F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

Benjamin Button’un hikâyesi bir tuhaflıkla ve hatta neredeyse bir skandalla başlar. Baltimore’da saygın bir aile olan Buttonlar, çocuk sahibi olmanın heyecanıyla doludur. Fakat Roger Button hastaneye gittiğinde bebek odasında karşılaştığı manzara karşısında sarsılır. Beşiğin içinde bir bebek yoktur; aksine, gözlerini yorgunlukla açıp kapayan, yüzü kırışıklarla dolu, sanki uzun bir hayatın sonuna gelmiş gibi duran yaşlı bir adam vardır. Bu yaşlı adam Buttonların yeni doğmuş oğludur.

Roger Button hem çok şaşırır hem de oğlundan utanır, onu toplum karşısına nasıl çıkarabileceğini düşünür. Oğlunu bir bebek gibi gösterebilmek için elinden geleni yapar. Üzerine çocuk kıyafetleri giydirir, eline oyuncaklar verir, ama Benjamin’ın doğasına bunların hiçbiri uymaz. O, daha ilk günlerden itibaren huzurla oturmak, gazete okumak, hatta bir puro içmek isteyen bir varlıktır. Çocuk gibi davranmayı reddeder; çünkü Benjamin çocuk değildir  -en azından görünüşte değildir.

Fakat zaman da Benjamin için bildiğimiz gibi ilerlemiyordur. Yıllar geçtikçe onun yüzündeki kırışıklıklar silinmeye, saçları koyulaşmaya başlar. Bedeni hafifler, hareketleri çevikleşir. Benjamin fiziksel olarak gençleşir, ama aslında bu durum onun hayatını daha da karmaşık hâle getirir. Çünkü toplum bir insanın yalnızca nasıl göründüğüne göre değil, hangi yaşta olması gerektiğine göre de tavır alır. Benjamin ise hiçbir zaman insanların beklentisiyle örtüşmez.

Çocuk yaşta okula gönderildiğinde fazla yaşlı bulunur; ilerleyen yıllarda ise tam tersi, genç görünmeye başladığında ciddiye alınmaz. Onun varlığı, insanların alışık olduğu zaman düzenine uymadığı için, sürekli bir uyumsuzluk üretir. Sanki Benjamin’ın sorunu yaşlanmak ya da gençleşmek değil de, hiçbir zaman doğru anda doğru yerde olamamaktır.

Yetişkinliğe doğru ilerlediği, yani aslında gençleştiği dönemde hayatı bir süreliğine dengelenir. Babasının işine girer, toplum içinde yer edinir ve ilk defa diğer insanlarla benzer bir “zaman çizgisi” üzerinde duruyormuş gibi görünür. Bu dönemde yaşananlar onun hayatındaki nadir uyum anlarıdır. Belki de bu yüzden en sıradan görünen yılları, aslında en huzurlu olanlarıdır.

Evliliği de Benjamin’in geçici uyumunun bir parçasıdır. Hildegarde Moncrief ile evlendiğinde, kadın Benjamin’ı olgun, ağırbaşlı bir adam olarak görür. Ancak zaman geçtikçe Benjamin gençleşmeye devam ederken, Hildegarde yaşlanır. Aralarındaki bağ da fiziksel görünüşlerindeki tersine gelişmeyle zayıflar. Kadının gözünde Benjamin artık eskisi gibi “ciddiye alınacak” biri değildir; onun gençleşmesi, bir tür hafifleme, hatta bir çocuklaşma olarak algılanır. Bu da ilişkinin temelini yavaş yavaş aşındırır.

Benjamin’ın hayatındaki en dikkat çekici dönemlerden biri, savaş yıllarıdır. Genç bir adam gibi göründüğü bu zaman diliminde, ilk kez çevresiyle gerçek bir uyum yakalar. Savaşa katılır, başarı gösterir, takdir edilir. Benjamin ancak tersine akan bir hayatın ortasında, kısa bir an için herkes gibi olabilir.

Zaman ilerledikçe Benjamin yeniden “geriye doğru” gençleşir. Orta yaşın ardından gençliğe, gençlikten çocukluğa doğru inerken, çevresiyle arasındaki bağlar tamamen kopmaya başlar. En çarpıcı kırılma noktası, kendi oğlunun büyüyüp olgunlaşmasıyla yaşanır. Çünkü bu kez sadece toplumla değil, kendi ailesiyle de zaman açısından ters düşer. Oğlu yetişkin bir birey olurken Benjamin küçülür; bir noktada roller değişir, baba ile oğul arasındaki ilişki tersine döner. Oğul, Benjamin’a bakmak zorunda kalan bir yetişkine dönüşür.

Benjamin’ın zihni de bedeniyle birlikte geriye doğru gider. Anıları silinmeye, bilinci daralmaya başlar. Artık geçmişini hatırlayamaz, kim olduğunu kavrayamaz. Oyuncaklarla ilgilenen bir çocuğa dönüşür; sonra daha da geriye gider, bir bebeğin bilinçsizliğine yaklaşır.

Benjamin’ın varlığı, hatıralarıyla birlikte yavaş yavaş silinir. Sonunda geriye ne bir kimlik kalır ne de bir hayatın anlamını taşıyan bilinç. Benjamin’ın tersine akan hayatı, aslında insanın zamanla kurduğu ilişkinin ne kadar hassas olduğunu gösterir. Bir insanın kimliği, yalnızca yaşadığı deneyimlerden değil, bu deneyimlerin “doğru zamanda” yaşanmasından da oluşur. Benjamin bu zaman düzeninin dışına düştüğü için, aslında hiçbir zaman tam anlamıyla bir hayat yaşayamaz.

***

Hikâye oldukça mesafeli, ironik ve hatta yer yer alaycı bir anlatıdır. F. Scott Fitzgeral tuhaf olanı olağan bir dille anlatarak rahatsız edici bir etki yaratır. Benjamin’ın tersine akan hayatı ilk bakışta bir ayrıcalık gibi görünse de aslında hiçbir şeyi çözmemiştir, zamanın yönü değişir ama karakterin yalnızlığı, insan ilişkilerinin kırılganlığı ve toplumun beklentileri değişmez. Fitzgerald, insanın anlamlı bir hayat yaşayabilmesi için zamanla uyum içinde yaşamak zorunda olduğunu ima eder ve Benjamin’ın trajedisinin de bu uyumsuzluktan doğduğunu göstermek ister. Kitapta ince bir mizah vardır, yaşlı bir bebeğin puro istemesi gibi sahneler sadece absürt değildir, aynı zamanda yaş kavramının ne kadar yapay olduğunu da gösterir. Karakterin duygusal derinliğinin sınırlı olması bir eksiklik gibi görülebilir ama bence bu bilinçli bir tercihtir; çünkü yazar karakterden çok fikri keskinleştirmek ister. Hikâyede anlatılanlar zaman, kimlik ve insanın dünyadaki yeri üzerine sarsıcı bir düşüncenin ürünüdür.

Milan Kundera - Yavaşlık: Hız Çağında Deneyimin Gösteriye Dönüşmesi

 

Milen Kundera’nın Yavaşlık adlı kitabı, hız çağının ortasında insan deneyiminin nasıl yüzeyselleştiğini ve giderek gösteriye dönüştüğünü çözümleyen düşünsel bir kurgu niteliğindedir. Roman bir olayı anlatmak yerine yaşama temposunu, bakışın yönünü ve hatırlama kapasitesini tartışır. Modern hayatın aceleciliğine karşı yavaşlık bir bilinç biçimidir. Yavaşlık yalnızca hareketin azalması değildir; algının derinleşmesi, temasın yoğunlaşması ve anın ağırlaşmasıdır. Bu yüzden anlatı sık sık yön değiştirir, yan öykülere açılır, sonra tekrar güncel öykülere döner. Bu sapmalar okuma hızını düşürmek içindir.

Vincent ile Pontevin arasında yaşananlar, entelektüel dostluk ile entelektüel performans arasındaki gerilimi açık biçimde gösterir. İki arkadaş yalnız kaldıkları sahnelerde yardım eden taraf Vincent’tır, sahne kurulduğunda ise yönlendiren taraf Pontevin olur. Vincent, Pontevin’le baş başa kaldığında daha yapıcı ve destekleyici durumdadır. Pontevin’in düşüncelerini açmasına yardım eder, yanlışlarını düzeltir, onu cesaretlendirir, esin verir. Vincent daha sakin, daha dikkatli ve daha dostça bir entelektüel eşlik sunar Pontevin’e. Ama aralarına üçüncü bir kişi girdiğinde ilişkilerinin dengesi değişir. Pontevin’in sesi artık yüksektir ve davranışları gösterişlidir. Bu durumda arkadaşlık ilişkilerine artık yön veren, sahneyi kontrol eden Pontevin’dir. Vincent böyle durumlardan rahatsız olur ve geride durur.

Kitap içindeki düşüncelerin Pontevin’in şu cümlesi etrafında netleştiğini görürüz: “Seyircinin görünmezliği! Bu kişiliğin korkunç modernliği buradadır! … Bütün dünya? Yüzü olmayan bir sonsuzluk! Bir soyutlama!” Modern insanın karşısında hayali ve sınırsız bir izleyici vardır. Muhatap belirli bir insan değildir, bütün dünya denen soyut kalabalıktır. Kişi görünür olmak için konuşur ve hareket eder.

Kundera’ya göre insan ancak durabildiği kadar hatırladığını savunur: “Yavaşlık ile anımsama, hız ile unutma arasında gizli bir ilişki vardır… Yavaşlığın derecesi anının yoğunluğuyla doğru orantılıdır; hızın derecesi unutmanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır.” Bir anın belleğe yerleşmesi için dikkat ve süre gerekir. Yavaş yaşanan deneyimler iz bırakır; hızlı yaşanan deneyimler ise sadece akıp gitmektedir.

Dil-kimlik ilişkisini Kundera, Çek bilginin şapkalı harfler üzerine sözleriyle anlatır: “Tersine çevrilmiş şapka işaretleri son derece şiirseldirler! … Uçan kuşlar gibi! Kanat açmış güvercinler gibi… kelebekler gibi.” Burada söz konusu olan Çekçedeki ˇ diyakritik işaretidir (č, š, ž vb.). Bu işaretlerin atlanması Çek bilgine göre adın ve kimliğin eksiltilmesi anlamına gelir.

Kitapta XVIII. yüzyıla bağlanan Denon ve Madame de T. bölümleri, modern hız erotizmine karşı geciktirme estetiğini yerleştirir. Baştan çıkarma bir zaman mimarisi olarak kurulur. Bu çizgi şu cümlede yoğunlaşır: “Konuşmak zaman doldurmak değildir, tersine, zamanı konuşma düzenler.” Aşk ve arzu ritim ve biçim sanatı olarak ele alınır.

Vera’nın yazara yönelttiği eşitlik ise oldukça düşündürücüdür. “Ciddilik koruyordu seni. Ciddiyet yoksunluğu seni çırılçıplak bırakacak kurtların önünde.” Vera’nın bu sözleri, ironinin sınırsız bırakılmadığını gösterir. Yavaşlık’ta anlatıcı ile Vera çifti düşünsel ekseni temsil eder: gözlemleyen, mesafe koyan, hız ve teşhir kültürünü dışarıdan değerlendiren bilinçtirler.

Kundera Beethoven’in Dokuzuncu Senfonisine ironik bir gönderme yapar. Yüce “neşeye övgü” ile bedensel dürtünün absürtlüğü yan yana getirilir. Vera’nın senfoniyi “yersiz, cafcaflı, bayağı” bulması, bağlamından kopan yüceliğin kitsch’e dönüşebileceğini gösterir. Bütün bu pasajlar ve karakter çizgileri tek bir tez etrafında birleşir. Günümüzde görünürlük arzusu, deneyimin kendisinin önüne geçer.

Yavaşlık kitabında Kundera en kritik karşıtlıklardan biri olan iki figür üzerinde önemle durur. Bu kişiler Şövalye ile Vincent’tir. Şövalye Madame de T. ile yaşadığı geceyi mahrem sayar, sırrını korur, anlatıya dönüştürmez; Vincent ise yaşadığı deneyimi hemen hikâyeye çevirme ihtiyacı duyar, hatta yetmez -eksik kalan deneyimin yerine anlatılabilir bir versiyon uydurur. Biri deneyimi içte yoğunlaştırır, diğeri deneyimi gösteriye dönüştürür. Bu ayrımı Kundera zaman ve bilinç felsefesi etrafında düşünür: “Yavaşlığın derecesi anının yoğunluğuyla doğru orantılıdır; hızın derecesi unutmanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır.” Çağ hızlandığı için unutmaz; unutmak istediği için hızlanır.

Vincent ile XVIII. yüzyıl şövalyesi kitabın sonunda avluda karşılaşır. Sahnenin gerçek mi, düş mü, anlatı oyunu mu olduğu bilinçli biçimde belirsiz bırakılır, fakat simgesel anlam açıktır: iki zaman rejimi yüz yüze gelir. Vincent konuşmak, boşaltmak, itiraf etmek ister; şövalye susmak, saklamak, içte tutmak ister. Vincent’ın anlatma arzusu bile gösteri mantığı taşır; şövalyenin sessizliği ise yaşanana duyduğu sadakattendir. Şövalye konuşma fırsatını geri çevirir çünkü karşısındakinin dinleme niyeti olmadığını sezer. Bu ince gözlem romanın iletişim eleştirisini de içerir; çoğu itiraf isteği, gerçekte dinlenmek için değil de görünür olmak için yapılır.