F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

Benjamin Button’un hikâyesi bir tuhaflıkla ve hatta neredeyse bir skandalla başlar. Baltimore’da saygın bir aile olan Buttonlar, çocuk sahibi olmanın heyecanıyla doludur. Fakat Roger Button hastaneye gittiğinde bebek odasında karşılaştığı manzara karşısında sarsılır. Beşiğin içinde bir bebek yoktur; aksine, gözlerini yorgunlukla açıp kapayan, yüzü kırışıklarla dolu, sanki uzun bir hayatın sonuna gelmiş gibi duran yaşlı bir adam vardır. Bu yaşlı adam Buttonların yeni doğmuş oğludur.

Roger Button hem çok şaşırır hem de oğlundan utanır, onu toplum karşısına nasıl çıkarabileceğini düşünür. Oğlunu bir bebek gibi gösterebilmek için elinden geleni yapar. Üzerine çocuk kıyafetleri giydirir, eline oyuncaklar verir, ama Benjamin’ın doğasına bunların hiçbiri uymaz. O, daha ilk günlerden itibaren huzurla oturmak, gazete okumak, hatta bir puro içmek isteyen bir varlıktır. Çocuk gibi davranmayı reddeder; çünkü Benjamin çocuk değildir  -en azından görünüşte değildir.

Fakat zaman da Benjamin için bildiğimiz gibi ilerlemiyordur. Yıllar geçtikçe onun yüzündeki kırışıklıklar silinmeye, saçları koyulaşmaya başlar. Bedeni hafifler, hareketleri çevikleşir. Benjamin fiziksel olarak gençleşir, ama aslında bu durum onun hayatını daha da karmaşık hâle getirir. Çünkü toplum bir insanın yalnızca nasıl göründüğüne göre değil, hangi yaşta olması gerektiğine göre de tavır alır. Benjamin ise hiçbir zaman insanların beklentisiyle örtüşmez.

Çocuk yaşta okula gönderildiğinde fazla yaşlı bulunur; ilerleyen yıllarda ise tam tersi, genç görünmeye başladığında ciddiye alınmaz. Onun varlığı, insanların alışık olduğu zaman düzenine uymadığı için, sürekli bir uyumsuzluk üretir. Sanki Benjamin’ın sorunu yaşlanmak ya da gençleşmek değil de, hiçbir zaman doğru anda doğru yerde olamamaktır.

Yetişkinliğe doğru ilerlediği, yani aslında gençleştiği dönemde hayatı bir süreliğine dengelenir. Babasının işine girer, toplum içinde yer edinir ve ilk defa diğer insanlarla benzer bir “zaman çizgisi” üzerinde duruyormuş gibi görünür. Bu dönemde yaşananlar onun hayatındaki nadir uyum anlarıdır. Belki de bu yüzden en sıradan görünen yılları, aslında en huzurlu olanlarıdır.

Evliliği de Benjamin’in geçici uyumunun bir parçasıdır. Hildegarde Moncrief ile evlendiğinde, kadın Benjamin’ı olgun, ağırbaşlı bir adam olarak görür. Ancak zaman geçtikçe Benjamin gençleşmeye devam ederken, Hildegarde yaşlanır. Aralarındaki bağ da fiziksel görünüşlerindeki tersine gelişmeyle zayıflar. Kadının gözünde Benjamin artık eskisi gibi “ciddiye alınacak” biri değildir; onun gençleşmesi, bir tür hafifleme, hatta bir çocuklaşma olarak algılanır. Bu da ilişkinin temelini yavaş yavaş aşındırır.

Benjamin’ın hayatındaki en dikkat çekici dönemlerden biri, savaş yıllarıdır. Genç bir adam gibi göründüğü bu zaman diliminde, ilk kez çevresiyle gerçek bir uyum yakalar. Savaşa katılır, başarı gösterir, takdir edilir. Benjamin ancak tersine akan bir hayatın ortasında, kısa bir an için herkes gibi olabilir.

Zaman ilerledikçe Benjamin yeniden “geriye doğru” gençleşir. Orta yaşın ardından gençliğe, gençlikten çocukluğa doğru inerken, çevresiyle arasındaki bağlar tamamen kopmaya başlar. En çarpıcı kırılma noktası, kendi oğlunun büyüyüp olgunlaşmasıyla yaşanır. Çünkü bu kez sadece toplumla değil, kendi ailesiyle de zaman açısından ters düşer. Oğlu yetişkin bir birey olurken Benjamin küçülür; bir noktada roller değişir, baba ile oğul arasındaki ilişki tersine döner. Oğul, Benjamin’a bakmak zorunda kalan bir yetişkine dönüşür.

Benjamin’ın zihni de bedeniyle birlikte geriye doğru gider. Anıları silinmeye, bilinci daralmaya başlar. Artık geçmişini hatırlayamaz, kim olduğunu kavrayamaz. Oyuncaklarla ilgilenen bir çocuğa dönüşür; sonra daha da geriye gider, bir bebeğin bilinçsizliğine yaklaşır.

Benjamin’ın varlığı, hatıralarıyla birlikte yavaş yavaş silinir. Sonunda geriye ne bir kimlik kalır ne de bir hayatın anlamını taşıyan bilinç. Benjamin’ın tersine akan hayatı, aslında insanın zamanla kurduğu ilişkinin ne kadar hassas olduğunu gösterir. Bir insanın kimliği, yalnızca yaşadığı deneyimlerden değil, bu deneyimlerin “doğru zamanda” yaşanmasından da oluşur. Benjamin bu zaman düzeninin dışına düştüğü için, aslında hiçbir zaman tam anlamıyla bir hayat yaşayamaz.

***

Hikâye oldukça mesafeli, ironik ve hatta yer yer alaycı bir anlatıdır. F. Scott Fitzgeral tuhaf olanı olağan bir dille anlatarak rahatsız edici bir etki yaratır. Benjamin’ın tersine akan hayatı ilk bakışta bir ayrıcalık gibi görünse de aslında hiçbir şeyi çözmemiştir, zamanın yönü değişir ama karakterin yalnızlığı, insan ilişkilerinin kırılganlığı ve toplumun beklentileri değişmez. Fitzgerald, insanın anlamlı bir hayat yaşayabilmesi için zamanla uyum içinde yaşamak zorunda olduğunu ima eder ve Benjamin’ın trajedisinin de bu uyumsuzluktan doğduğunu göstermek ister. Kitapta ince bir mizah vardır, yaşlı bir bebeğin puro istemesi gibi sahneler sadece absürt değildir, aynı zamanda yaş kavramının ne kadar yapay olduğunu da gösterir. Karakterin duygusal derinliğinin sınırlı olması bir eksiklik gibi görülebilir ama bence bu bilinçli bir tercihtir; çünkü yazar karakterden çok fikri keskinleştirmek ister. Hikâyede anlatılanlar zaman, kimlik ve insanın dünyadaki yeri üzerine sarsıcı bir düşüncenin ürünüdür.

Hermann Hesse Doğu Yolculuğu Aforizmalar

"Bana öyle geliyor ki, dünya tarihi insanların en şiddetli, en kör arzusu olan, unutma arzusunu yansıtan bir resimli kitaptan başka bir şey değil."

"Her yeni kuşak bir önceki kuşağın en önemsediği şeyleri yasaklarla, susup, geçiştirmelerle, alaylarla yok etmiyor mu?"

"Yıllarca süren büyük, dehşet verici bir savaşın bütün halklar tarafından yıllar yılı unutulduğunu, inkar edildiğini, bastırıldığını ve sanki sihirle yok edildiğini ve şimdi azıcık dinlenip kendine gelen bu halkların birkaç yıl önceki budalalıklarını ve acılarını sürükleyici savaş romanlarıyla anımsamaya çalıştıklarını görmüyor muyuz?"

"Gençliklerinde ışık onları bir kez aydınlattı, gözleri bir kez açıldı ve yıldızı izlediler. Ama sonra mantık geldi, dünyanın alaycılığı geldi, yüreksizlik geldi, sözde başarısızlıklar geldi, yorgunluk ve hayal kırıklığı geldi. Böylece kendilerini yeniden kaybettiler, yeniden kör oldular." 

"Olayların ortak noktası aralarındaki bağlantı, onları bir arada tutan şey nerededir? Bağlam gibi, nedensellik gibi, anlam gibi bir şeyin oluşabilmesi, dünyadaki herhangi bir şeyin anlatılabilir kılınabilmesi için tarih yazarının bir dramatik ilke icat etmesi gerekir, bir kahraman, bir halk, bir fikir ve gerçekte anonimlikte gerçekleşen bir şeyi bu icat edilmiş dramatik ilkeye uyarlaması gerekir."

"Senin öykün anlatılabilir mi ki? Sorusunu sormakla da kalmıyor, şu soruyu da soruyor. Yaşanılabilir miydi ki?"

"Anımsadığımız bazı örneklere göre dünya savaşında çarpışmış, başlarından gerçekten de yeterince olay geçmiş hikayeleri, başkalarınca da doğrulanmış savaşçılar da zaman zaman bu kuşkularla tanışmak zorunda kalmıştır. Belki de insanın yaşantı açlığından sonraki en büyük açlığı unutma açlığıdır."

"Hayatımı ona yeniden bir anlam katarak kurtarmak istiyorum."

"Kimi zaman insan eskiden sevdiği bir şeyden zevk almaz oluyor. Bir müzisyen kemanını satabiliyor ya da duvara fırlatabiliyor. Gün geliyor bir ressam yaptığı bütün resimleri yakabiliyor. Daha önce hiç böyle şeyler duymadınız mı?"

"Tam da öyledir yaşam, güzel ve mutlu olduğunda bir oyundur. Elbette akla gelebilecek başka her şeye dönüştürülebilir yaşam, bir görev, ya da bir savaş, ya da bir hapishane haline getirilebilir. Ama bu onu daha güzel kılmaz."

"Yapacak bir şey yoktu. Yapılacak tek şey son özlemin peşinden gitmekti. Kendini dünyanın kenarından boşluğa, ölüme bırakmak. Çaresizlik nöbetleri sık sık tekrarlansa da, içimdeki güçlü intihar dürtüsü zamanla değişim geçirmiş, neredeyse yok olmuştu."

"Her şeyi bilen bir mahkemenin kendisi hakkındaki hükmünü öğrenmeye kim katlanabilir ki?"

"İnsan yaşamını kavramaya ve haklı çıkarmaya yönelik her ciddi denemenin sonucu umutsuzluktur. Yaşamın üstesinden erdemle, adaletle, sağ duyuyla gelmeye yönelik her ciddi denemenin sonucu umutsuzluktur."

"O anda kim bilir daha neler öğreneceğimi düşününce içimi bir dehşet kapladı. Bu aynalarda her şey ama her şey nasıl da kayıyor, değişiyor, çarpıklaşıyordu. Bütün bu raporların, karşı raporların, efsanelerin ardında gizlenen gerçekliğin yüzü nasıl da alaycı ve ulaşılmazdı. Hâlâ gerçek olan neydi? Hâlâ inanılır olan ne? Ve bu arşivden kendim, kişiliğim ve tarihim hakkındaki bilgileri de öğrendikten sonra geriye ne kalacaktı?"