Dostoyevski’nin Ezilenler Romanında Sevgi, Gurur ve Geri Dönüş

 

Dostoyevski’nin Ezilenler romanında insanın sevdiği kişiye duyduğu güçlü bağlılık ve bu bağlılığın içinde yaşanan kırılmalar vardır. Sevgi romanda hemen her karakterin hayatını belirleyen bir duygudur; fakat gurur, korku, bağımlılık, fedakârlık, korunma arzusu ve kırgınlık bu sevginin içine karışır. İnsan aynı anda sevebilir ve öfkelenebilir, bağışlamak isteyebilir ve geri durabilir, gitmeyi seçebilir ve geride bıraktığı yere dönmeyi bütün kalbiyle arzulayabilir. Dostoyevski insan ruhunu bu çelişkilerin içinde yakalar. Karakterlerinin davranışlarının altında saklanan duygularla ilgilenir.

Romanın en güçlü damarlarından birini birbirine ayna tutan iki baba-kız hikâyesi oluşturur. Nataşa, Alyoşa’ya duyduğu aşk uğruna babası Nikolay İhmenev’in evinden ayrılır; Nelli’nin annesi ise yıllar önce Prens Valkovski uğruna babası Jeremiah Smith’i terk etmiştir. Her iki durumda da baba ile kız arasındaki sevgi varlığını sürdürür. Fakat aynı ayrılık iki tarafın ruhunda bambaşka anlamlar kazanır. Kız için gitmek, sevdiği insanı ve kendi hayatını seçmektir; baba içinse kızının başka bir erkeği kendisine ve ailesine tercih etmesidir. Aralarındaki mesafe böylece kırılmış güvenin, incinmiş onurun ve söylenemeyen sözlerin yarattığı duygusal bir uçuruma dönüşür. Jeremiah Smith ile kızının hikâyesinde bu mesafe kapanamadan zaman tükenir. Nikolay ile Nataşa’nın hikâyesinde ise geri dönüş için hâlâ bir ihtimal vardır. Nelli’nin kendi annesiyle dedesi arasında gerçekleşmeyen barışmayı Nataşa ile babası için mümkün kılması romanın en dokunaklı noktalarından biridir. Kendisi gerçek anlamda bir yuvaya kavuşamayan Nelli, başka bir kızın yeniden evine dönebilmesine aracılık eder.

Aşk da Dostoyevski’nin elinde tek başına mutluluk getiren bir duygu olmaktan çıkar. Nataşa’nın Alyoşa’ya duyduğu aşk gerçektir; Alyoşa da Nataşa’ya karşı duygusuz değildir. Fakat Alyoşa, sevginin gerektirdiği iradeyi ve sorumluluğu taşıyabilecek olgunluğa sahip değildir. Nataşa yanlış bir duyguya değil, o duygunun ağırlığını taşıyamayan bir insana bağlanmıştır. Nelli’nin annesinin Prens Valkovski’ye duyduğu aşk ise daha yıkıcı bir biçim alır; çünkü onun sevgisinin karşısında, bu sevgiyi kendi çıkarı için kullanabilen bir insan vardır. Dostoyevski böylece çok önemli bir ayrım ortaya koyar: Birini büyük bir tutkuyla sevmek ile o insanla iyi bir hayat kurabilmek aynı şey değildir. Aşk gerçek olabilir; yine de o aşkın kurduğu ilişki insanı yaralayabilir.

Roman boyunca her karakter sevgiyi başka türlü yaşar. İvan’ın Nataşa’ya duyduğu sevgi sabra ve fedakârlığa, Nataşa’nın Alyoşa’ya bağlılığı tutkuya ve koruma isteğine, Nikolay’ın kızına sevgisi kırgınlığın ardında saklanan özleme, Nelli’nin annesine bağlılığı ise sevgiyle öfkenin birbirinden ayrılamadığı derin bir sadakate dönüşür. Bu yüzden Dostoyevski’nin karakterlerini yalnızca haklı ya da haksız olarak değerlendirmek güçtür. Onların içinde birbirine karşıt duygular aynı anda yaşayabilir. Dostoyevski’nin insan ruhuna yaklaşımındaki derinlik de buradan gelir: Bir insanın yaptığı hatayı gösterirken, o hatayı hangi sevginin, korkunun veya kırgınlığın içinden yaptığını da görmemizi sağlar.

Romanın adı da bu açıdan geniş bir anlam kazanır. Ezilenlerde insan yalnızca toplum, yoksulluk ya da başka insanların gücü altında ezilmez; kendi içinde taşıdığı duyguların ağırlığı da onu kuşatır. Nataşa aşkının, Nikolay incinmiş onurunun, İvan karşılıksız sevgisinin, Nelli geçmişten kendisine kalan acının, Alyoşa ise kararsızlığının ve babasının iradesinin ağırlığını taşır. Her biri kendisini bir insana, bir hatıraya ya da bir duyguya bağlayan görünmez bağlarla yaşar.

Romanın en derin hüznü ise sevginin var olduğu hâlde bazen sevilen kişiye ulaşamamasında saklıdır. Jeremiah Smith kızını sever, ancak bu sevgiyi ona ulaştırabileceği zamanı kaybeder. Nikolay aynı sona yaklaşırken Nataşa’ya yeniden sarılabilecek zamanı bulur. Dostoyevski için bağışlamak, geçmişi unutmak ya da yaşanan acıyı yok saymak anlamına gelmez; kırgınlığın hâlâ var olduğu yerde sevgiyi yeniden görünür kılabilmektir. Bu nedenle Ezilenler, kırılmış ilişkilerin içinde yaşamaya devam eden sevginin, insanın sevdiklerine geri dönme arzusunun ve henüz vakit varken birbirine yeniden ulaşabilmenin romanıdır.

Stefan Zweig - Amok Koşucusu: İnsan İradesinin Sınırları

 

Stefan Zweig, Amok Koşucusu’nda bir doktorun bir kadın karşısında yaşadığı saplantıyı ve ardından gelen trajediyi anlatır. Hikâyedeki asıl mesele: İnsan gerçekten kendisinin efendisi midir? sorusuna cevap aramaktır. Biz insanlar aklımızın, ahlakımızın ve irademizin bizi yönettiğine inanırız; fakat Zweig insanın bu güvenini sarsar. Ona göre insanın içinde, gündelik hayatın düzeni altında duran başka kuvvetler de vardır: arzu, gurur, yalnızlık, utanç, korku, suçluluk ve kendini affettirme ihtiyacı. Bazen tek bir olay bu kuvvetleri ortaya çıkarır ve insan, kendisi hakkında sahip olduğu bütün düşüncelerin aksine davranabilir. Amok Koşucusu biraz da insanın kendi içindeki yabancıyla karşılaşmasının hikâyesidir.

Doktor bu düşüncenin en güçlü temsilcisidir. Eğitimli, akılcı ve insan hayatını korumakla yükümlü bir kişidir. Mesleği bile aklı, ölçülülüğü ve sorumluluğu temsil eder. Fakat yıllardır yaşadığı yalnızlık ve yabancılaşma, onun iç dünyasında büyük bir boşluk yaratmıştır. Kadın karşısına çıktığında yalnızca bir hasta ile karşılaşmamış; bastırdığı arzularıyla, gururuyla ve kendi güç duygusuyla da karşılaşmıştır. Kadının kendisine muhtaç olduğunu fark ettiği anda doktor, hasta ile arasındaki ahlaki sınırı koruyamaz. Yardım etme gücünü bir üstünlük duygusuna dönüştürür. Zweig önemli bir ahlaki soruyu ortaya koyar: Bir insanın başka bir insan üzerinde gücü olduğunda, onun gerçek karakteri nasıl değişir?

Kadın ise doktorun tam karşısında duran başka bir irade biçimini temsil eder. O da son derece gururludur. Yardıma muhtaçtır fakat çaresizliğinin görülmesini istemez. Doktora yalvarmaz, kendisini bütünüyle onun merhametine bırakmaz. Toplumsal konumunu, evliliğini ve sırrını korumaya çalışır. Bu nedenle hikâyedeki çatışma yalnızca doktor ile kadın arasında değildir; iki gururun karşılaşmasıdır. Kadının gururu kendi sırrını korumaya, doktorun gururu ise kendisine ihtiyaç duyulduğunu kabul ettirmeye yöneliktir. İkisi de geri adım atmaz ve sonunda insan hayatının kendisinden daha önemsiz olması gereken gurur, trajedinin kapısını açar.

Fakat Zweig doktoru yalnızca ahlaken suçlu bir insan olarak da bırakmaz. Hikâyenin asıl derinliği bundan sonra ortaya çıkar. Doktor yaptığı şeyin farkına vardığında bu kez başka bir uç noktaya savrulur. Önce kadının karşısında gücünü hissetmek isteyen adam, artık onun peşinden koşan, ona ulaşmaya çalışan ve her şeyi düzeltmek isteyen çaresiz bir insana dönüşür. Burada roller tersine çevrilmiştir: Başlangıçta kadın doktora muhtaçken, artık doktor kadının kendisini affetmesine muhtaçtır. Çünkü doktorun aradığı şey yalnızca kadının kurtuluşu değildir; kendi vicdanından kurtulma ihtimalidir.

İşte “amok” kavramı burada gerçek felsefi anlamına ulaşır. Amok yalnızca bir delilik hâli değildir; insanın tek bir duygu tarafından ele geçirilerek bütün diğer değerlerini kaybetmesidir. Doktor önce arzusunun ve gururunun, sonra pişmanlığının ve suçluluğunun esiri olur. Duygular değişmiştir fakat temel sorun değişmemiştir: Doktor hiçbir aşamada kendisinin efendisi değildir. Önce “istiyorum” duygusu onu yönetir, ardından “düzeltmeliyim” düşüncesi. Bu yüzden onun amok koşusu kendi içinde durduramadığı bir kuvvet tarafından sürüklenmesidir.

Zweig’in burada insan iradesi üzerine oldukça karanlık bir soru sorduğunu düşünüyorum. İnsan gerçekten özgürce mi karar verir, yoksa çoğu zaman kararlarımızın arkasında farkında olmadığımız tutkular mı vardır? Doktor kendisini akıllı ve eğitimli bir insan olarak görürken birkaç saat içinde hiç tanımadığı bir insana dönüşebilir. Zweig’in psikolojik edebiyatının gücü de buradadır: İnsanı “iyi” ve “kötü” diye ikiye ayırmak yerine, aynı insanın içinde birbirine zıt kişiliklerin bulunabileceğini gösterir. Merhametli insan zalimleşebilir; gururlu insan yalvaracak hâle gelebilir, akıllı insan akıldışının esiri olabilir. İnsan karakteri sandığımız kadar sabit değildir.

Kadının ölümüyle birlikte hikâyede başka bir büyük mesele ortaya çıkar: geri döndürülemezlik. Doktor hatasını anlar, fakat anlamak onu kurtarmaz. Çünkü ahlaki farkındalık zamanında yaşanmamıştır. Bazen insan ancak kaybettikten sonra ne yapması gerektiğini anlayabilir. Burada Zweig pişmanlığın en acı tarafını gösterir. Pişmanlık geçmişi değiştiremez; yalnızca geçmişte başka türlü davranabileceğimizi bize durmadan hatırlatır. Bu nedenle doktorun gerçek cezasını yine kendi bilinci verir.

Doktorun daha sonra kadının sırrını korumaya çalışması da bu açıdan önemlidir. Artık onu hayata döndüremez; yapabileceği tek şey onun iradesine ve sırrına ölümünden sonra sadık kalmaktır. Böylece doktorun mücadelesi kurtarmaktan kefarete dönüşür. Geçmişi değiştiremeyeceğini bildiği hâlde, yaptığı hatanın karşılığını kendi varlığıyla ödemeye çalışır. Fakat Zweig burada da kolay bir kurtuluş sunmamıştır. Çünkü bazı suçluluklar telafi edilebilirken bazıları yalnızca taşınabilir.

Zweig, doktor ile kadın arasındaki kısa karşılaşmadan insanın iradesi, gururu, güç arzusu, vicdanı ve pişmanlığı üzerine büyük bir trajedi çıkarır. Eserdeki asıl felaket ölümden bile önce gerçekleşmiştir: İnsan kendi içindeki sınırı aşmıştır ve bunu ancak aştıktan sonra fark etmiştir.

Belki de Zweig’in bize bıraktığı en rahatsız edici düşünce budur: İnsan kendisini tanıdığını zanneder, çünkü henüz sınanmadığı taraflarını görmemiştir. Doktorun karşısına çıkan kadın, onun kendisinden saklanan tarafını görünür hâle getirir. Bu nedenle Amok Koşucusu’nun en önemli sorusu “Doktor neden böyle yaptı?” sorusundan daha büyüktür: İnsanın içinde uygun koşullar ortaya çıkana kadar kendisinin bile bilmediği neler saklıdır?

Zweig belki de bu hikâyesiyle kesin bir cevap vermek istememiştir. Hikâyenin gücü bıraktığı huzursuzlukta yatar. İnsan aklına güvenebilir, ahlakına güvenebilir, kendisini tanıdığına inanabilir; fakat bütün bunların altında kontrol edilmesi çok daha zor bir dünya vardır. Doktorun amok koşusu bu yüzden yalnızca onun koşusu değildir. Zweig, doktorun felaketinde insanın kendi içindeki karanlık ve denetlenemeyen tarafla karşılaşma ihtimalini gösterir.

Victor Hugo’nun Bir İdam Mahkûmunun Son Günü Romanında Ölüm, Yaşam Arzusu ve Toplumsal Yabancılaşma

 

Victor Hugo’nun Bir İdam Mahkûmunun Son Günü Romanında Ölüm, Yaşam Arzusu ve Toplumsal Yabancılaşma

Victor Hugo’nun Bir İdam Mahkûmunun Son Günü adlı eseri, 1829’da yayımlanmasına rağmen bugün hâlâ canlılığını koruyan bir tartışmayı edebiyatın merkezine taşır: İdam cezasının birey üzerindeki etkisi. Roman, ismi verilmeyen bir mahkûmun idam hükmüyle yüzleşmesini, altı haftalık bekleyişini ve zihinsel dalgalanmalarını aktarır. Hugo, bu kısa ama yoğun anlatıda toplumun suç, ceza ve ölüm karşısındaki tavrını eleştirel bir bakışla sunar. Böylelikle bu eser yaşam hakkına dair evrensel bir sorgulama halini alır.

Eserdeki anlatıcı işlediği cinayeti kabul eden bir kişidir. Hatta mahkeme karşısında bir an için idamı, ömür boyu kürek cezasına tercih edebileceğini dile getirir. Bu cümle, suçluluk bilinciyle vicdan arasındaki çatışmayı görünür kılar. Ancak ölüm hükmü kesinleşip yüzüne okunduğu anda yaşadığı sarsıntı, insan psikolojisinin temel gerçeğini açığa çıkarır: İnsan, zihninde ölümü doğallaştırabilir ama ölüm somut ve geri dönülmez bir gerçeklik olarak karşısına çıktığında, bütün dengeler yıkılır.

Mahkûmun altı hafta boyunca yaşadığı ruhsal buhranlar eserin dramatik yoğunluğunu oluşturur. İlk günlerde şok ve yadsıma hâkimdir. Zaman ilerledikçe yaşama arzusu artar; hukuki yollarla kurtuluş arar, temyize başvurur, merhamet bekler. Ancak girişimleri olumsuz sonuçlanır. Bu olumsuz sonuçlar onun gözünde toplumun tümden kendisini reddedişidir. Buna rağmen yaşama umudu sönmez. Son ana kadar affedilmeyi bekler; “Beni affetmeyeceklerse kimi affedecekler?” sorusu onun zihninde dönüp dolaşır.

Hugo’nun portresi, modern psikoloji açısından insanın yaşama bağlılığının mutlaklığını gösterir. Ölümün kesinliği karşısında bile zihnin umut üretmeye devam etmesi insanî bir içgüdüye işaret eder. Mahkûmun en baskın duygusu tüm yabancılaşmasına ve öfkesine rağmen yaşama isteğidir. İdama yaklaşan her adımda onda yeni bir yaşam özlemi doğar; çiçeklere, kuşlara, güneşe, çocukluk günlerine duyduğu özlem, yaşamın her satırda daha da değerli kılınmasını sağlar. Bu nedenle metin, yalnızca bir güçlü bir yaşama övgüsü olarak okunabilir. Altı haftalık buhran sürecinde mahkûm kendisiyle ve toplumla hesaplaşmaya başlar. İnsanlara güvenini kaybeder, giderek çevresine yabancılaşır. En çarpıcı sahnelerden biri, idam günü meydana toplanan kalabalığın coşkusudur. Halk, bir insanın ölümünü bir seyirlik eğlence olarak izlerken, mahkûm için bu olay yaşamın sonudur. Ortaya çıkan trajik ikilik, bireysel varoluş ile toplumsal varoluş arasındaki kopmaz uçurumu gözler önüne serer. Hugo burada toplumsal vicdanın çürümesini eleştirir.

Bir İdam Mahkûmunun Son Günü, dünya edebiyatında benzer temaları işleyen eserlerle birlikte düşünüldüğünde daha da anlamlı hale gelir. Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sındaki Raskolnikov, işlediği cinayetin ağırlığıyla vicdan azabı çeker. Onun trajedisi Tanrı karşısındaki sorumluluktur. Tolstoy’un İvan İlyiç’in Ölümü’nde kahraman suçlu değildir ama ölümün yaklaşmasıyla yaşamın değerini yeniden kavrar; sonunda ölümü kabul ederek ruhsal dinginliğe ulaşır. Camus’un Yabancı’sında ise Meursault, ölüm karşısında umut barındırmaz; dünyanın anlamsızlığını kabullenir ve absürt bir dinginlik içinde sonunu karşılar.

Bu karşılaştırmalar, Hugo’nun metnini 19. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan geniş bir edebî süreklilik içinde konumlandırır. Hugo’nun kahramanı yaşamak için çırpınırken, Dostoyevski vicdanın ağırlığını, Tolstoy ölümün anlamını, Camus ise yaşamın absürtlüğünü öne çıkarır.

Victor Hugo’nun Bir İdam Mahkûmunun Son Günü, idam cezasına karşı yazılmış güçlü bir toplumsal ve siyasal bir tavırdır. Edebiyatın ölüm karşısında insan bilincini, vicdanını ve umut arzusunu nasıl işlediğinin erken ve çarpıcı bir örneğidir. Hugo’da ölüm, yaşamın mutlak değerini ilan eden bir çığlık haline gelir. Dostoyevski’de vicdanın işkencesi, Tolstoy’da ruhsal barış, Camus’ta absürt kabulleniş öne çıkar. Edebiyat bu çeşitlilik sayesinde ölümün yalnızca bir son olmadığını; aynı zamanda insanın kendini, suçunu, vicdanını ve yaşam tutkusunu yeniden tanımladığı bir uç deneyim olduğunu gösterir.