Muhâdarat, Osmanlı’nın son döneminde kadın olmanın ne anlama geldiğini, bir insanın kaderinin nasıl aile, gelenek ve erkek otoritesi tarafından şekillendirildiğini adım adım gösteren geniş bir toplumsal panoramadır. Fatma Aliye’nin konak ortamında yetişmiş olması, Fâzıla’nın dünyasını içeriden ve son derece gerçekçi bir biçimde kurmasını sağlar. Romandaki konak küçük bir toplumdur: sınıf farklarının, ahlak kurallarının, kadın-erkek hiyerarşisinin ve görünmez yasakların yoğunlaştığı kapalı bir evrendir.
Fâzıla iyi eğitim almış, vakur, ölçülü ve “ideal kız” olarak yetiştirilmiştir. Ancak bu eğitim ona özgürlük kazandırmaz; aksine duygularını bastırmayı, kendini geri çekmeyi ve görünür olmamayı öğretir. Nişanlısı Mukaddem’e bile kalbini açamaması aldığı terbiyenin doğal sonucudur. Dönemin anlayışına göre bir genç kızın aşkını açıkça yaşaması uygun görülmez; sevgi, evlilikten sonra meşru eşe yöneltilmesi gereken bir duygu olarak düşünülür. Kadın sevmeyi seçmez, seçildiğinde sevmeyi öğrenir. Bu nedenle Fâzıla’nın nişanlısına karşı mesafesi sadakatin ve iffetin göstergesi sayılır. Nişanın bozulması ise belki de hiç filizlenememiş bir duygunun kökünden koparılması anlamına gelir.
Konağa Câlibe’nin gelişi romanın dengesini sarsan en önemli kırılma noktalarından biridir. Câlibe, Fâzıla’nın temsil ettiği itaatkâr ve içe dönük kadın tipinin karşıtıdır: duygularını gizleyerek yaşayan, cazibesini ve zekâsını güç aracı olarak kullanan, toplumsal kuralları ihlal etmese bile onları eğip bükebilen bir figürdür. Süha Bey ile yaşadığı gizli ilişki, konak içindeki görünür ahlak ile gizli gerçeklik arasındaki uçurumu açığa çıkarır. Böylece roman, kadınların yalnızca kurbanlar olmadığını, sistemin dar sınırları içinde dolaylı güç alanları yaratmaya çalıştıklarını da gösterir. Fâzıla ile Câlibe, aynı toplumun iki farklı hayatta kalma stratejisini temsil eder: biri kurallara uyar ve acı çeker, diğeri kuralları aşar ve başkalarına acı verir.
Fâzıla’nın Remzi Bey’e karşı hissettikleri de daha çok görev bilinciyle şekillenen bir bağlılıktır. Remzi Bey’in olumsuz özelliklerine rağmen onu sevmeye çalışması, aldığı terbiyenin yüklediği sorumluluk duygusundan kaynaklanır. Bu anlayışa göre kadın eşini seçmez; fakat seçildikten sonra ona muhabbet beslemek zorunda olduğuna inanır. Dolayısıyla Fâzıla’nın duyguları, aşkın özgür coşkusundan ziyade kaderle uzlaşmanın ve toplumsal rolünü içselleştirmenin bir sonucudur. Bu zorunlu bir sevgidir ve kadının varlığını sürdürebilmesinin de bir yolu hâline gelir.
Romanın en sarsıcı dönemeçlerinden biri Fâzıla’nın Beyrut’ta cariye olarak satılmasıdır. Bu bölüm, kadının toplumsal değerinin ne kadar kırılgan olduğunu çarpıcı biçimde ortaya koyar. Konak, her ne kadar sınırlayıcı kurallarla çevrili olsa da belirli bir güvenlik alanı sunarken, Beyrut açık, hareketli ve tehlikelerle dolu bir dış dünyayı temsil eder. Erkek korumasından ve aile bağlarından yoksun kalan Fâzıla, sıradan bir cariye olur ve savunmasız bir duruma sürüklenir. Kadının değeri çoğu zaman ait olduğu aile ve erkek figürü üzerinden belirlenir.
Evlilik içindeki odalık meselesi de eserin en çarpıcı toplumsal gerçeklerinden biridir. Osmanlı toplumunda erkeğin cariye ya da odalık edinmesi geleneksel ve hukuki olarak mümkünken, kadının buna itiraz etmesi neredeyse imkânsızdır. Ekonomik ve sosyal varlığı büyük ölçüde evliliğe bağlı olan bir kadın için karşı çıkmak, çoğu zaman barınma, güvenlik ve saygınlık gibi temel dayanaklarını kaybetmek anlamına gelebilir.
Roman, Cumhuriyet’in kadınlara kazandırdığı hakların değerini anlamak için güçlü bir tarihsel arka plan sunar. Tek eşliliğin hukuki zorunluluk hâline getirilmesi, boşanma ve miras haklarının tanınması, kadın-erkek eşitliğine dayalı Medeni Kanun düzenlemeleri, Fâzıla gibi hayatların tekrar yaşanmaması amacıyla gerçekleştirilen yapısal dönüşümlerdir. Muhâdarat geçmişte kadınların maruz kaldığı sınırlılıkları görünür kılarak modernleşme sürecinin toplumsal anlamını daha derinden kavramamıza imkân tanır.
