Asaf Halet Çelebi’nin “Sidharta” Şiirinde Mistisizm ve Varlığın Birliği

Sidharta

Nigrôdhâ

koskoca bir ağaç görüyorum

ufacık bir tohumda

o ne ağaç ne tohum

om mani padme hum

sidharta buddha

ben bir meyvayım

ağacım âlem

ne ağaç

ne meyva

ben bir denizde eriyorum

om mani padme hum

Asaf Halet Çelebi

***

Sidharta şiiri çok kısa olmasına rağmen her dizesiyle ayrı bir düşünce ve sezgi alanı açmaktadır. Asaf Halet Çelebi şiirinde sembollerle, çağrışımlarla ve mistik imgelerle ilerler. Sidharta şiirini anlamak için her dizeyi kendi içindeki ruh hâliyle okumak gerekir.

“Nigrôdhâ”

Şiirin ilk kelimesi olan “Nigrodha” Hint kültüründe kutsal sayılan banyan ağacıdır. Bu ağacın seçilmesi tesadüf değildir; banyan ağacı büyüdükçe dallarından yeni kökler salar ve gittikçe genişler. Böylece tek bir ağaç zamanla küçük bir ormana dönüşür. Bu yüzden sonsuzluğu, çoğalmayı ve evrenin bitmeyen dönüşümünü temsil eder. Şair daha ilk kelimede bizi gündelik gerçekliğin dışına çıkarır ve mistik bir dünyanın içine taşır.

“koskoca bir ağaç görüyorum”

Bu dizede görülen şey büyüklüktür, sonsuzluktur, evrenin kendisidir. Ağaç birçok mistik gelenekte hayatın sembolüdür. Kökü yerin altında, dalları göğe uzanan ağaç; insanla evren arasında bir bağ kurar. Şairin “koskoca” kelimesini kullanması varlığın insanı aşan büyüklüğünü hissettirir.

“ufacık bir tohumda”

Şiirin en önemli düşüncelerinden biri bu dizeyle ortaya çıkar. Şair koca ağacı küçücük bir tohumun içinde görür. Bu yalnızca doğanın işleyişine duyulan hayranlık değildir; küçüğün içinde sonsuzun saklı olduğu fikridir. Tohum görünürde küçüktür ama içinde dev bir hayat taşır. Asaf Halet insanı da böyle düşünür: dışarıdan küçük ve sınırlı görünen insanın içinde sonsuzluk gizlidir.

“o ne ağaç ne tohum”

Bu dizeyle birlikte şiir somut dünyadan metafizik alana geçer. Şair “ağaç” ve “tohum” imgeleriyle görünür dünyayı kurar; ardından bu görüntülerin tek başına yeterli olmadığını hissettirir. Mistik düşüncede hakikat yalnızca görünen biçimlerden ibaret değildir. “O ne ağaç ne tohum” sözü, nesnelerin ardındaki daha büyük ve kavranması zor özü göstermeye yönelir. Böylece şiirde ağaç ve tohum, fiziksel varlıklar olmaktan çıkar; insanın evrenle kurduğu derin bağın ve varlığın birliğinin sembollerine dönüşür.

“om mani padme hum”

Bu ifade Budist gelenekte çok önemli bir mantradır. Asaf Halet bu mantra aracılığıyla şiirin ritmini mistik bir tekrar hâline dönüştürür. Şiirin havası düşünce metninden çıkarak meditasyona yaklaşır. Okur burada sesin ve tekrarın etkisine girer. Şiirin içinde bir dua ve içsel yankı hissi oluşur.

“sidharta buddha”

Burada iki farklı hâl aynı anda çağrılır. Siddhartha hakikati arayan kişidir; Buddha ise hakikate ulaşmış, “uyanmış” insandır. Şair bu isimlerle insanın içsel dönüşümünü anlatır. İnsan önce arar, sorgular, acı çeker; ardından kendi benliğini aşmaya başlar.

“ben bir meyvayım”

Bu dize çok önemlidir çünkü şair kendisini bağımsız bir varlık gibi görmez. Meyve ağacın bir parçasıdır; tek başına var olamaz. Şair bu dizeyle insanın evrenden ayrı olmadığını hissettirir. İnsan büyük varlık düzeninin içinden doğmuştur.

“ağacım âlem”

Burada insan ile evren arasındaki bağ açık biçimde kurulur. Şair kendisini meyve olarak görürken, ağacı bütün âlem olarak düşünür. İnsanın kaynağı bütün evrendir. Bu düşünce ile tasavvuftaki “insan küçük âlemdir” anlayışı arasında yakınlık vardır. İnsan yalnızca kendi bedeniyle sınırlı değildir; bütün varlığın bir devamıdır.

“ne ağaç”

Şair burada kavramların kesin sınırlarını çözmeye başlar. Bir önceki dizede kurduğu anlamı şimdi daha derin bir sezgi alanına taşımaktadır. Mistik deneyimde insan kavramların ötesine geçmek ister. “Ağaç” artık yalnızca somut bir nesne değildir.

“ne meyva”

Bu dizeyle birlikte özne ve nesne arasındaki ayrım iyice silinir. Şair önce kendisini “meyve” diye tanımlamıştı; şimdi o tanımı da bırakır. Çünkü benlik çözülmektedir. Artık insan kendisini evrenden ayrı bir varlık olarak görmez.

“ben bir denizde eriyorum”

Şiirin son noktasıdır. Deniz burada sonsuzluğu temsil eder. İnsan bir damla gibidir; fakat denize karıştığında ayrı biçimini kaybeder. Bu yok olmak değildir; daha büyük bir bütünün içinde birleşmektir. Şairin “eriyorum” kelimesini kullanması çok önemlidir. Çünkü burada sert bir yok oluş değil, yavaş ve huzurlu bir çözülme vardır. İnsan kendi sınırlarını bırakır ve evrenin akışıyla birleşir.

Şiirin tamamında hissedilen temel düşünce, insanın aslında evrenden ayrı olmadığıdır. Asaf Halet Çelebi, Budist düşünceyle tasavvufî sezgiyi bir araya getirerek benliğin çözülmesini, varlığın birliğini ve insanın sonsuzluk içinde eriyişini anlatmaktadır.

***

Asaf Halet Çelebi Türk şiirinde kendisine özgü bir dünya kurmuş farklı ve özgün şairlerden biridir. 1907 yılında İstanbul’da doğmuş, 1958 yılında yine İstanbul’da hayatını kaybetmiştir. Cumhuriyet dönemi şairleri arasında yer almasına rağmen dönemin yaygın şiir anlayışlarının dışında kalmış, kendi iç sesini ve şiir evrenini oluşturmaya çalışmıştır. Onun şiiri insanın iç dünyasına, metafizik düşünceye ve mistik sezgilere yönelir.

Asaf Halet Çelebi’nin şiirini farklı kılan en önemli özelliklerden biri Doğu kültürlerine duyduğu derin ilgidir. Budizm, tasavvuf, Hint düşüncesi, İran şiiri, eski uygarlıklar ve mistik gelenekler onun şiirinin temel kaynakları arasında yer alır. Bu yüzden şiirlerinde Sanskritçe kelimeler, mantralar, tasavvufî semboller ve metafizik çağrışımlar sık sık görülür. Ancak şair bunları yalnızca egzotik bir hava oluşturmak için kullanmaz. Asıl amacı insanın varlık karşısındaki durumunu, benliğin çözülüşünü ve insanın evrenle olan bağını anlatmaktır.

Onun şiirlerinde dış dünyadan çok iç dünya önemlidir. Şair çoğu zaman görünen gerçekliğin arkasındaki anlamı arar. Bu nedenle şiirlerinde rüya, sessizlik, sonsuzluk, ölüm, evren ve benlik gibi temalar öne çıkar. Asaf Halet’e göre insan yalnızca maddi bir varlık değildir; daha büyük bir bütünün parçasıdır. Bu düşünce özellikle “Sidharta”, “İbrahim” ve “Lâmelif” gibi şiirlerinde belirgin biçimde hissedilir.

Asaf Halet Çelebi’nin dili de oldukça özgündür. Geleneksel ölçü ve uyağı çoğu zaman kullanmaz. Şiirlerinde bazen son derece sade kelimeler yer alırken bazen de okuyucuyu zorlayan yoğun semboller bulunur. Bu yüzden onun şiiri ilk bakışta kapalı gibi görünür. Fakat dikkatle okunduğunda şiirlerin altında büyük bir düşünce derinliği olduğu anlaşılır. Anlamı doğrudan açıklamak yerine sezdiren bir dil kurar. Okuyucunun şiiri yalnızca akılla değil, sezgiyle de hissetmesini ister.

Asaf Halet’in şiirlerinde müzik duygusu da önemli bir yer tutar. Tekrarlar, mantralar ve ritmik söyleyişler şiirin atmosferini güçlendirir. Özellikle “om mani padme hum” gibi tekrar edilen ifadeler şiiri adeta bir meditasyon deneyimine dönüştürür. Bu yönüyle onun şiiri modern Türk şiirinde oldukça ayrıksı bir yerde durur.

Yaşadığı dönemde herkes tarafından kolay anlaşılmamış, hatta bazı eleştirmenler tarafından fazla kapalı bulunmuştur. Çünkü o dönemde Türk şiirinde toplumsal konular ve günlük yaşam daha baskınken Asaf Halet insanın içsel yolculuğunu ve metafizik dünyasını anlatmayı tercih etmiştir. Ancak zamanla onun şiirinin özgünlüğü daha iyi anlaşılmış ve modern Türk şiirinin en önemli isimlerinden biri kabul edilmiştir.

Bugün Asaf Halet Çelebi, Türk şiirinde mistik ve metafizik şiirin en güçlü temsilcilerinden biri olarak görülmektedir. Şiirleri anlamıyla, kurduğu atmosferle, insanı düşünmeye ve iç dünyasına yönelmeye çağıran yapısıyla etkisini sürdürmektedir.

F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

F. Scott Fitzgerald - Benjamin Button’ın Tuhaf Hikâyesi Kitabı Hakkında

Benjamin Button’un hikâyesi bir tuhaflıkla ve hatta neredeyse bir skandalla başlar. Baltimore’da saygın bir aile olan Buttonlar, çocuk sahibi olmanın heyecanıyla doludur. Fakat Roger Button hastaneye gittiğinde bebek odasında karşılaştığı manzara karşısında sarsılır. Beşiğin içinde bir bebek yoktur; aksine, gözlerini yorgunlukla açıp kapayan, yüzü kırışıklarla dolu, sanki uzun bir hayatın sonuna gelmiş gibi duran yaşlı bir adam vardır. Bu yaşlı adam Buttonların yeni doğmuş oğludur.

Roger Button hem çok şaşırır hem de oğlundan utanır, onu toplum karşısına nasıl çıkarabileceğini düşünür. Oğlunu bir bebek gibi gösterebilmek için elinden geleni yapar. Üzerine çocuk kıyafetleri giydirir, eline oyuncaklar verir, ama Benjamin’ın doğasına bunların hiçbiri uymaz. O, daha ilk günlerden itibaren huzurla oturmak, gazete okumak, hatta bir puro içmek isteyen bir varlıktır. Çocuk gibi davranmayı reddeder; çünkü Benjamin çocuk değildir  -en azından görünüşte değildir.

Fakat zaman da Benjamin için bildiğimiz gibi ilerlemiyordur. Yıllar geçtikçe onun yüzündeki kırışıklıklar silinmeye, saçları koyulaşmaya başlar. Bedeni hafifler, hareketleri çevikleşir. Benjamin fiziksel olarak gençleşir, ama aslında bu durum onun hayatını daha da karmaşık hâle getirir. Çünkü toplum bir insanın yalnızca nasıl göründüğüne göre değil, hangi yaşta olması gerektiğine göre de tavır alır. Benjamin ise hiçbir zaman insanların beklentisiyle örtüşmez.

Çocuk yaşta okula gönderildiğinde fazla yaşlı bulunur; ilerleyen yıllarda ise tam tersi, genç görünmeye başladığında ciddiye alınmaz. Onun varlığı, insanların alışık olduğu zaman düzenine uymadığı için, sürekli bir uyumsuzluk üretir. Sanki Benjamin’ın sorunu yaşlanmak ya da gençleşmek değil de, hiçbir zaman doğru anda doğru yerde olamamaktır.

Yetişkinliğe doğru ilerlediği, yani aslında gençleştiği dönemde hayatı bir süreliğine dengelenir. Babasının işine girer, toplum içinde yer edinir ve ilk defa diğer insanlarla benzer bir “zaman çizgisi” üzerinde duruyormuş gibi görünür. Bu dönemde yaşananlar onun hayatındaki nadir uyum anlarıdır. Belki de bu yüzden en sıradan görünen yılları, aslında en huzurlu olanlarıdır.

Evliliği de Benjamin’in geçici uyumunun bir parçasıdır. Hildegarde Moncrief ile evlendiğinde, kadın Benjamin’ı olgun, ağırbaşlı bir adam olarak görür. Ancak zaman geçtikçe Benjamin gençleşmeye devam ederken, Hildegarde yaşlanır. Aralarındaki bağ da fiziksel görünüşlerindeki tersine gelişmeyle zayıflar. Kadının gözünde Benjamin artık eskisi gibi “ciddiye alınacak” biri değildir; onun gençleşmesi, bir tür hafifleme, hatta bir çocuklaşma olarak algılanır. Bu da ilişkinin temelini yavaş yavaş aşındırır.

Benjamin’ın hayatındaki en dikkat çekici dönemlerden biri, savaş yıllarıdır. Genç bir adam gibi göründüğü bu zaman diliminde, ilk kez çevresiyle gerçek bir uyum yakalar. Savaşa katılır, başarı gösterir, takdir edilir. Benjamin ancak tersine akan bir hayatın ortasında, kısa bir an için herkes gibi olabilir.

Zaman ilerledikçe Benjamin yeniden “geriye doğru” gençleşir. Orta yaşın ardından gençliğe, gençlikten çocukluğa doğru inerken, çevresiyle arasındaki bağlar tamamen kopmaya başlar. En çarpıcı kırılma noktası, kendi oğlunun büyüyüp olgunlaşmasıyla yaşanır. Çünkü bu kez sadece toplumla değil, kendi ailesiyle de zaman açısından ters düşer. Oğlu yetişkin bir birey olurken Benjamin küçülür; bir noktada roller değişir, baba ile oğul arasındaki ilişki tersine döner. Oğul, Benjamin’a bakmak zorunda kalan bir yetişkine dönüşür.

Benjamin’ın zihni de bedeniyle birlikte geriye doğru gider. Anıları silinmeye, bilinci daralmaya başlar. Artık geçmişini hatırlayamaz, kim olduğunu kavrayamaz. Oyuncaklarla ilgilenen bir çocuğa dönüşür; sonra daha da geriye gider, bir bebeğin bilinçsizliğine yaklaşır.

Benjamin’ın varlığı, hatıralarıyla birlikte yavaş yavaş silinir. Sonunda geriye ne bir kimlik kalır ne de bir hayatın anlamını taşıyan bilinç. Benjamin’ın tersine akan hayatı, aslında insanın zamanla kurduğu ilişkinin ne kadar hassas olduğunu gösterir. Bir insanın kimliği, yalnızca yaşadığı deneyimlerden değil, bu deneyimlerin “doğru zamanda” yaşanmasından da oluşur. Benjamin bu zaman düzeninin dışına düştüğü için, aslında hiçbir zaman tam anlamıyla bir hayat yaşayamaz.

***

Hikâye oldukça mesafeli, ironik ve hatta yer yer alaycı bir anlatıdır. F. Scott Fitzgeral tuhaf olanı olağan bir dille anlatarak rahatsız edici bir etki yaratır. Benjamin’ın tersine akan hayatı ilk bakışta bir ayrıcalık gibi görünse de aslında hiçbir şeyi çözmemiştir, zamanın yönü değişir ama karakterin yalnızlığı, insan ilişkilerinin kırılganlığı ve toplumun beklentileri değişmez. Fitzgerald, insanın anlamlı bir hayat yaşayabilmesi için zamanla uyum içinde yaşamak zorunda olduğunu ima eder ve Benjamin’ın trajedisinin de bu uyumsuzluktan doğduğunu göstermek ister. Kitapta ince bir mizah vardır, yaşlı bir bebeğin puro istemesi gibi sahneler sadece absürt değildir, aynı zamanda yaş kavramının ne kadar yapay olduğunu da gösterir. Karakterin duygusal derinliğinin sınırlı olması bir eksiklik gibi görülebilir ama bence bu bilinçli bir tercihtir; çünkü yazar karakterden çok fikri keskinleştirmek ister. Hikâyede anlatılanlar zaman, kimlik ve insanın dünyadaki yeri üzerine sarsıcı bir düşüncenin ürünüdür.