Ahmet Mithat Efendi’nin Paris’i: Mesail-i Muğlaka Romanına Eleştirel Bir Bakış

Ahmet Mithat Efendi’nin Mesail-i Muğlaka adlı romanı görünüşte bir Osmanlı gencinin Paris macerasını anlatır; fakat aslında modernleşmenin insan ruhunda, ahlak anlayışında ve toplumsal ilişkilerde meydana getirdiği değişimleri inceleyen oldukça karmaşık bir romandır. Romanın asıl meselesinin yalnızca aşk ya da Avrupa hayranlığı olmadığı açık biçimde görülür. Mesail-i Muğlaka gösteri toplumu, sosyal statü, ahlak, medeniyet, temsil, kıskançlık ve kimlik üzerine kurulmuş büyük bir gözlem alanına dönüşür.

Romanın başkarakteri Abdullah Nahifi’dir. Hukuk tahsili için Paris’e gitmiş bir Osmanlı gencidir. Nahifi romanda Doğu’nun Batı’daki temsiline dönüşür. Paris toplumu onun şahsında hem Şark’a hayran olur hem de onu egzotik bir nesne gibi tüketir.

Özellikle düello sahnelerinden sonra Nahifi’nin bir anda gazetelerin, salonların ve kadınların ilgisini çekmesi çok dikkat çekicidir. Ahmet Mithat’ın modern şöhret kültürünü şaşırtıcı derecede erken bir dönemde kavramış olduğu görünür. İnsanlar Nahifi’yi gerçekten tanımadan onun hakkında hüküm verirler. Gazeteler onu kahramanlaştırır, kadınlar onu romantikleştirir, erkekler onu kıskanır. Böylece Nahifi gerçek bir insandan çok toplumsal bir imaja dönüşür. Romanın modern taraflarından biri de budur; toplumun hakikatten çok temsille ilgilenmesi.

Ahmet Mithat da tıpkı Marcel Proust gibi insanların birbirlerine nasıl baktıklarını, salonların görünmez iktidarını, dedikodunun sosyal gücünü ve aşkın içindeki gurur duygusunu dikkatle gözlemler. Özellikle Madam de Rose Bouton çevresindeki sahneler tam anlamıyla bir aristokrat toplum çözümlemesine dönüşür. İnsanlar konuşurken bile aslında birbirlerini tartarlar. Her iltifatın arkasında bir hesap, her yakınlığın arkasında bir çıkar ihtimali bulunur.

Proust daha çok bireyin iç bilinciyle ve hafızanın derinliğiyle ilgilenirken Ahmet Mithat toplumsal ahlakın yapısını çözmeye çalışır. O daha sosyolojik bir yazardır. Karakterlerin iç dünyasıyla ilgilenir ama asıl amacı medeniyetin ruhunu teşhir etmektir.

Madam de Rose Bouton karakteri bu açıdan çok önemlidir. Çünkü o yalnızca baştan çıkarıcı bir kadın değildir; Paris medeniyetinin kadınlaşmış hâlidir. Zarif, kültürlü, sosyal olarak güçlü, etkileyici ama aynı zamanda çıkar ilişkilerinin merkezinde duran bir figürdür. Ahmet Mithat onun üzerinden Batı aristokrasisinin iç boşluğunu göstermeye çalışır. Özellikle kocasıyla olan ilişkisi bu açıdan dikkat çekicidir. Monsieur de Rose Bouton karısının ilişkilerini bilir; hatta karısının ilişkilerinin kendi sosyal yükselişine katkı sağladığını da fark eder. Böylece evlilikleri ekonomik ve sosyal ortaklığa dönüşür. Roman bu anlamda ciddi biçimde Balzac ve Zola çizgisine de yaklaşır.

Fakat Ahmet Mithat’ın başarısı yalnızca Batı’yı eleştirmesinde değildir. Daha önemli olan Batı toplumunun Doğu’yu algılayış biçimini de sorgulayabilmesidir. Roman boyunca Paris salonlarında ‘Şarklı’ kimliği çoğu zaman gerçekliğiyle değil de egzotik bir gösteri olarak algılanır. Bu durum özellikle Abdullah Nahifi’yi taklit eden sahte karakter üzerinden belirginleşir. İslamiyet, çok eşlilik ve Doğu hayatı üzerine yapılan yüzeysel konuşmaların büyük kısmı, Paris toplumunun görmek istediği oryantal hayale hitap eden teatral bir temsil hâline gelir. Ahmet Mithat da romanında Batı’nın Doğu’yu hakikatiyle değil, kendi kurduğu egzotik imgeler aracılığıyla anlamaya çalışmasını eleştirir. Böylece roman basit bir ‘Doğu üstün, Batı çürümüş’ anlatısının ötesine geçerek temsil, kimlik ve medeniyet algısı üzerine daha karmaşık bir tartışma alanı açar.

Rosette karakteri ise romanın duygusal tarafını temsil eder. Onun Nahifi’ye duyduğu aşkın içinde sınıfsal bir eziklik ve korku da vardır. Rosette kendisini Madam de Rose Bouton gibi kadınlarla kıyasladıkça üzülür. Bu yüzden kıskançlığının sosyal aşağılık hissinden kaynaklandığını düşündürtür. Ahmet Mithat romanında kadın psikolojisini şaşırtıcı derecede dikkatli işler. Rosette’in şüpheleri, ağlamaları, öfke patlamaları ve sonra yeniden Nahifi’ye teslim oluşu oldukça gerçek görünür.

Romanın belki de en dikkat çekici tarafı, Paris’i büyük bir tiyatro sahnesi gibi anlatmasıdır. Herkes rol yapmaktadır: gazeteciler, aristokratlar, kadınlar, düellocular… İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu yüzden romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışır.

Ahmet Mithat’ın sürekli okuyucuya seslenmesi, araya girip yorum yapması, “siz olsaydınız” demesi yalnızca meddah geleneğinin devamı değildir. Aynı zamanda okuyucuyu Paris toplumunun içine sokma yöntemidir. Okur artık salonların, dedikoduların ve ahlaki çelişkilerin tanığı hâline gelir. Romanın bazı bölümleri gerçekten şaşırtıcı derecede modern bir zihinle yazılmıştır. Özellikle şöhretin üretimi, medyanın etkisi, sosyal imaj, ahlaki ikiyüzlülük, aşkın çıkarla karışması, egzotik olanın tüketilmesi gibi meseleler bugün bile güncelliğini korumaktadır.

Ahmet Mithat bu romanda zaman zaman olağanüstü dikkatli bir toplum gözlemcisi olarak ortaya çıkar. İnsan ilişkilerindeki sosyal tiyatroyu, modern toplumun samimiyetsizliğini ve medeniyetin psikolojik çelişkilerini kavrama konusunda küçümsenmeyecek kadar güçlü bir yazardır.

***

Mesâil-i Muğlaka Osmanlıca bir tamlamadır. Mesâil kelimesi meseleler, sorunlar ve konular anlamına gelirken; muğlaka kelimesi kapalı, belirsiz, karmaşık ve çözülmesi güç anlamlarını taşır. Bu nedenle Mesâil-i Muğlaka ifadesi Türkçeye Çözülmemiş Meseleler, Belirsiz Sorunlar ya da Karmaşık Meseleler şeklinde çevrilebilir.

Romanın adı eserin içeriğiyle doğrudan bağlantılıdır. Çünkü Ahmet Mithat Efendi romanda hiçbir meseleyi tamamen açık ve kesin biçimde sunmaz. Aşk ile çıkar, samimiyet ile gösteriş, hakikat ile temsil sürekli birbirine karışır. Abdullah Nahifi’nin Paris toplumundaki konumu, Rosette’in kıskançlıkları, Madam de Rose Bouton’un ilişkileri ve Paris salonlarının atmosferi roman boyunca daima “muğlak” bir görünüm içinde verilir.

Bu nedenle romanın adı modern hayatın karmaşık yapısını yansıtır. Ahmet Mithat Efendi insanların toplum içindeki temsilleriyle yaşadıklarını göstermeye çalışır. Paris salonlarında insanlar çoğu zaman oldukları kişi gibi değil, görünmek istedikleri kişi gibi davranırlar. Roman modernleşmenin insan ilişkilerini karmaşıklaştırdığı ve hakikat ile görüntü arasındaki sınırları belirsizleştirdiği bir dünyayı anlatır.

Çengi - Ahmet Mithat Efendi Romanında Hurafeler Delilik ve Bozulmuş İnsan Ruhları

Çengi Ahmet Mithat Efendi’nin Tanzimat dönemi toplumunu eleştirel biçimde ele aldığı romanlarından biridir. Roman ilk bakışta çengileri, eğlence hayatını ve sıra dışı insanları anlatıyormuş gibi görünse de aslında cehalet, batıl inanç, yanlış yetiştirme, aşırı korumacılık ve mirasyedilik vs. toplumsal sorunlara odaklanır. Ahmet Mithat Efendi karakterler üzerinden okuyucuya ders vermeye ve toplumdaki bozuklukları göstermeye çalışır.

Eserde gerçeklik ile hayal dünyası arasındaki sınır çoğu zaman belirsizleşir. Cinler, periler, büyücülük ve efsunculuk unsurları aracılığıyla toplumun batıl inanışlara ne derece bağlı yaşadığı gösterilir. Ahmet Mithat Efendi burada doğaüstü olayları gerçek kabul eden insanların ne kadar kolay kandırılabileceğini anlatır. Romanın neredeyse bütün karakterleri ruhsal bakımdan dengesiz, saplantılı ya da aşırı uçlarda yaşayan kişilerdir. Bu yüzden eser yalnızca olay romanı olmaktan çıkar; bozulmuş insan ruhlarının ve çürümüş toplum yapısının sembolik bir tablosuna dönüşür. Romanda tam anlamıyla sağlıklı sayılabilecek bir karakter yoktur. Melek diğerlerine göre daha masum görünse de o da gerçek hayattan tamamen kopuk, adeta vahşi bir saflık içinde yetişmiştir.

Roman aynı zamanda eğlence hayatına yönelik güçlü bir eleştiri taşır. Çengiler, gösterişli hayatlar, mirasyedi erkekler ve kolay yoldan tüketilen servetler aracılığıyla yazar, çalışmadan elde edilen paranın insanı nasıl çıkmaza sürüklediğini göstermektedir. Bunun yanında çocuk yetiştirme meselesi de romanda önemli yer tutar. Özellikle aşırı korumacı aile yapısının bireyi gerçek hayata karşı güçsüz bıraktığı anlatılır. Aslında roman dönemin sosyal yapısını ve insan ilişkilerini sorgulayan geniş bir toplumsal eleştiridir.

Romanın en dikkat çekici karakterlerinden biri Daniş Çelebi’dir. Çocukluğunu annesi Saliha Molla’nın büyücülük ve efsunculuk yaptığı bir ortamda geçirdiği için gerçek dünyadan kopuk yetişir. Cinlere, perilere ve doğaüstü güçlere inanır; olayları akıl ve mantıkla açıklamak yerine metafizik güçlerle açıklamaya çalışır. Bu yüzden Ahmet Mithat Efendi tarafından “Türk Don Kişot’u” olarak görülür. Daniş Çelebi’nin deliliği; yanlış eğitimin, hurafelerin ve gerçeklikten kopuk yetiştirilmenin sonucudur.

Saliha Molla, Daniş Çelebi’nin annesidir. Üfürükçülük, büyücülük ve efsunculuk yaparak insanların korkularını kullanır ve büyük bir servet elde eder. Böylece toplumdaki cehaletin nasıl bir sömürü aracına dönüştüğünü temsil eder. Aynı zamanda Daniş Çelebi’nin zihinsel olarak bozulmasının temel sebebidir. Saliha Molla hurafelerle yaşayan toplum yapısının sembolüdür.

Sümbül Hanım romanın eğlence ve sefahat dünyasını temsil eden karakterlerinden biridir. Çengilik yapar, gösterişli yaşamı sever ve hayatını eğlence içinde sürdürür. Daniş Çelebi’nin onu gerçekten peri sanması, romanın gerçeklikle bağının ne kadar zayıfladığını gösterir. Sümbül karakteri üzerinden Ahmet Mithat, eğlence hayatının insanı nasıl tükettiğini ve ahlâkî çözülmeye sürüklediğini anlatmaktadır.

Canberd Bey ise kızına aşırı derecede bağlı, ruhsal bakımdan takıntılı bir baba olarak karşımıza çıkar. Kızını korumak isterken onu dış dünyadan tamamen soyutlar. Bu yüzden Melek gerçek hayatı tanımadan büyür. Canberd Bey’in sevgisi doğal bir baba sevgisinden çok hastalıklı bir bağlılığa dönüşmüştür. Ahmet Mithat Efendi romanında ölçüsüz sevginin de zarar verebileceğini göstermektedir.

Canberd Bey’in kızı Melek masum fakat hayat tecrübesinden tamamen uzak yetişmiş bir karakterdir. Dünyayı yalnızca babasının çizdiği sınırlar içinde tanır. Bu nedenle Cemal Bey’in sözlerine kolayca inanır ve ona kanar. Melek’in saflığı toplumdan kopuk ve gerçek hayatı görmeden yetiştirilmiş olmasının sonucudur. Bu yönüyle o da yanlış yetiştirmenin ortaya çıkardığı bir karakterdir.

Cemal Bey ise romanın başlarında eğlenceye, kolay yaşama ve sefahate düşkün bir karakter olarak karşımıza çıkar. Melek’i babasının evinden kaçırması ve mirasyedi tavırları onun yozlaşmış erkek tiplerinden biri olduğunu gösterir. Ancak Cemal Bey tamamen kötü ya da değişmez bir karakter değildir. Roman ilerledikçe davranışlarını sorgulamaya başlar ve zamanla daha olgun bir noktaya gelir. Ahmet Mithat Efendi böylece insanın yanlış yollara sürüklense bile değişebileceğini göstermektedir.

Çengi romanındaki karakterlerin her biri Tanzimat toplumundaki belirli bir bozukluğu temsil eder. Ahmet Mithat Efendi; cehalet, hurafeler, yanlış eğitim, aşırı korumacılık, eğlence düşkünlüğü ve ruhsal çöküş gibi meseleleri bu karakterler aracılığıyla eleştirerek topluma ders vermeyi amaçlamıştır. Romanın karanlık ve “deli” atmosferi de aslında bozulmuş toplum yapısını görünür kılmaktadır.

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf Romanında Modern Kadın ve Ahlaki Sınırlar: Saniha Hanım Üzerine Bir İnceleme

 

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında Saniha Hanım Tanzimat dönemi modernleşmesinin en çelişkili kadın tiplerinden biri olarak karşımıza çıkar. O, sıradan bir Osmanlı kadını değildir; iyi eğitim almış, Fransızcayı ileri derecede bilen, astronomiden matematiğe, tarihten edebiyata kadar birçok alanda bilgi sahibi olan seçkin bir kadındır. Ancak romanın asıl gerilimi de buradan doğar: Saniha Hanım modern bir kadın olarak yetiştirilmiştir, fakat içinde yaşadığı evlilik ve toplum düzeni bu modernliği taşıyabilecek genişlikte değildir.

Ahmet Mithat Efendi Saniha’yı bir yandan hayranlık uyandıracak biçimde donanımlı çizerken, diğer yandan onun zihinsel ve duygusal hareketliliğini tehlikeli bir alana yaklaştırır. Saniha yalnızca “iyi eş” ve “iyi anne” rolüyle yetinen pasif bir kadın değildir. O düşünen, hisseden, sıkılan, arayan ve etkilenebilen bir karakterdir. Roman kadının eğitilmesini savunur gibi görünürken, eğitimli kadının özgürleşme ihtimalinden de çekinir.

Saniha Hanım’ın evlilikten sonra yaşadığı sıkıntı, basit bir sadakatsizlik eğilimi olarak okunmamalıdır. Burada daha derin bir psikolojik durum vardır: entelektüel yalnızlık, duygusal eksiklik ve evlilik hayatının tekdüzeliği. Rasih Efendi kötü bir koca değildir; aksine bilgili, anlayışlı, ölçülü ve dönemine göre oldukça ilerici bir erkektir. Fakat bu durum bile Saniha’nın içindeki boşluğu bütünüyle kapatmaya yetmez. Bu yüzden de Tosun Bey’in ortaya çıkışı yeni bir aşk ihtimalini doğurur ve Saniha’nın bastırılmış canlılık arzusunu ortaya çıkarır.

Tosun Bey’in mektupları Saniha için mutlak bir aşkın başlangıcı değildir. Daha çok unutulmuş bir kadınlık duygusunun, görülme ve beğenilme ihtiyacının uyandırılmasıdır. Saniha romanda kendi iç dünyasıyla çatışmaya başlayan bir karakterdir. Ahmet Mithat’ın romanı ilginç kılan tarafı da Saniha’yı bütünüyle mahkûm etmemesidir; fakat onu serbest de bırakmamıştır. Onu anlamaya çalışır, ancak sonunda yeniden ahlak düzenine döndürür.

Rasih Efendi’nin tavrı ise romanın en dikkat çekici yönlerinden biridir. Karısının Tosun Bey’le mektuplaştığını öğrendiğinde öfkeye, şiddete ya da kaba bir hesap sormaya başvurmaz. Bu, dönemin namus anlayışı düşünüldüğünde oldukça sıra dışı bir davranıştır. Rasih Efendi’nin erkekliği, otorite ve cezalandırma üzerinden değildir, sabır, gözlem ve psikolojik kavrayış üzerindendir. Rasih Efendi karısını kaybetmemek için baskı uygulamaz; onu yeniden düşünmeye sevk eder.

Bu noktada Rasih Efendi’nin Saniha ile yaptığı Venüs-Minerva konuşması romanın ideolojik merkezine yerleşir. Rasih karısına doğrudan “yanlış yapıyorsun” dememiştir. Bunun yerine mitolojik bir karşıtlık kurmuştur. Venüs şehveti, cazibeyi, baştan çıkarıcı arzuları temsil ederken; Minerva aklı, hikmeti, iffeti, ölçüyü ve ahlaki disiplini temsil eder. Rasih Efendi Saniha’ya aslında şöyle seslenir: “Sen sıradan bir kadın değilsin; sen Venüs’ün değil, Minerva’nın tarafında durmalısın.”

Romanda bu konuşmanın etkili olmasının nedeni, Saniha’nın eğitimli zihnine hitap etmesidir. Rasih Efendi karısını korkutarak değil, ona yüksek bir kimlik önererek ikna eder. Bu bakımdan onun tavrı pedagojiktir. Ahmet Mithat’ın “hâce-i evvel” kimliği de burada açıkça hissedilir. Roman okuru da Saniha gibi eğitmek ister. Yazar mitolojiyi ahlaki bir dersin taşıyıcısı hâline getirir.

Fakat burada önemli bir çelişki vardır. Ahmet Mithat Efendi kadının bilgili, görgülü, kültürlü olmasını ister; ancak bu bilginin kadını bağımsızlaştırmasından çekinir. Kadının eğitimi, bireysel özgürlüğün değil, aile içi ahlakın hizmetine verilmelidir. Romanın temel düşüncesi şuna yaklaşır: Kadın modernleşmelidir, fakat bu modernleşme aile düzenini ve iffeti sarsacak noktaya varmamalıdır.

Roman hem ilerici hem de sınırlayıcıdır. İlericidir; çünkü Rasih Efendi gibi anlayışlı, şiddetten uzak, psikolojik derinliği olan bir erkek karakter yaratır. Kadını tamamen cahil ve edilgen bir varlık olarak görmez. Saniha’nın zekâsını ve bilgisini kabul eder. Fakat sınırlayıcıdır; çünkü kadının arzularını, sıkıntılarını ve bireysel arayışını sonunda “terbiye edilmesi gereken” bir meseleye dönüştürür.

Saniha’nın “akıllanması” bu yüzden yalnızca kişisel bir dönüşüm değildir; romanın ahlaki düzeninin yeniden kurulmasıdır. Tosun Bey dışarıda bırakılır, Venüs reddedilir, Minerva seçilir ve evlilik korunur. Rasih Efendi’nin zaferi modernleşmenin ahlakla denetlenmesi gerektiği fikrinin de zaferidir.

Taaffüf romanı sıradan bir aldatma ya da kıskançlık romanı değildir. Eser Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunun kadın eğitimi, evlilik, Batılılaşma, ahlak ve erkeklik anlayışı üzerine kurduğu derin bir tartışmadır. Saniha Hanım modern kadının imkânını; Tosun Bey arzunun ve baştan çıkmanın tehlikesini; Rasih Efendi ise akıl, sabır ve ahlaki rehberlik yoluyla düzeni yeniden kuran ideal erkeği temsil eder.

Bu nedenle romanın en güçlü tarafı modernleşmeyi bütünüyle reddetmemesi; fakat onu sıkı bir ahlaki çerçeve içine yerleştirmesidir. Ahmet Mithat Efendi’nin zihnindeki ideal dünya, cahil ve kapalı bir toplum değildir; fakat sınırsız bireysel özgürlüklerin yaşandığı bir dünya da değildir. Onun istediği şey, bilgili ama ölçülü, modern ama terbiyeli, duygulu ama denetimli bir toplumdur.

***

“Taaffüf” kelimesi Arapça kökenlidir ve “iffetli olma, nefsine hâkim olma, ahlaki ölçüyü koruma” anlamlarına gelir. Kelime insanın arzularını kontrol altında tutmasını ve tutkular karşısında ölçülü davranmasını da ifade eder. Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında bu isim özellikle bilinçli seçilmiştir. Roman boyunca modernleşme, kadın eğitimi, evlilik ve bireysel arzular arasındaki çatışma anlatılır. Saniha Hanım’ın yaşadığı duygusal ve zihinsel bocalama karşısında “taaffüf” ahlaki dengeyi ve iffeti koruma düşüncesi romanın temel meselesidir.