti değildir; çünkü şiirin kaynağı olan ilham, onun gözünde gençlikten, özgürlükten ve şöhretten daha değerlidir. Bu nedenle şiirin başında sayılan bütün dünyevi değerler, ilham perisinin yanında önemini kaybetmektedir.

Ahmatova'nın ilham perisini sakin ve merhametsiz olarak tasvir etmesi de dikkat çekicidir. Burada sanatın insandan fedakârlık isteyen yönü vurgulanır. Gerçek şiir yalnızca güzel duyguların değil, aynı zamanda sabrın, yalnızlığın ve adanmışlığın da sonucudur. İlham perisi şairi rahatlatan değil, ona görev yükleyen bir varlıktır.

Şiirin sonunda Dante'ye yapılan gönderme, Ahmatova'nın şiir anlayışını daha da derinleştirir. Şair karşısındaki varlığın Dante'ye de ilham veren aynı güç olup olmadığını sorar. Aldığı “Evet” cevabı, büyük şiirin zamanları ve kültürleri aşan ortak bir kaynaktan beslendiği düşüncesini ifade eder. Böylece Ahmatova kendisini dünya şiir geleneğinin bir halkası olarak görür ve ilhamı, şairleri birbirine bağlayan evrensel bir güç olarak sunar.

EPİGRAM

Beatrice,

Dante gibi yazabilir miydi?

Ya da Laura,

aşkın acısını yüceltebilir miydi?

Kadınların konuşma üslubunu

ben belirledim.

Tanrı yardım etsin bana,

şimdi onları yeniden susturmaya!

Bu kısa şiirde Anna Ahmatova, edebiyat tarihinde kadınların konumunu sorgular. Dante'nin Beatrice'i ve Petrarca'nın Laura'sı yüzyıllar boyunca büyük şairlerin ilham kaynağı olarak anılmıştır. Ancak onların sesleri değil, kendileri hakkında yazılanlar hatırlanmıştır. Ahmatova bu duruma dikkat çekerek kadınların yalnızca ilham veren kişiler olarak görülmesine karşı çıkar.

Şiirdeki “Kadınların konuşma üslubunu ben belirledim” dizesi, Ahmatova'nın kadın şairlerin edebiyattaki yerini vurguladığı güçlü bir ifadedir. Buradaki “ben” yalnızca Ahmatova'nın kendisini değil, kadınların kendi sesleriyle konuşma ve yazma hakkını da temsil eder. Tarih boyunca başkalarının şiirlerinde yer alan kadınlar, artık kendi şiirlerini yazan kişiler hâline gelmiştir.

Son dizedeki “Tanrı yardım etsin bana, şimdi onları yeniden susturmaya!” sözü ise ironik bir anlam taşır. Ahmatova kadınların bir kez seslerini bulduktan sonra artık susturulamayacağını ima eder. Böylece şiir, kadınların edebiyattaki görünürlüğünü ve kendi hikâyelerini anlatma gücünü savunan kısa fakat etkili bir ifadeye dönüşür.

Bu iki şiir birlikte okunduğunda ortak bir düşünce etrafında birleşir. İlk şiirde Ahmatova şiirin doğuşunu ve ilhamın gücünü anlatırken; ikinci şiirde bu şiiri söyleyen sesin kim olduğunu sorgular. Ona göre kadın yalnızca şairlere ilham veren bir figür değildir; aynı zamanda kendi sözünü söyleyen, kendi şiirini yazan ve edebiyat tarihinde yerini alan bir sanatçıdır.

Anne Brontë'nin Agnes Grey Romanında Sınıf Çatışması ve Ahlaki Yargılar

Agnes Grey Viktorya dönemi İngiltere'sindeki sınıf ilişkilerini, kadınların toplumsal konumunu, dinî ahlak anlayışını ve bireyin iç dünyasını sorgulayan bir eserdir. Romanın anlatıcısı olan Agnes Grey yaşadığı olayları doğrudan kendi bakış açısından aktardığı için okuyucu bütün karakterleri onun gözlerinden tanır. Özellikle Rosalie Murray gibi karakterlerin sunuluşunda Agnes'in kişisel duygularının ve toplumsal konumundan kaynaklanan kırgınlıklarının etkisi hissedilebilir. Roman iyi ve kötü karakterlerin karşı karşıya geldiği bir ahlak hikâyesi ve aynı zamanda anlatıcının öznelliğinin de sorgulanabileceği bir eser olarak okunmalıdır.

Agnes Grey romanında anlatıcının güvenilirliği meselesini sorgulamak gerekir. Öncelikle Agnes'in toplum içindeki konumuna bakmak önemlidir. Agnes bir mürebbiyedir ve Viktorya dönemi İngiltere'sinde mürebbiyeler oldukça sıra dışı bir sosyal konumda bulunurlar. Hizmetçi değildirler; ancak çalıştıkları evlerde ailenin bir üyesi olarak da kabul edilmezler. Aynı masada oturabilirler fakat aileden sayılmazlar; eğitimlidirler ama zengin değildirler. Bu nedenle Agnes sürekli bir dışlanmışlık ve aşağılanmışlık hissi yaşar. Hem Bloomfield hem de Murray ailesindeki deneyimlerinde bunu açıkça görmek mümkündür. Öğrencileri onu gerçek bir otorite olarak kabul etmezken, işverenleri de ona çoğu zaman hak ettiği saygıyı göstermez. Bu nedenle Agnes'in anlatımında belirgin bir kırgınlık ve incinmişlik duygusu hissedilir.

Agnes iyi bir gözlemcidir; ancak aynı zamanda anlattığı olayların doğrudan içindedir. Bu nedenle Rosalie ve Matilda'yı değerlendirirken tamamen tarafsız olduğunu söylemek zordur. Özellikle Rosalie konusunda anlatıcının eleştirel tavrı oldukça belirgindir. Rosalie'nin kusurlarını ayrıntılı biçimde aktarırken olumlu yönlerine daha az yer verir. Gerçekten de Rosalie Murray kibirli, flörtöz ve sınıf bilinci yüksek bir genç kadındır; ancak onu yalnızca kötü bir insan olarak görmek de eksik bir değerlendirme olacaktır. Rosalie içinde yetiştiği aristokrat dünyanın değerlerini benimsemiş bir karakterdir. Güzelliğinin ve sosyal statüsünün kendisine sağladığı avantajları kullanır. Erkeklerin ilgisini çekmekten hoşlanır ve evliliği çoğu zaman aşktan öte, daha çok sosyal yükselişin bir aracı olarak görür.

Weston meselesinde de benzer bir durum söz konusudur. Rosalie Weston'ın duygularını önemsemekten çok onun ilgisini çekmekten hoşlanır. Weston'ın kendisine duyduğu hayranlık onun hoşuna gider; ancak onunla evlenmeyi ciddi biçimde düşünmez. Bunun en önemli nedeni Weston'ın bir din adamı olması ve yeterince varlıklı olmamasıdır. Rosalie'nin Sir Thomas Ashby ile evlenmesi de bu düşüncenin bir sonucudur. Anne Brontë burada açık bir ahlaki karşıtlık kurar: Rosalie serveti ve toplumsal konumu seçer, ancak mutsuz olur; Agnes ise sevgiyi ve sağlam karakteri seçer, sonunda mutluluğa ulaşır.

Roman boyunca Agnes olayları sık sık Hristiyan ahlakı çerçevesinde yorumlar. İnsanları yalnızca davranışlarına göre değil, manevi durumlarına göre de değerlendirir. Edward Weston da benzer biçimde güçlü bir dinî duyarlılığa sahiptir. Anne Brontë'nin amacı aslında bir aşk hikâyesi anlatmak kadar, Hristiyan erdemlerini savunan ahlaki bir roman ortaya koymaktır.

Agnes'in güzelliğe dair düşünceleri de dikkat çekicidir. O, güzelliğin önemli olmadığını ve insan değerinin iyi karakterden geldiğini savunur. Ancak anlatının satır aralarına bakıldığında fiziksel görünüş konusunda tamamen kayıtsız olmadığı görülür. Rosalie'nin güzelliğini sık sık vurgulaması ve bunun insanlar üzerindeki etkisini anlatması, güzelliğin toplumsal gücünün farkında olduğunu gösterir. Hatta bazı noktalarda Rosalie'ye yönelik eleştirilerinde, güzelliğin sağladığı ayrıcalıklara karşı duyduğu rahatsızlık hissedilebilir. Bu durum Agnes'in de zaman zaman önyargılardan bütünüyle bağımsız olmadığını düşündürmektedir.

Agnes Grey iyi insanların ödüllendirildiği ve kötü insanların cezalandırıldığı bir ahlak romanıdır. Aynı zamanda yoksul fakat eğitimli bir kadının, zenginlerin dünyasına içeriden bakışını sunan bir toplumsal eleştiridir. Agnes'in gözlemleri değerli ve dikkat çekicidir; ancak tamamen tarafsız değildir. Rosalie gerçekten kusurlu bir karakterdir, fakat onu yalnızca Agnes'in anlattığı kadar kötü görmek de anlatıcının önyargılarını gözden kaçırmak anlamına gelir. Romanın ilgi çekici yönlerinden biri de budur: Anne Brontë Rosalie'yi ve Rosalie'ye bakan Agnes'i de anlatır. Bu yönüyle eser; sınıf çatışması, kadınların toplumsal konumu, dinî ahlak ve anlatıcının öznelliği gibi birçok önemli temayı bir araya getiren bir romandır.

***

Agnes Grey'i okurken insanın aklına gerçekten şu soru geliyor: Agnes öğretmenliği sevdiği için mi yapıyor, yoksa mecbur olduğu için mi?

Romanın büyük bölümüne baktığımızda Agnes'in mürebbiyelik mesleğine karşı romantik bir tutkusu olduğunu söylemek zor. O, ailesinin maddi sıkıntılarına yardımcı olmak için çalışmak zorunda kalır. İlk iş deneyimlerinden itibaren öğrencilerinin saygısızlığı, işverenlerinin küçümseyici tavırları ve toplumdaki belirsiz konumu nedeniyle sürekli hayal kırıklığı yaşar. Özellikle Bloomfield ve Murray ailelerinde çocukların eğitiminden çok onların kaprisleriyle uğraşmak zorunda kalır.

Bu nedenle Agnes'in zaman zaman öğrencilerinden ve yaptığı işten nefret ettiğini hissetmek mümkündür. Hatta Rosalie ve Matilda'yı anlatırken sabrının zorlandığını, onların davranışlarından içten içe rahatsız olduğunu açıkça görürüz. Ancak burada meslekten nefret etmek ile çalışma koşullarından nefret etmek arasında bir ayrım yapmak gerekir. Agnes öğretmenlik yapmasına izin vermeyen ailelerden ve öğrencilerden şikâyetçidir. Eğitim vermek ister ama kimse onu dinlemez.

***

Öğretmenlik ya da mürebbiyelik yalnızca para kazanmak için yapıldığında, özellikle de kişi sürekli aşağılanıyor ve değersizleştiriliyorsa, bu iş zamanla bir yük hâline gelebiliyor. Agnes'in yaşadığı şey biraz da budur. O, ekonomik zorunluluklar nedeniyle çalışmak zorunda kalan genç bir kadındır. 

***

Anne Brontë romanında öncelikle dönemin zengin ailelerinin çocuk yetiştirme anlayışını eleştirir. Bloomfield ve Murray ailelerindeki çocukların şımarık, bencil ve saygısız olmaları ailelerinin yanlış tutumlarının bir sonucudur. Agnes çocukları eğitmeye ve disipline etmeye çalışsa da işverenleri onun otoritesini desteklemez. 

Romanın bir diğer önemli yönü ise kadınların ekonomik konumunu gözler önüne sermesidir. Viktorya dönemi İngiltere'sinde eğitimli fakat yoksul bir kadının geçimini sağlayabileceği meslekler oldukça sınırlıdır. Agnes çalışmak zorundadır; ancak çalıştığı zaman da hak ettiği saygıyı göremez. 

Agnes'in mesleğine ilişkin duyguları da bu bağlamda değerlendirilmelidir. O, öğretmenlik yapmaktan çok, öğretmenlik yapmasına imkân tanımayan koşullardan şikâyetçidir. Eğitim vermek isteyen bir genç kadın olmasına rağmen, sürekli olarak şımarık öğrencilerle ve onu ciddiye almayan ailelerle mücadele etmek zorunda kalır. Bu nedenle roman ekonomik zorunluluklar nedeniyle sevmediği koşullarda çalışmak zorunda kalan bir kadının hikâyesi olarak da okunabilir.

Bütün bunların yanında roman güçlü bir ahlaki ve dinî çerçeveye sahiptir. Anne Brontë, Agnes'in sabrı ve dürüstlüğü ile Weston'ın merhametini erdem olarak sunarken; Rosalie'nin bencilliğini ve çıkarcı tercihlerini eleştirir. Romanın sonunda karakterlerin karşılaştıkları sonuçlar da bu ahlaki anlayış doğrultusunda şekillenir.