Türkçülük Günü’nün ortaya çıkmasına yol açan 3 Mayıs 1944 olaylarını anlamak için dönemin siyasi atmosferine bakmak gerekir. Çünkü ortada yalnızca bir dava değil, aynı zamanda fikirler arasında derin bir çatışma vardır. II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye savaşın dışında kalmaya çalışsa da hem iç politikada hem de düşünce dünyasında ciddi bir gerilim yaşamaktaydı. Bir yanda Türk kimliğini, tarihini ve kültürünü merkeze alan Türkçü düşünce; diğer yanda farklı ideolojik yaklaşımlar ve devletin denge politikası bulunuyordu. Bu ortamda milliyetçi söylemler, özellikle Turancılık fikriyle birlikte daha sert ve iddialı bir hâl almıştı.
Gerilim, Nihal Atsız’ın yayımladığı yazılarla açık biçimde ortaya çıktı. Atsız, bazı aydınları ve bürokratları millî değerlere bağlı olmamakla suçladı; eleştirilerinde açıkça isim verdi. Bu isimlerden biri Sabahattin Ali idi. Bunun üzerine Sabahattin Ali, Atsız’a hakaret davası açtı.
Mahkeme günü Atsız’ı destekleyen öğrenciler ve gençler adliye önünde toplandı. Kalabalık kısa sürede büyüyerek protestoya dönüştü. Güvenlik güçlerinin müdahalesiyle birlikte çok sayıda kişi gözaltına alındı. Ardından soruşturmalar genişletildi ve olaylar “Irkçılık-Turancılık Davası” olarak bilinen sürece dönüştü.
Yazılarla başlayan tartışma, dava ve sokak hareketleriyle ilerleyen bir olaylar dizisine dönüştü. Başlangıçta iki kişi arasındaki hukuki bir mesele olarak görülen dava, kısa sürede daha geniş bir fikir çatışmasının parçası hâline geldi. Mahkeme önünde toplanan kalabalık, birkaç destekçiden ibaret kalmadı; büyüyerek daha geniş bir tepkiye dönüştü.
Devlet açısından durum farklı değerlendirildi. Ortaya çıkan hareket sıradan bir destek olarak görülmedi; mevcut düzenin dışında gelişen ve kontrol altına alınması gereken bir yönelim olarak algılandı. Müdahale gecikmedi, gözaltılar arttı ve süreç geniş çaplı bir yargılamaya dönüştü.
Gösteriler sonrasında çok sayıda Türkçü aydın ve genç gözaltına alındı. Ardından “Irkçılık-Turancılık Davası” olarak bilinen kapsamlı bir yargılama süreci başlatıldı. Bu süreçte Türkçü düşünce, “ırkçılık” ve “devlet düzenine karşı faaliyet” iddialarıyla suçlandı.
Bu sert müdahalenin arkasında birkaç temel neden vardı. Türkiye, savaş yıllarında hassas bir denge politikası izliyordu; ideolojik hareketlerin dış politikada sorun yaratabileceği düşünülüyordu. Özellikle Turancılık fikri, Sovyetler Birliği ile ilişkiler açısından riskli görülüyordu. Ayrıca devlet, kendi denetimi dışında gelişen kitlesel hareketlere karşı temkinliydi. Öğrenci gösterileri potansiyel bir toplumsal hareket olarak değerlendirildi. Buna ek olarak, dönemin aydınları arasındaki ideolojik ayrılıklar giderek keskinleşmiş ve siyasal bir boyut kazanmıştı.
3 Mayıs 1944’te yaşananlar, devlet ile belirli bir fikir akımı arasındaki gerilimin açık biçimde ortaya çıktığı bir dönüm noktasıdır.
