Ernst Baltrusch - Sparta: Tarih, Toplum, Kültür Kitabı Hakkında

Tarihsel Bilgi

Başlangıç: Bir vadiye yerleşen Dorlar

MÖ yaklaşık 10. yüzyılda Yunan dünyasının karanlık çağlarında Dor kabileleri güneye iner ve Lakonya’daki Eurotas Vadisi’ne yerleşir. Sparta ilk başlarda birkaç köyün birleşmesinden oluşan gevşek bir birliktir.

Bu erken dönemde Spartalılar diğer Yunan topluluklarından çok farklı değildir. Tarım yaparlar, küçük çatışmalara girerler, kendi tanrılarına taparlar. Henüz onları “Sparta” yapan şey ortaya çıkmamıştır. Sparta’nın dönüşümü komşularının topraklarına göz diktikleri anda başlar.

Messenia’nın fethi: Sparta’nın kaderi

MÖ 8. ve 7. yüzyıllarda Sparta, batısındaki verimli Messenia bölgesine saldırır. Bu savaşlar uzun sürer, komşularıyla arasında sert mücadeleler olur. Ama sonunda Sparta kazanır ve Messenia halkını topraklarından koparıp köleleştirir. Spartalılar artık sayıca kendilerinden çok daha fazla olan bir halkı, yani helotları, sürekli kontrol etmek zorundadırlar. Bu durum onları diğer Yunan şehirlerinden ayırır. Artık mesele sadece yaşamak değildir; isyanı önlemek için sürekli hazır olmak zorundadırlar.

Lykurgos ve düzenin kurulması

Sparta’nın gittikçe sertleşen devlet yapısını sistemleştiren kişi olarak anlatılan figür Lykurgos’tur. Tarihsel mi yoksa efsanevi mi olduğu kesin değildir, ama Spartalıların kendisi bile devlet düzenlerini ona bağlar. Lykurgos’un adıyla anılan düzenle birlikte Sparta’da hayat kökten değişir. Topraklar teorik olarak eşit bölüştürülür. Lüks yasaklanır. Altın ve gümüş para yerine değersiz demir kullanılır. Erkekler ortak sofralarda yemek yer. Aile, bireysel hayat ve kişisel zenginlik geri plana itilir. Ama asıl büyük değişim şuradadır: çocuk artık ailenin değil, devletin olur.

Agoge: İnsan değil, Spartalı yetiştirmek

Bir Spartalı çocuk doğduğunda tam anlamıyla birey sayılmaz. Zayıf görülürse yaşamasına izin verilmeyebilir. Yedi yaşına geldiğinde ise ailesinden alınarak devletin eğitim sistemine, Agoge’ye verilir. Çocuklar aç bırakılır, dövülür, soğuğa maruz bırakılır. Amaç onları güçlü yapmak değildir; yalnızca acıya alışmış, emre itaat eden ve korkuyu bastırabilen varlıklar haline getirmektir.

Krallar ve yönetim: Gücün dengesi

Sparta’da iki kral vardır. Bu durum Yunan dünyasında benzersizdir. Krallar savaşta ordunun başına geçer, dini görevler üstlenir. Ama güçleri sınırsız değildir. Onları denetleyen yaşlılar meclisi ve ephorlar bulunur.

Yükseliş: Peloponez’in efendisi

Zamanla Sparta, Peloponez Yarımadası’nın en güçlü devleti haline gelir. Diğer şehirleri bir birlik altında toplar. Disiplini, düzeni ve askeri gücüyle saygı ve korku uyandırır. Sparta’nın gücünün zirvesi, Atina ile yapılan büyük mücadelede ortaya çıkar. Peloponez Savaşı (MÖ 431-404), Yunan dünyasının kaderini belirler. Deniz gücü Atina’dır, kara gücü Sparta’dır. Uzun süren savaş sonunda Sparta galip gelir.

Thermopylai: 300 Spartalının hikâyesi

MÖ 480’de Pers kralı Xerxes devasa ordusuyla Yunanistan’a girer. Spartalılar Perslerin ilerleyişini durdurmak için dar bir geçit olan Thermopylai’yi seçer. Burada Sparta kralı Leonidas, yanında 300 Spartalı ve diğer Yunan birlikleriyle birlikte savunma yapar. Günlerce direnirler, Pers ordusunu durdururlar. Ama sonunda kuşatılırlar. Leonidas ve adamları geri çekilmez. Leonidas ve adamlarının direnişi sonunda askeri bir zafer kazanılmaz, ama onlar bir simgeye dönüşür.

***

Sparta, Peloponez Savaşı’nı kazandığında zirvededir. Ancak bu noktada sistemin sorunları belirginleşir. Spartalı vatandaşların sayısı giderek azalır. Toprak eşitliği bozulur, zenginlik birkaç elde toplanır. Helotlara olan bağımlılık devam eder. Ama sistem değişemez.

****

MÖ 371’de Thebai ile yapılan Leuktra Savaşı, Sparta’nın kaderini değiştirir. Thebai ordusu Spartalıları ağır bir yenilgiye uğratır. Artık Sparta’nın yenilmezlik imajı dağılmıştır. Ardından Messenia özgürlüğünü kazanır. Helot sistemi çöker. Sparta ekonomik ve askeri olarak zayıflar. Sparta tamamen yok olmaz, ama artık eski Sparta değildir. Küçük, etkisiz bir şehir devletine dönüşür. Reform girişimleri başarısız olur. Sonunda, MÖ 146’da, tüm Yunan dünyası gibi Roma’nın egemenliğine girer.

***

Kitapta anlatılan...

Sparta’yı anlatmaya çalışan Ernst Baltrusch, kitabın başında okura şu rahatsız edici gerçeği hatırlatır: Sparta hakkında bildiklerimiz, büyük ölçüde Spartalıların kendisinden değil, başkalarından öğrenilmiştir. Aslında bu durum anlatının daha en başında bir güvensizlik duygusu yaratır. Çünkü Sparta kendi tarihini yazmamış bir toplumdur; kendini anlatmamış, kendini savunmamış, hatta kendini açıklamaya bile gerek duymamıştır. Bu yüzden biz Sparta’yı doğrudan onlardan değil, Atinalıların, tarihçilerin, hayranlarının ya da eleştirmenlerin gözünden görürüz. Kitap bir bilgi sorgulamasıdır.

Sparta Lakonya’da birbirine yakın yerleşmiş köylerin zamanla birleşmesiyle oluşmuş gevşek bir yapıdır. İlk dönemde Spartalılar, diğer Yunan topluluklarından çok farklı değildir. Tarım yaparlar, küçük çatışmalara girerler, gündelik hayatlarını sürdürürler. Ancak bu sade yapı uzun sürmez. Sparta’yı Sparta yapan Messenia’nın fethidir.

Messenia’nın fethi kitabın en kritik kırılma noktalarından biri olarak ele alınır. Çünkü Spartalılar bu zaferle birlikte yeni topraklar kazanır ve sayıca kendilerinden çok daha fazla olan bir nüfusu, yani helotları, kontrol etmek zorunda kalırlar. Bu durum Sparta’nın bütün yapısını belirler. Artık mesele sadece üretmek ya da savaşmak değildir; mesele sürekli bir isyan ihtimali altında yaşamaktır. Baltrusch, Sparta’nın bütün sertliğinin, disiplininin ve kapalı yapısının aslında bu korkudan doğduğunu düşünür.

Sparta’nın zorunlu olarak kurduğu sistem Lykurgos adıyla anılır. Ancak Baltrusch Lykurgos’u tarihsel bir kişiden çok bir düzenin sembolü olarak ele alır. Lykurgos’un adıyla anılan reformlar -toprakların eşit dağıtılması, ortak yemek düzeni, lüksün yasaklanması- ilk bakışta eşitlikçi ve adil görünür. Fakat aslında amaç eşitlikten çok istikrardır. Çünkü farklılık, zenginlik ve bireysel yükseliş, Sparta gibi kırılgan bir toplum için tehlikedir.

Sparta’yı anlamak aslında Spartalıyı anlamaktır. Ve Spartalı doğuştan değil, sonradan oluşturulan bir varlıktır. Agoge denilen eğitim sistemi de modern anlamda bir eğitim değildir. Çocuk ailesinden koparılır, aç bırakılır, zorlanır ve sınanır. Ona dayanıklılık öğretilir; ama bu dayanıklılık fiziksel olduğu kadar zihinseldir: korkuyu bastırmak, acıyı görünmez kılmak ve emre itaat etmek.

Spartalı vatandaşlar sayıca çok azdır ve bütün sistem onların etrafında döner. Ancak bu dar elit sınıfın varlığı, geniş bir alt tabakaya, yani helotlara dayanır. Helotlar toprağı işler, üretimi sağlar, fakat sürekli baskı altında tutulur. Bu nedenle Sparta dışarıdan bakıldığında sakin, dengeli ve güçlü görünse de içeride sürekli tetikte olan, korkuya dayalı bir yapıya sahiptir. Hatta helotlara karşı uygulanan gizli şiddet mekanizmaları, bu korkunun ne kadar derin olduğunu gösterir.

Kadınlar meselesi de bu yapının bir parçasıdır. Sparta kadınları diğer Yunan dünyasına göre daha görünür ve daha aktiftir. Ancak bu özgürlük bireysel bir hak değil, sistemin bir ihtiyacıdır. Kadının bedeni ve gücü, daha sağlıklı ve güçlü nesiller üretmek için önemlidir. Bu yüzden kadın serbesttir, ama bu serbestlik kendisi için değil, Sparta içindir. Sparta’da hiçbir şey gerçekten bireyin kendisi için değildir.

Sparta sürekli olarak savaşan değil, sürekli savaşmaya hazır olan bir toplumdur. Thermopylai’de Leonidas ve üç yüz Spartalının ölümü de bu zihniyetin bir ifadesidir. Sparta’nın yükselişi Peloponez Savaşı’ndaki zaferle zirveye ulaşır. Ancak Sparta deniz gücüne sahip değildir, ekonomik olarak zayıftır ve en önemlisi sistemi esnek değildir. Genişleyemez, uyum sağlayamaz ve değişemez. Bu yüzden kazandığı zafer kalıcı olmaz.

Sparta’nın çöküşü de yavaş bir çözülme sürecidir. Spartalı vatandaşların sayısı azalır, toprak eşitliği bozulur ve zenginlik belirli kişilerde toplanır. Leuktra yenilgisi bu sürecin sonucu olarak ortaya çıkar. Bu yenilgi bir imajın çöküşüdür. Sparta kendi mantığı içinde güçlü ve düzenli bir sistem kurmuştur. Ancak bu sistem esnek değildir ve değişime kapalıdır. Bu nedenle Sparta’nın başarısı sürdürülebilir olmamıştır.

Sophokles’in Aias Tragedyasında Değişen Değerler

 

Sophokles, Atina’nın en parlak ama aynı zamanda en çalkantılı döneminde doğar. Marathon Savaşı’ndan birkaç yıl önce dünyaya gelir; çocukluğu Pers Savaşları’nın yaşandığı yıllarda geçer. Salamis zaferinin coşkusuna tanıklık eder, Atina’nın yükselişini görür. Ardından kentin yavaş yavaş bir güç imparatorluğuna dönüşmesini, Delos Birliği’nin bir savunma ittifakı olmaktan çıkıp baskıcı bir yapıya evrilmesini ve sonunda Peloponez Savaşı’yla gelen ağır yenilgiyi yaşar. Sophokles’in hayatı, bir kentin doğuşunu, zirvesini ve çözülüşünü birlikte taşır.

Sophokles tragedyalarında karakterlerin bireysel kaderlerini ve bir kentin tarihsel ruh hâlini sahneye taşır.

Sophokles yalnızca bir tragedya yazarı değildir; aynı zamanda yaşadığı çağın tanığıdır. Kaynaklar onun etkin bir yurttaş olarak kamusal hayata katıldığını gösterir. Kolonos’ta doğmuştur; babası zengin bir zırh ve silah imalatçısıdır. Gençliğinde güzelliği, müzik ve dans yeteneğiyle dikkat çeker. Salamis Deniz Savaşı’ndan sonra yapılan kutlamalarda gençler korosunu yönetmesi, bu yönünün simgesel bir ifadesidir. Sophokles sanatla siyaset arasındaki mesafeyi daha baştan kapatmıştır.

Henüz yirmili yaşlarının sonunda Büyük Dionysia’da sahneye çıkar ve Aiskhylos’u yenerek birinci olur. Bu sıradan bir başarı değildir; çünkü Aiskhylos, tragedya geleneğinin kurucu figürüdür. Sophokles, onun ardından gelen ama onu aşabilen bir isim olarak görülmeye başlanır. Sophokles tragedyanın yönünü değiştirmiştir.

Kamusal görevler de üstlenir. Delos Birliği’nin mali işlerini denetleyen kurulda yer alır. İki kez strategos, yani general seçilir. Perikles’le birlikte Samos isyanının bastırılmasında, daha sonra Nikias’la birlikte başka askerî görevlerde bulunur. Sicilya seferinin felaketle sonuçlanmasının ardından kurulan denetim kurulunda görev alır. Böylece sahnede yazdığı tragedyalarda işlediği siyasal düzenle, gerçek hayatta karşılaştığı siyasal yapı arasında doğrudan bir bağ kurulur. Bu deneyimler, Sophokles’in tragedyasını soyut bir ahlak anlatısı olmaktan çıkarır; yaşanmış siyasal gerilimlerin sanatsal izdüşümüne dönüştürür.

Sophokles’in dili gündeliktir ama şiirseldir. Mecazdan yararlanır; ancak Aiskhylos’taki kadar yoğun ve ağır bir anlatımı tercih etmez. Kısa diyalogları, tek dizelik karşılıklı konuşmaları sever. Seyircinin bildiği ama sahnedeki kişilerin bilmediği ya da tersine, sahnedeki kişilerin bildiği ama seyircinin henüz bilmediği durumlar üzerinden gerilim kurar. Sophokles'in tragedyaları canlı ve hareketlidir. 

Onun tragedyalarında efsanevi evren geri plandadır; anlatı daha çok insanî bir dünyada geçer. Tanrılar güçlüdür, ancak sahnenin merkezinde insanın çatışması yer alır. Sophokles, toplum baskısı altındaki bireyi inceler. Aristoteles’in de belirttiği gibi, Sophokles’in kahramanları “bizden daha soyludur ama bizim gibidir.” Euripides insanı olduğu gibi sahneye taşırken, Sophokles onu olması gerektiği hâliyle sunar.

***

Aias, Sophokles’in günümüze ulaşan tragedyaları arasında en eskisi kabul edilir. Yazılış tarihi genellikle MÖ 450-442 yılları arasına yerleştirilir. Konusunu Yunan mitolojisinden, özellikle de Homeros’un İlyada destanından alır. Sophokles, bambaşka bir kahraman yaratmak yerine, seyircinin zaten tanıdığı güçlü bir figürü tragedyanın merkezine yerleştirir.

Aias, Salamis kralı Telamon ile Periboia’nın oğludur. İlyada’da “kahramanların en mükemmeli” olarak anılır ve Akhilleus’tan sonra Akha ordusunun en güçlü savaşçısı sayılır. Üvey kardeşi Teukros’la birlikte Salamis’ten on iki gemiyle Troya Savaşı’na katılır. Akhilleus’un Agamemnon’la çatışıp savaştan çekilmesinin ardından, Akha gemilerini yakmaya çalışan Troyalıları durduranlar arasında yer alır. Patroklos’un cesedinin savaş alanından alınarak ordugâha taşınmasında da belirleyici bir rol üstlenir.

Akhilleus’un yokluğunda savaşın kaderini değiştirmek gerekir. Bu nedenle Hektor’un karşısına çıkacak savaşçıyı belirlemek için kura çekilir. Helenler, en güçlü ve en cesur kişinin Aias olduğuna inandıkları için kuranın ona çıkması için dua ederler. Kura gerçekten Aias’a çıkar; ancak Hektor’la yaptığı çarpışma kesin bir sonuca ulaşmaz.

Homeros, Aias’ı iri yapılı, heybetli, adeta bir kule gibi betimler. Onun gücü sıradan değildir; büyük kayaları yerinden söküp düşmanlarının üzerine fırlatabilir. En belirgin simgesi, başka kimsenin kaldıramayacağı büyüklükteki kalkanıdır. Bedensel gücüyle öne çıkan Aias, aynı zamanda sağduyusuyla da anılır.

Aias mitosunun merkezinde, Akhilleus’un ölümünden sonra yaşanan silah meselesi yer alır. Akhilleus’un silahlarının kime verileceği konusunda anlaşmazlık çıkar. Thetis’in girişimiyle Akhalar, silahları ordunun en güçlü kahramanına vermeye karar verirler; ancak bu onura Odysseus’u layık görürler. Aias, silahların kendisine verilmesi gerektiğine inanır. Bu karar onu derinden öfkelendirir; hırsı, aklının sesini bastırır ve sonunda intihara sürükler. Homeros, bu olayı Odysseus’un ağzından anlatarak, onun Aias gibi yiğit bir savaşçının ölümüne duyduğu derin üzüntüyü dile getirir.

***

Tragedya, mitolojik geçmişle klasik çağın siyasal kurumlarının yüzleşme alanıdır. Eski mitler yeniden yorumlanır; siyasal ve etik sorunlar bu anlatılar üzerinden tartışılır. Aias, antik Yunan tragedya geleneği içinde siyasal yönü en güçlü eserlerden biri olarak değerlendirilir. Oyun, kurgusu ve karakterleri aracılığıyla birçok siyasal simge taşır.

Sophokles, Aias’ta doğrudan V. yüzyıl Atinası’na seslenir. Aias’ın kişiliğinde geçmişe ait değerleri temsil eden simgeler yoğun biçimde toplanır. Homerosçu dünya görüşüne göre en büyük erdemler adalet, cesaret ve onurdur. Bu değerler kesin, mutlak ve bireyseldir. Ancak bireyselliğin yüceltildiği bir dünyada, kişinin topluma zarar vermemesi beklenir; sağduyu ve ölçü ön plana çıkar.

Homeros’un dünyasında kibir, tanrısal cezayı çağıran büyük bir suçtur. Aias bu suça yatkındır. Tanrıça Athena’nın yardım teklifini reddeder; yardıma ihtiyacı olmadığını, başarıya tanrıların yardımıyla herkesin ulaşabileceğini, ancak kendisinin işlerini tek başına başardığını söyler.

Cesur, güçlü ve onuruna düşkün olan Aias, bu özellikleri takdir edildiği sürece dengeli bir figürdür. Savaşa kendi erdemlerini ortaya koymak için katılır. Kendi değerinden emindir. Bu nedenle silah arkadaşlarının “en değerli kahraman” unvanını başkasına vermesini ağır bir hakaret olarak algılar. Artık savaşmak için bir gerekçe görmez. Kent-devlet benzeri bir siyasal yapıya dönüşen ordudan kendini soyutlar ve öfkesini silah arkadaşlarına yöneltir.

Bu yalnızlık Aias’ı hem ordudan hem tanrılardan uzaklaştırır. Arkadaşlarının hayvan sürülerini katlederek topluma zarar verir. Kendi değerleriyle toplumun değerleri artık örtüşmez. Aristokratik idealleri, Sophokles’in savunduğu yeni düzenle çatışır. Kahramanlık anlayışı bireysellikten toplumsallığa kaymıştır ve Aias bu dönüşüme uyum sağlayamaz.

Sophokles’in oyununda İlyada’nın destansı atmosferi yerini Troya kıyısındaki sade ve ıssız bir sahneye bırakır. Kullanılan dil ve terimler bile değişir. Sophokles bu dönüşümü görünür kılmak için koroyu sahneden çeker. Artık sahnede kent-devleti temsil eden figürler vardır: Agamemnon ve Menelaos. Konuşmaları siyasal argümanlara dayanır. Eski dünyanın sözcüsü olan Teukros bu aşamada ikna edici olamaz; çözüm Odysseus’un gelişiyle mümkün hâle gelir.

Sophokles’e göre toplumun etik değerleri değişmek zorundadır. Eski sistemin ürünü olan Homerosçu kahraman, bu yeni düzen içinde varlığını sürdüremez.

Menelaos ve Agamemnon, orduda disiplinin sağlanması ve bireyin topluma boyun eğmesi gerektiğini savunur; bu nedenle Aias’a itibarının iade edilmesine karşı çıkarlar. Ancak kullandıkları siyasal dile rağmen, davranışlarını yönlendiren şey bireysel nefret ve düşmanlıktır. Odysseus ise iknayı ve ölçüyü temsil eder. Yeni siyasal sistemin dayandığı ilke, kaba kuvvet değildir; ikna ve dengedir.

Aias’ın temel yanlışı, kahraman ile kent-devlet arasındaki karşılıklı bağı görememesidir. Kent kahramana ihtiyaç duyar; kahraman da kente muhtaçtır. Bu karşılıklılığı fark edemeyen Aias, trajedinin merkezine yerleşir.

***

Aias bir kahramanın düşüşünü anlatır ve bir dünyanın kendini aşamamasını sahneye taşır. Sophokles, Homerosçu kahramanlık anlayışını yargılamak yerine onu tarihsel bağlamı içinde gösterir ve sınırlarına kadar götürür. Aias’ın yıkımı değişen dünyaya karşı kendi değerlerini mutlaklaştırmasından doğar. Kahramanlık artık tek başına yeterli değildir; ölçü, ikna ve birlikte yaşama iradesi gereklidir. Aias bu yeni dili öğrenemez.

Bu yüzden Sophokles’in trajedisi, seyirciyi düşünmeye zorlar. Aias’ı anlamak mümkündür; ama onun yolunu sürdürmek mümkün değildir. Kent-devletin gerektirdiği etik düzen, bireysel onuru toplumsal denge içinde yeniden tanımlar. Aias bu dengeyi reddettiği anda yalnız kalır ve trajedi kaçınılmaz hâle gelir.

Sophokles’in asıl başarısı, bireysel çatışmayı tanrısal bir yazgıya havale etmemesinden kaynaklanır. Tragedya, tanrılardan çok insanların seçimleriyle ilerler. Aias, değişen değerler karşısında bireyin nerede duracağını sorgulayan bir eserdir. Kahraman ile toplum arasındaki bağ koptuğunda, geriye ne güç kalır ne de onur. Sophokles Aias'ın kopuşunu sarsıcı bir açıklıkla sahneye taşır.