Tanzimat Romanlarında Eğitim, Ahlak ve Batılılaşma

 

Tanzimat Romanlarında Eğitim, Ahlak ve Batılılaşma

Tanzimat’la birlikte Osmanlı toplumunda eğitim ve öğretim faaliyetleri, toplumsal dönüşümün en önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. Batılılaşma hareketleriyle birlikte Osmanlı toplumunda yalnızca idarî ve askerî alanlarda değil, düşünce hayatında da önemli değişimler yaşanmaya başlamıştır. Özellikle Avrupa’ya gönderilen öğrenciler, açılan yeni okullar ve tercüme faaliyetleri sayesinde toplumda yeni fikirler yayılmış; buna bağlı olarak “yeni aydın tipi” denilen bir sınıf ortaya çıkmıştır. Bu yeni aydın tipi, toplumun geri kalmışlığının temel nedenlerinden birisini cehalet olarak görmekte ve toplumsal ilerlemenin ancak eğitim yoluyla mümkün olacağına inanmaktadır. Bu nedenle Tanzimat dönemi romanlarında eğitim meselesi önemli bir tema hâline gelmiş; özellikle kadınların ve çocukların eğitimi üzerinde yoğun biçimde durulmuştur. Tanzimat aydınlarına göre eğitimsiz bırakılan bir toplumun modernleşmesi mümkün değildir.

Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı romanda da eğitim konusu özellikle kadın eğitimi üzerinden ele alınmıştır. Şemsettin Sami, dönemin toplum yapısını anlatırken kadınların eğitim hakkının nasıl sınırlandırıldığını göstermek istemiştir. Bu durum romanda ilk olarak Talat’ın annesi Saliha Hanım üzerinden dikkat çekici biçimde işlenmiştir. Saliha Hanım’ın küçük yaşlarda okula gitmesi, Tanzimat döneminde değişmeye başlayan eğitim anlayışını göstermesi bakımından önemlidir. Babası, dönemine göre ileri görüşlü ve bilinçli bir insan olarak kızının eğitim almasını istemekte, onu okula göndermektedir. Şemsettin Sami, Osmanlı toplumunda kadın eğitimi konusunda oluşmaya başlayan yeni düşünceyi romana taşımıştır.

Saliha Hanım’ın okul hayatı yalnızca eğitim görmekten ibaret değildir. O, okul ortamında Talat’ın babası Rıfat Bey’i görmüş ve ona karşı bir yakınlık hissetmiştir. Bu durum da Tanzimat döneminde eğitim kurumlarının bireylerin sosyal hayatındaki etkisini göstermesi bakımından da önemlidir. Ancak toplumun geleneksel yapısı bu eğitim sürecinin devam etmesine izin vermez. Saliha Hanım belirli bir yaşa geldiğinde artık ferace giyme zamanının geldiği düşünülerek okuldan alınır. Dönemin toplum anlayışına göre kız çocuklarının belli bir yaştan sonra dış dünyadan uzaklaştırılması ve ev hayatına yönlendirilmesi gerekmektedir. Şemsettin Sami kitabında kadınların eğitim hayatının toplum baskısıyla nasıl yarıda bırakıldığını göstermeye çalışır.

Saliha Hanım’ın eğitiminin yarıda kesilmesine üzülmesi de oldukça anlamlıdır. Çünkü o okumayı seven, öğrenmek isteyen ve tahsiline devam etmeyi arzulayan bilinçli bir genç kızdır. Eğitim hayatının yarıda kesilmesi onun için sosyal hayattan ve bireysel gelişim imkânından kopmak anlamına gelmektedir. Bu yönüyle Saliha Hanım karakteri, Tanzimat döneminde eğitim hakkı sınırlandırılan kadınların temsilcisi hâline gelir. Ancak Saliha Hanım’ın ilerleyen yıllarda oğlunun eğitimine önem vermesi de dikkat çekicidir. Kendisi eğitimden mahrum bırakıldığı için eğitimin değerini anlamış ve Talat’ın iyi yetişmesine özel önem göstermiştir.

Romanda Fitnat’ın hayatı ise çok daha ağır bir tablo ortaya koymaktadır. Üvey babası Hacı Mustafa Efendi, Fitnat’ı tamamen eve kapalı bir hayat içinde yetiştirmiştir. Fitnat’ın dışarı çıkmasına izin verilmediği gibi eğitim ve öğretim görmesi de engellenmiştir. Böylece Fitnat toplumdan uzak, kendi kararlarını veremeyen, pasif bir kişilik hâline gelmiştir. Şemsettin Sami, Fitnat karakteri üzerinden kadınların toplumdan uzaklaştırıldığını göstermektedir. Eğitimden mahrum bırakılan Fitnat’ın hayatı trajediyle sonuçlanırken yazar, eğitimsizliğin bireyin kaderi üzerindeki etkisini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Şemsettin Sami’nin bu romanı her ne kadar görücü usulü evlilik meselesi üzerine kurulmuş olsa da aslında eğitim ve öğretimin özellikle bir kız çocuğunun hayatı üzerindeki etkisini göstermesi bakımından oldukça önemli bir eserdir. Roman boyunca kadınların eğitimden uzak tutulmasının bireysel trajedilere yol açtığı vurgulanmış; kız çocuklarının toplum içinde bilinçli bireyler olarak yetişmesi gerektiği düşüncesi ön plana çıkarılmıştır.

***

İntibah romanında eğitim meselesi daha çok aile terbiyesi, ahlak eğitimi ve gençlerin yetiştirilme biçimi üzerinden ele alınmıştır. Namık Kemal romanın başkahramanı Ali Bey’i iyi eğitim görmüş, nazik, terbiyeli ve ahlaklı bir genç olarak tanıtmaktadır. Ancak Ali Bey’in küçük yaşta babasını kaybetmiş olması, onun hayat tecrübesinden uzak yetişmesine neden olmuştur. Annesi tarafından büyük bir sevgi ve koruma içerisinde büyütülen Ali Bey, dış dünyanın gerçekleriyle yeterince karşılaşmadan yetişmiştir. Roman boyunca Ali Bey’in yaşadığı felaketler yanlış yetiştirilmenin sonuçları olarak gösterilmektedir.

Namık Kemal’e göre eğitim yalnızca okulda alınan bilgiyle sınırlı değildir. Asıl önemli olan, bireyin sağlam bir karakter ve ahlak anlayışıyla yetişmesidir. Ali Bey her ne kadar eğitimli bir genç olsa da insanları tanıma konusunda tecrübesizdir. Mahpeyker gibi kötü niyetli bir kadının etkisi altına girmesi de bunun en önemli göstergesidir. Ali Bey duygularını kontrol etmekte zorlanan, hayatın gerçekleri karşısında kolay yönlendirilebilen bir karakterdir. Namık Kemal romanında özellikle çocuk terbiyesi üzerinde durmakta; aşırı koruyucu bir aile ortamında büyüyen çocukların hayat karşısında zayıf kalabileceğini göstermeye çalışmaktadır.

Romanda Ali Bey’in annesi de eğitim meselesinin önemli bir parçası hâline gelir. Anne figürü geleneksel Osmanlı aile yapısını, ahlaki değerleri ve koruyucu terbiyeyi temsil etmektedir. Ali Bey’in Mahpeyker’le ilişkisinden rahatsız olması ve onu bu çevreden uzaklaştırmaya çalışması, gençlerin doğru bir aile terbiyesiyle yetişmesi gerektiği düşüncesiyle ilişkilidir. Ancak annenin aşırı koruyucu tavrı da Ali Bey’in hayat tecrübesi kazanmasını engellemiştir. Namık Kemal eserinde çocuk eğitiminde yalnızca sevginin yeterli olmadığını; bireyin hayatı tanıması, doğru ile yanlışı ayırt edebilmesi gerektiğini de vurgulamaktadır.

Roman boyunca Mahpeyker ve Dilaşup arasında kurulan karşıtlık da eğitimin ahlaki boyutuyla ilişkilidir. Mahpeyker daha çok yozlaşmayı, tutkuların kontrolsüzlüğünü ve ahlaki çöküşü temsil ederken; Dilaşup sadakati, masumiyeti ve geleneksel terbiyeyi temsil etmektedir. Ali Bey’in bu iki kadın arasında yaşadığı çatışma, Tanzimat döneminde ortaya çıkan değer bunalımının da bir yansımasıdır. Namık Kemal yanlış çevrelerin ve denetimsiz tutkuların eğitimli bir insanı bile felakete sürükleyebileceğini göstermektedir.

Namık Kemal’in İntibah’ı yalnızca bir aşk ve felaket romanı değildir. Aynı zamanda Tanzimat döneminde çocuk eğitimi, aile terbiyesi ve ahlaki yetiştirilme meselelerini ele alan önemli eserlerden biridir. Namık Kemal bireyin bilgiyle, güçlü bir ahlakla, karakter ve hayat terbiyesiyle yetiştirilmesi gerektiğini vurgulamış, eğitimin insan hayatındaki belirleyici rolünü romanın merkezine yerleştirmiştir.

***

Yeryüzünde Bir Melek romanında eğitim meselesi doğrudan okul eğitimi üzerinden değil, daha çok ahlak eğitimi, insan terbiyesi ve toplumun birey üzerindeki etkisi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi’ye göre roman insan tabiatını, ahlaki çatışmaları ve toplumsal hayatın birey üzerindeki etkilerini göstermektedir. Bu nedenle yazar romanın sonunda uzun açıklamalar yaparak okuyucunun olaylardan bir “ibret” çıkarmasını ister. Ona göre roman okumanın amacı yalnızca anlatılan olaylardan heyecan duymak değildir; asıl önemli olan, o olayların insan ruhu ve toplum hayatı hakkında ne söylediğini anlayabilmektir. Bu düşünce Tanzimat romanının genel eğitim anlayışını da yansıtır. Tanzimat sanatçıları romanı toplumu eğiten ve yönlendiren bir araç olarak görmektedir.

Ahmet Mithat Efendi’nin özellikle eski şövalye romanlarını eleştirmesi de bu anlayışla doğrudan ilişkilidir. Yazara göre gerçek hayattan kopuk, insanüstü kahramanlarla dolu eserler okuyucuya hakiki bir hayat bilgisi vermez. Çünkü insan böyle eserlerde kendi hayatına ait bir gerçeklik bulamaz. Bu yüzden Cervantes’in Don Quixote adlı eserine gönderme yaparak hayalci kahraman anlayışını eleştirir. Cervantes’in şövalye romanlarıyla alay etmesini önemli bulmasının nedeni de budur. Ahmet Mithat’a göre modern romanın görevi, gerçek insanı bütün çelişkileriyle gösterebilmektir. İnsanın tutkuları, arzuları, korkuları ve ahlaki çatışmaları romanın merkezinde yer almalıdır. Böylece roman insanı düşündüren ve eğiten bir tür hâline gelir.

Romanın başkarakteri Şefik de bu ahlaki eğitim anlayışının önemli bir temsilcisidir. Şefik’e göre aşk insanın yaratılışında bulunan doğal ve kaçınılmaz bir duygudur. İnsan sevmeden yaşayamaz; ancak insanın bütün benliğiyle tutkularına teslim olması onu felakete sürükleyebilir. Şefik’in Raziye’ye duyduğu aşk da böyle bir çatışmanın merkezinde yer alır. Çünkü Şefik, Raziye’nin evli olduğunu bilmektedir ve bu aşkın toplum ile ahlak bakımından meşru olmadığını farkındadır. Buna rağmen duygularını tamamen bastıramaz. Ahmet Mithat romanında insan tabiatının karmaşıklığını göstermeye çalışmaktadır. İnsan yalnızca akıldan oluşan bir varlık değildir; tutkuları ve arzuları da vardır. Ancak Tanzimat ahlak anlayışına göre bireyin görevi, bu tutkuları denetim altına alabilmektir. Şefik’in sürekli kendi nefsiyle mücadele etmesi bu yüzden önemlidir. O, aşkı tamamen reddetmez; fakat aşkın sınırlandırılması gerektiğini düşünür.

Romanın sonunda Şefik’in yaptığı konuşma aslında Ahmet Mithat’ın ahlak anlayışını doğrudan yansıtmaktadır. Şefik, aşkın kutsal bir duygu olduğunu kabul eder; ancak toplum içinde temiz ve meşru sayılabilmesi için nikâhla kutsanması gerektiğini söyler. Bu düşünce Tanzimat döneminin aile ve toplum anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Çünkü Tanzimat aydınları bireysel özgürlüğü savunurken bile toplum düzenini bozacak ilişkilerden kaçınılması gerektiğini düşünmektedir. Ahmet Mithat da bireyin tutkularını sınırsız biçimde yaşamasını değil, ahlaki sınırlar içinde denetlemesini savunmaktadır.

Romanın en dikkat çekici yönlerinden biri ise kadın meselesine yaklaşımıdır. Raziye karakteri üzerinden kadınların toplum içindeki konumu gösterilmektedir. Raziye sevdiği erkeğe güvenmiş; ancak toplumun yargısıyla karşı karşıya kaldığında bütün suçun kadın üzerinde toplandığını fark etmiştir. Çünkü toplum aşk ilişkisinin yükünü erkekle kadın arasında eşit biçimde dağıtmamaktadır. Erkek aynı olaydan sonra yeniden toplum içinde saygınlık kazanabilirken kadın sürekli kendisini temize çıkarmak zorunda kalmaktadır.

Ahmet Mithat Efendi her ne kadar romanın sonunda aşkın ancak nikâhla meşru olabileceğini savunsa da roman boyunca anlatılan olaylar bundan daha derin bir toplumsal gerçeği açığa çıkarmaktadır. Çünkü Şefik ve Raziye yalnızca ahlaki mesaj vermek için oluşturulmuş karakterler değildir. Onlar toplumun koyduğu sınırlarla çatışan, arzuları ve duyguları olan gerçek insanlardır. Şefik’in Raziye’nin evli olduğunu bilmesine rağmen onunla görüşmeye devam etmesi, Raziye’nin de bu ilişkiyi tamamen reddedememesi, romanın yüzeyindeki ahlaki düzenin altında bastırılmış bir başkaldırı hissi oluşturur. Karakterler toplumun uygun görmediği bir ilişki alanına girmiştir ve romanın duygusal gerçekliği, yazarın kurmaya çalıştığı kesin ahlaki çerçeveyi zaman zaman aşmaktadır.

Asıl dikkat çekici olan ise romanın kadın ve erkek arasındaki toplumsal eşitsizliği istemeden de olsa görünür kılmasıdır. Şefik toplum içinde yeniden yükselebilir, saygınlığını tekrar kazanabilir ve “dürüst erkek” olarak kabul edilebilir. Ancak Raziye aynı imkâna sahip değildir. O, toplumun gözünde sürekli kendisini savunmak zorundadır.

***

Bahtiyarlık romanında eğitim meselesi, insanın kimlik kazanması, çalışma ahlakı geliştirmesi ve toplum içindeki yerini belirlemesi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi bu romanda Osmanlı toplumunun modernleşme sürecinde ortaya çıkan yanlış ve doğru Batılılaşma anlayışlarını iki farklı karakter üzerinden göstermeye çalışmıştır. Senai ve Şinasi iki farklı dünya görüşünün temsilcisi hâline getirilmiştir.

Senai varlıklı bir aile içinde büyümüş, maddi sıkıntı yaşamadan yetişmiş bir gençtir. Babası onun iyi eğitim almasını istemiş, bu nedenle Galatasaray Sultanîsi’nde okutmuştur. Ailenin beklentisi Senai’nin yüksek devlet görevlerine gelmesi ve toplum içinde saygın bir yer edinmesidir. Ancak Ahmet Mithat Efendi’ye göre yalnızca okul eğitimi insanı olgunlaştırmaya yetmez. Çünkü Senai’nin aldığı eğitim, onda çalışma disiplini, üretme isteği ve sorumluluk duygusu oluşturamamıştır. Babasının serveti onun için bir güvenceye dönüşmüş, bu durum Senai’nin hayatı kolay tüketilecek bir miras gibi görmesine neden olmuştur.

Senai’nin yaşadığı asıl sorun ise kimlik meselesidir. O, Batılılaşmayı bilgi, bilim ve çalışma üzerinden değil de dış görünüş, eğlence ve gösteriş üzerinden anlamaktadır. Türk ve Osmanlı kimliğinden uzaklaşmaya çalışırken aynı zamanda gerçek anlamda Batılı da olamaz. Avrupa’ya hukuk eğitimi almak amacıyla gitmesine rağmen kısa sürede gece hayatına, eğlenceye ve savruk yaşama kapılır. Böylece eğitim için çıktığı yolculuk bir ahlaki çözülme sürecine dönüşür. Ahmet Mithat Efendi burada Batı’yı bütünüyle reddetmez; ancak Batı’nın yalnızca zevk ve eğlence tarafını alan gençleri sert biçimde eleştirir. Çünkü yazara göre modernleşme, kıyafet değiştirmek ya da Avrupa hayatını taklit etmek değildir; bilgi, disiplin ve çalışma ahlakı kazanmaktır.

Senai’nin babasından kalan emlaki satarak Avrupa’ya gitmesi de sembolik bir anlam taşır. Çünkü o, kendisine ait olan bütün maddi imkânları tüketmekte; fakat buna karşılık hiçbir üretim gerçekleştirememektedir. Fransa’da eğitim görmek yerine bohem hayatın içine sürüklenmesi, ardından İtalya’da parasız kalıp memlekete dönmek zorunda kalması, yanlış Batılılaşmanın bireyi nasıl çöküşe sürüklediğini göstermektedir. Böylece Senai karakteri, Tanzimat döneminde kendi kültürüne yabancılaşan fakat Batı’yı da yüzeysel biçimde anlayan genç tipinin eleştirisine dönüşmektedir.

Romanın diğer önemli karakteri olan Şinasi ise Ahmet Mithat Efendi’nin ideal insan tipini temsil eder. Şinasi de eğitim görmüş bir gençtir; ancak onun eğitime bakışı Senai’den tamamen farklıdır. O, bilgiyi yalnızca statü kazanmak için değil, üretmek ve topluma faydalı olmak için kullanır. Şinasi’nin Anadolu’ya giderek köylü gibi yaşamak istemesi bilinçli bir tercihtir. Çünkü o, emeğin ve üretimin değerine inanmaktadır. Bozok karyesine giderek küçük bir çiftlik kurması, toprağı işlemesi ve öğrendiklerini uygulamaya çalışması Ahmet Mithat’ın çalışma ahlakına verdiği önemi göstermektedir.

Şinasi’nin köylülerle kurduğu ilişki de dikkat çekicidir. O, halka yukarıdan bakan bir aydın değildir. Tam tersine halkın içinde yaşamayı, onların sorunlarını anlamayı ve üretim sürecine katılmayı tercih eder. Böylece Ahmet Mithat Efendi, gerçek aydının yalnızca bilgi sahibi olan kişi olmadığını; aynı zamanda topluma fayda sağlayan üretken insan olduğunu göstermektedir. Şinasi modern bilgiyi reddetmez; ancak onu kendi toplumunun gerçekleriyle birleştirmeye çalışır. Bu yönüyle romanda doğru modernleşmenin temsilcisi hâline gelir.

Romanın önemli meselelerinden biri de kadın eğitimi ve yabancı mürebbiye konusudur. Ahmet Mithat Efendi, çocukların eğitiminde yabancı mürebbiyelerin etkisini tartışırken aslında kültürel kimlik meselesine dikkat çekmektedir. Madam Terniye gibi yabancı mürebbiyeler doğrudan kötü kişiler olarak verilmez; ancak onların çocuklara kendi kültürlerini ve yaşayış biçimlerini aktarması önemli bir sorun olarak görülür. Yazara göre bir çocuğun karakter eğitiminin tamamen yabancı ellere bırakılması, onun zamanla kendi toplumuna ve kültürel değerlerine yabancılaşmasına yol açabilir. Ahmet Mithat Efendi burada Batı dilinin öğrenilmesine ya da Batı kültürünün tanınmasına karşı çıkmaz; aksine bunların gerekli olduğunu kabul eder. Ancak çocukların kendi kültürel kimliklerinden koparak yetiştirilmesini tehlikeli bulur.

Romanın temel karşıtlığı da bu noktada belirginleşmektedir. Senai tüketen insandır; Şinasi ise üreten insan. Senai hazır serveti harcamakta, Şinasi emeğiyle değer üretmektedir. Senai kimliksizleşirken Şinasi kendi toplumuyla bağını koparmadan yeniliğe yönelmektedir. Böylece Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat dönemindeki eğitim tartışmasını yalnızca okul meselesi üzerinden değil; çalışma ahlakı, kültürel aidiyet, üretim anlayışı ve doğru modernleşme fikri üzerinden değerlendirmiştir.

Bahtiyarlık, Tanzimat romanında eğitim meselesini kapsamlı biçimde ele alan eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir. Roman bireyin nasıl yetişmesi gerektiği sorusuna cevap ararken aynı zamanda Osmanlı toplumunun modernleşme sürecindeki zihinsel ve kültürel çatışmalarını da ortaya koymaktadır.

***

Taaffüf romanında eğitim meselesi özellikle kadın terbiyesi, ahlak eğitimi ve genç kızların yetiştirilme biçimi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi bu romanda eğitimi, insanın karakterini, namus anlayışını ve hayata karşı duruşunu belirleyen bir süreç olarak değerlendirir. Romanın merkezindeki Saniha karakteri de bu anlayışın temsilcisi hâline getirilmiştir.

Saniha iyi yetişmiş, terbiyeli, ahlaklı ve bilinçli bir genç kız olarak çizilir. Onun eğitim anlayışı yalnızca okuma yazma öğrenmekten ibaret değildir. Saniha iradesine hâkim olabilen, doğru ile yanlışı ayırt edebilen ve toplum içinde nasıl davranması gerektiğini bilen bir karakterdir. Ahmet Mithat Efendi burada özellikle kadın eğitimine dikkat çekmekte; bir genç kızın yalnızca ev içinde pasif bir varlık olarak yetiştirilmemesi gerektiğini göstermektedir. Çünkü yazara göre gerçek eğitim, insanın ahlaki karakterini oluşturan terbiyedir.

Roman boyunca Saniha’nın karşılaştığı olaylar da onun aldığı terbiyeyi ortaya koymaktadır. Zor durumlarla karşılaştığında bile ahlaki sınırlarını korumaya çalışması, Ahmet Mithat’ın ideal kadın anlayışını yansıtır. Bu nedenle romanda “taaffüf” yani iffet kavramı doğru eğitimin ve sağlam terbiyenin sonucu olarak görülmektedir.

Ahmet Mithat Efendi’nin üzerinde durduğu önemli noktalardan biri de toplumun kadınlara bakışıdır. Erkeklerin yaptığı hataların daha kolay unutulduğu bir toplumda kadınların sürekli kendilerini korumak zorunda kalmaları, romanda açık biçimde hissedilir. Bu nedenle kadın eğitimi yalnızca bilgi öğretimiyle sınırlı tutulmaz; kadınların toplum içinde kendilerini koruyabilecek bilinç ve karaktere sahip olmaları gerektiği düşüncesi ön plana çıkarılır.

Romanın genelinde Ahmet Mithat Efendi, eğitimin insanın hayatını belirleyen en önemli unsur olduğunu göstermeye çalışmaktadır. Ona göre iyi bir terbiye almayan birey, toplum içinde kolayca yanlış yollara sürüklenebilir. Taaffüf, Tanzimat romanında eğitim meselesini özellikle ahlak eğitimi, kadın terbiyesi ve karakter oluşumu üzerinden ele alan önemli eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Mesâil-i Muğlaka romanında eğitim meselesi medeniyet eğitimi, kültürel bilinç, insan terbiyesi ve Batı’yı doğru anlayabilme meselesi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi burada modernleşme sürecinde eğitimli insanın nasıl bir kimlik krizi yaşayabileceğini göstermeye çalışır. Romanın başkahramanı Abdullah Nahifi’nin hukuk tahsili için Paris’e gitmesi tesadüf değildir. Çünkü Tanzimat döneminde Avrupa’ya gönderilen gençler, Osmanlı modernleşmesinin yeni aydın tipini temsil etmektedir. Ancak Ahmet Mithat’a göre mesele yalnızca Avrupa’da eğitim görmek değildir; asıl mesele Batı’yı nasıl anlamak gerektiğidir.

Abdullah Nahifi bilgili, kültürlü ve eğitimli bir gençtir. Paris toplumunda dikkat çekmesinin nedeni yalnızca Doğulu olması değil, aynı zamanda iyi yetişmiş bir Osmanlı aydını olmasıdır. Fakat roman ilerledikçe Ahmet Mithat, modern toplumda eğitimin tek başına insanı korumaya yetmediğini göstermektedir. Paris toplumu insanların gerçek kişiliklerinden çok toplumsal imajlarıyla ilgilenmektedir. Nahifi’nin düello sahnelerinden sonra gazeteler ve salonlar tarafından bir anda ünlü hâline getirilmesi, modern şöhret kültürünün eleştirisine dönüşür. İnsanlar Nahifi’yi tanımadan onun hakkında hüküm verirler.

Ahmet Mithat Efendi romanında modern toplumun yeni bir “eğitim” biçimi oluşturduğunu göstermektedir. Paris salonları insanlara temsil, gösteriş ve sosyal rol öğretmektedir. İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu nedenle romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışmaktadır. Ahmet Mithat’ın eleştirdiği Batı medeniyeti değildir aslında, o daha çok insan ilişkilerinin samimiyetsizliğini ve bireyin toplumsal roller içinde sahiciliğini kaybetmesini eleştirmektedir.

Romanın önemli yönlerinden biri de Doğu-Batı ilişkisini eğitim meselesiyle birlikte ele almasıdır. Paris toplumunun Abdullah Nahifi’ye yaklaşımı çoğu zaman gerçek bir insanı anlamaya yönelik değildir. Nahifi Şark’ın egzotik temsilcisine dönüştürülür. İnsanlar onun kültürünü anlamaya çalışmak yerine Doğu hakkında önceden kurdukları hayalleri doğrulamak isterler. Böylece Ahmet Mithat, Batı’nın Doğu’yu yüzeysel biçimde tanımasını eleştirir. Ona göre gerçek medeniyet eğitimi, başka toplumları önyargılarla değil hakikatiyle anlayabilmeyi gerektirir.

Roman boyunca Madam de Rose Bouton çevresindeki ilişkiler de eğitim meselesinin ahlaki boyutunu açığa çıkarır. Aristokrat çevrelerde insanlar sürekli birbirlerini gözlemlemekte, değerlendirmekte ve sosyal çıkar ilişkileri içinde hareket etmektedir. Ahmet Mithat burada Batı toplumunun yüksek kültürüne rağmen ahlaki bir samimiyet sorunu yaşadığını göstermektedir. İnsanların eğitimli olması onların daha dürüst ya da daha ahlaklı olduğu anlamına gelmemektedir. Roman Tanzimat döneminin en önemli tartışmalarından birisini gündeme getirir: Medeniyet yalnızca bilgi ve kültür müdür, yoksa ahlaki olgunluk da gerektirir mi?

Rosette karakteri üzerinden ise insan psikolojisinin eğitimi meselesi öne çıkar. Rosette’in kıskançlıkları, korkuları ve aşağılık duygusu toplumun insan üzerinde kurduğu baskının sonucudur. Ahmet Mithat insan ruhunun modern toplum içinde nasıl karmaşık hâle geldiğini göstermeye çalışır.

Ahmet Mithat Efendi’nin sürekli okuyucuya seslenmesi ve olayları yorumlaması da Tanzimat romanının eğitici yönüyle ilişkilidir. Yazar hikâyeyi anlatırken okurun olaylar üzerine düşünmesini ister. Mesâil-i Muğlaka, Tanzimat döneminde eğitim meselesini kültürel kimlik, ahlak, temsil ve modern toplumun insan üzerindeki etkileri üzerinden ele alan oldukça derin bir roman olarak dikkat çekmektedir.

***

Sergüzeşt romanında eğitim meselesi özellikle Celal Bey karakteri üzerinden ele alınmıştır. Celal Bey Batılı tarzda eğitim görmüş, resim sanatıyla ilgilenen, Fransızca bilen ve estetik duyarlılığı gelişmiş bir gençtir. Sami Paşazade Sezai burada Tanzimat döneminde yetişen yeni aydın tipini göstermeye çalışır. Celal Bey görünüşte modern, kültürlü ve eğitimli bir Osmanlı gencidir. Ancak roman ilerledikçe Sezai, eğitimin yalnızca bilgi ve sanatla sınırlı kalmasının yeterli olmadığını ortaya koyar.

Celal Bey’in Dilber’e âşık olması, onun sıradan Osmanlı toplumundan farklı bir duyarlılığa sahip olduğunu gösterir. Çünkü Celal Bey Dilber’i yalnızca bir “halayık” ya da köle olarak görmez; onu duyguları, düşünceleri ve acıları olan bir insan olarak görmeye başlar. Bu durum da aldığı eğitimin onda belirli bir vicdan ve insanlık bilinci oluşturduğunu düşündürür. Özellikle resimle ilgilenmesi ve Dilber’in yüzündeki hüznü fark etmesi, onun estetik duyarlılığı ile insan ruhunu algılama becerisi arasında ilişki kurduğunu gösterir.

Fakat Sami Paşazade Sezai burada önemli bir eleştiri getirir. Celal Bey eğitimli ve modern bir genç olmasına rağmen içinde yaşadığı toplumsal düzeni değiştirebilecek kadar güçlü değildir. Dilber’i sevmesine rağmen ailesinin ve toplumun baskısı karşısında pasif kalır. Böylece roman Tanzimat döneminin yüzeysel Batılılaşmasını eleştirmeye başlar. Batılı tarzda eğitim görmek, Fransızca bilmek ya da sanatla ilgilenmek tek başına insanı gerçek anlamda “medenî” yapmamaktadır. Paşa konağında piyano, resim ve Batılı yaşam biçimi bulunmasına rağmen aynı evde bir insan hâlâ köle olarak alınıp satılabilmektedir.

Romanın en önemli çelişkilerinden biri de burada ortaya çıkar. Celal Bey eğitimlidir; fakat içinde yaşadığı toplumun sınıf düzenini ve kölelik anlayışını aşamaz. Dilber’i sevmesine rağmen onunla eşit bir hayat kuramaz. Çünkü Osmanlı aristokrat çevresi bir kölenin “insan” olarak kabul edilmesine hazır değildir. Böylece Sezai eğitim ile vicdan arasındaki ilişkiyi sorgular. Yazara göre gerçek medeniyet yalnızca Batılı bilgiye sahip olmak değil; insan onurunu tanıyabilmek ve özgürlüğü savunabilmektir.

Osmanlı toplumunda Batılılaşma çoğu zaman dış görünüşte kalmıştır. İnsanlar Batılı kıyafetler giymekte, Fransızca konuşmakta ve sanatla ilgilenmektedir; fakat insan hakları konusunda aynı duyarlılığı gösterememektedir. Bu nedenle Celal Bey karakteri Tanzimat modernleşmesinin çelişkilerini taşıyan bir karakter hâline gelir. Sergüzeşt romanı eğitim meselesini vicdan, insanlık, özgürlük ve toplumsal adalet üzerinden ele alan önemli eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Muhâdarat romanında eğitim meselesi özellikle kadın terbiyesi, konak eğitimi ve kadının toplum içindeki konumuyla birlikte ele alınmıştır. Fatma Aliye’ye göre eğitim yalnızca okuma yazma öğrenmek değildir; insanın davranışlarını, duygularını ve toplum karşısındaki duruşunu belirleyen bir terbiyedir. Bu nedenle roman boyunca eğitim, kadın karakterlerin kişilikleri ve hayat karşısındaki tavırları üzerinden değerlendirilmiştir.

Romanın merkezindeki Fâzıla iyi eğitim almış bir genç kızdır. Konak ortamında yetişmiş, ahlaklı, ölçülü, kültürlü ve terbiyeli bir kadın olarak yetiştirilmiştir. Ancak Fatma Aliye burada önemli bir çelişkiyi ortaya koyar. Çünkü Fâzıla’nın aldığı eğitim ona özgürlük kazandırmamıştır. Tam tersine bu eğitim, duygularını bastırmayı, görünmez olmayı ve toplumun beklentilerine göre yaşamayı öğretmiştir. Nişanlısı Mukaddem’e karşı hislerini açıkça ifade edememesi de bunun sonucudur. Dönemin anlayışına göre genç bir kadının aşkını açık biçimde göstermesi uygun görülmez. Bu nedenle Fâzıla’nın terbiyesi aynı zamanda bir susma ve görünmezlik eğitimine dönüşmüştür.

Fatma Aliye Tanzimat dönemindeki kadın eğitimini sorgulamaktadır. Kadınlar belirli ölçüde eğitim görmekte, kültür kazanmakta ve konak terbiyesi almaktadır; fakat kendi hayatları üzerindeki temel kararları yine erkekler vermektedir. Fâzıla’nın iyi yetişmiş olması onun kaderini değiştiremez. Evlilik, aile baskısı ve toplumsal kurallar karşısında hâlâ güçsüzdür. Roman kadın eğitiminin sınırlarını da göstermektedir. Eğitim vardır; fakat kadın hâlâ özgür bir birey değildir.

Mukaddem karakteri ise Batılı fikirlerle yetişmiş, eğitimli erkek tipini temsil eder. Fâzıla ile kurduğu zihinsel yakınlık da taşır. Ancak buna rağmen toplumsal düzen onların ilişkisini sürdürebilecek kadar özgür değildir. Bu durum Tanzimat modernleşmesinin yarım kalmış yapısını ortaya koymaktadır. Eğitimli bireyler yetişmekte; fakat toplumun geleneksel yapısı değişmekte zorlanmaktadır.

Câlibe karakteri de eğitim meselesinin farklı bir yönünü gösterir. O da konak kültürü içinde yetişmiştir; ancak aldığı terbiyeyi farklı biçimde kullanır. Fâzıla kurallara boyun eğen bir kadınken, Câlibe zekâsını ve cazibesini bir güç aracına dönüştürür. Böylece Fatma Aliye aynı eğitim ortamında yetişen kadınların farklı kişiliklere dönüşebileceğini göstermektedir. Eğitim tek başına insan karakterini belirlememekte; bireyin mizacı ve toplum içindeki konumu da önem kazanmaktadır.

Romanın en dikkat çekici noktalarından biri de Fâzıla’nın Beyrut’ta cariye olarak satılmasıdır. Bu olay eğitimin toplumsal güç karşısındaki sınırlarını açık biçimde ortaya koyar. Fâzıla kültürlü, ahlaklı ve iyi yetişmiş bir kadın olmasına rağmen erkek korumasını kaybettiğinde toplum içinde hızla savunmasız hâle gelir. Fatma Aliye, Osmanlı toplumunda kadının değerinin çoğu zaman kendi bireysel özelliklerinden değil; bağlı olduğu aile ve erkek figürlerinden kaynaklandığını göstermektedir.

Roman boyunca eğitim meselesi ahlak, evlilik ve kadınlık rolleriyle iç içe ilerler. Kadınlara verilen eğitim çoğu zaman onları özgür bireyler hâline getirmek için değil; iyi eş, itaatkâr kadın ve saygın konak hanımı olarak yetiştirmek için düzenlenmiştir. Fatma Aliye’nin en önemli eleştirilerinden biri de budur. Çünkü kadın eğitimi vardır; fakat bu eğitim kadının kendi iradesini kurmasına tam anlamıyla izin vermemektedir.

Bu yönüyle Muhâdarat, Tanzimat döneminde kadın eğitimi meselesini kadın terbiyesi, toplumsal baskılar, aile yapısı ve kadının özgürleşme sınırları üzerinden ele alan önemli romanlardan biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Enin romanında eğitim meselesi özellikle Batılı tarzda yetişen yeni Osmanlı aydınları ile kadınların duygusal ve toplumsal dünyası üzerinden ele alınmıştır. Fatma Aliye bu romanda eğitimi insanın karakterini, ilişki kurma biçimini ve hayata bakışını belirleyen bir unsur olarak ele alır. Romanın erkek karakterleri olan Suat, Nihat ve Şahap gibi kişiler Batılı tarzda eğitim görmüş, yabancı dil bilen ve modern çevrelerde yetişmiş insanlardır. Bu durum Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda ortaya çıkan yeni aydın tipini göstermesi bakımından önemlidir.

Özellikle Suat karakteri, Avrupa etkisiyle yetişmiş modern erkek tipini temsil eder. Kültürlü, eğitimli ve medeni görünmesine rağmen duygusal ilişkilerde kararsız ve bencil davranabilmektedir. Fatma Aliye burada önemli bir eleştiri getirir. Çünkü Batılı eğitim almak, insanı otomatik olarak ahlaken olgunlaştırmamaktadır. Eğitimli erkekler kadınlarla daha medeni ilişkiler kuruyor gibi görünseler de kadınların duygularını anlamakta ve onlara gerçek anlamda eşit bireyler gibi yaklaşmakta hâlâ yetersiz kalabilmektedirler.

Romanın merkezindeki Sabahat da iyi eğitim almış bir genç kadındır. Ancak onun eğitimi daha çok konak terbiyesi, ahlak ve duygusal ölçülülük üzerine kuruludur. Sabahat duygularını açık biçimde yaşayan bir kadın değildir; içine kapanık, hassas ve kontrollü bir karakterdir. Bu durum dönemin kadın eğitim anlayışını yansıtır. Kadınların eğitim görmesi desteklenmekte; fakat bu eğitim onların özgür bireyler olmasından çok, terbiyeli ve ölçülü kadınlar hâline gelmesine yönelmektedir.

Fatma Aliye romanda Batılılaşmanın kadın-erkek ilişkileri üzerindeki etkisini de sorgular. Eğitimli erkekler modern görünmekte; ancak kadınların yaşadığı yalnızlık, duygusal baskı ve toplumsal sınırlamalar devam etmektedir. Böylece romanda eğitim meselesi zihniyet dönüşümü problemi olarak ele alınır.

Roman boyunca modernleşmiş çevrelerin duygusal ilişkilerinde görülen kararsızlık, iç çatışma ve yalnızlık hissi de dikkat çekmektedir. Bu nedenle Enin, Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda Batılı eğitim gören yeni aydın sınıfının ruhsal dünyasını, kadınların toplum içindeki konumunu ve modernleşmenin birey üzerindeki psikolojik etkilerini ele alan önemli romanlardan biri hâline gelmiştir.

***

Araba Sevdası romanında eğitim meselesi özellikle yanlış Batılılaşma, yüzeysel kültür anlayışı ve alafranga yetişme tarzı üzerinden ele alınmıştır. Recaizade Mahmud Ekrem, Bihruz Bey karakteri aracılığıyla Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda ortaya çıkan “yarım aydın” tipini eleştirmektedir. Çünkü Bihruz Bey Batılı tarzda eğitim görmüş, Fransızca öğrenmiş ve alafranga yaşam biçimine hayran bir gençtir; ancak aldığı eğitim onda gerçek bir kültür ve düşünce derinliği oluşturmamıştır.

Bihruz Bey’in en büyük problemi, eğitimi bir gösteriş unsuru olarak görmesidir. Fransızca kelimeler kullanmaya çalışır, Avrupa modasını taklit eder, faytonuyla gezmeyi bir medeniyet göstergesi sayar. Ancak Fransızcayı bile tam anlamıyla bilmez. Konuşurken yanlış kelimeler kullanması ve Batılı yaşam biçimini yalnızca dış görünüşten ibaret sanması, onun yüzeysel eğitim anlayışını ortaya koyar. Recaizade Mahmud Ekrem burada Tanzimat döneminde görülen yanlış Batılılaşmayı eleştirmektedir. Çünkü Batı’nın bilimini, düşüncesini ve çalışma disiplinini almak yerine yalnızca kıyafetini, eğlencesini ve gösterişini taklit eden bir gençlik ortaya çıkmıştır.

Roman boyunca Bihruz Bey’in Periveş’e duyduğu aşk da onun hayal dünyasında yaşadığını gösterir. Periveş’i gerçek kişiliğiyle değil, kafasında kurduğu romantik Avrupa romanlarının kahramanı gibi görür. Böylece aldığı eğitim onu gerçek hayata yaklaştırmak yerine hayalci ve sahte bir dünyaya sürüklemiştir. Recaizade Mahmud Ekrem burada okunan kitapların ve yanlış kültürel etkilerin bireyin gerçeklik duygusunu bozabileceğini göstermektedir.

Romanda eğitim meselesi aynı zamanda aile terbiyesiyle de ilişkilidir. Bihruz Bey zengin bir aile içinde büyümüş, çalışmadan yaşamaya alışmış bir gençtir. Bu nedenle aldığı eğitim ona sorumluluk duygusu kazandırmamıştır. Hayatı sürekli eğlence, gezme ve gösteriş içinde geçer. Recaizade Mahmud Ekrem eğitimde çalışma ahlakı ve karakter terbiyesinin de önemli olduğunu vurgulamaktadır.

Recaizade Mahmud Ekrem’in en önemli eleştirilerinden biri de dil ve kültür meselesidir. Bihruz Bey’in Türkçeyi küçümseyip sürekli Fransızca konuşmaya çalışması, kendi toplumuna yabancılaşmasının göstergesi hâline gelir. Yazar burada Batılılaşmanın kendi kültürünü inkâr etmek anlamına gelmediğini savunur. Çünkü gerçek eğitim, bireyin hem kendi kültürünü tanımasını hem de başka kültürleri bilinçli biçimde öğrenmesini gerektirir.

Bu yönüyle Araba Sevdası, Tanzimat döneminde eğitim meselesini özellikle yanlış Batılılaşma, yüzeysel kültür anlayışı, dil sorunu ve alafranga züppe tipi üzerinden ele alan en önemli romanlardan biri olarak kabul edilmektedir.

***

Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanında eğitim meselesi, Doğu-Batı çatışmasının en önemli yönlerinden biri olarak ele alınır. Ahmet Mithat Efendi’ye göre gerçek eğitim yalnızca yabancı dil öğrenmek ya da Batılı görünmek değildir; insanın kendi kültürünü koruyarak bilgili, çalışkan ve ahlaklı bir birey hâline gelmesidir. Bu düşünce romanda Felâtun Bey ve Râkım Efendi karakterleri üzerinden karşılaştırmalı biçimde gösterilir.

Felâtun Bey eğitim anlayışını yanlış yorumlayan bir karakterdir. Fransızca kelimeler kullanmayı, Avrupa modasına uymayı ve gösterişli bir yaşam sürmeyi eğitimli olmak sanır. Ancak bilgisi yüzeyseldir; çalışmayı sevmez ve öğrendiklerini hayatına bilinçli şekilde uygulayamaz. Bu nedenle Ahmet Mithat, Felâtun Bey üzerinden taklitçi Batılılaşmayı eleştirir.

Râkım Efendi ise eğitimi daha bilinçli ve dengeli şekilde temsil eder. O, yabancı dil öğrenir, Batı kültürünü tanır; fakat kendi toplumunun değerlerinden uzaklaşmaz. Çalışkanlığı, disiplinli oluşu ve sürekli kendini geliştirmesi sayesinde gerçek anlamda “aydın” bir tip olarak sunulur. Ahmet Mithat Efendi’nin vermek istediği mesaj, Batı’yı körü körüne taklit etmek yerine bilgi ve eğitimi faydalı biçimde kullanmak gerektiğidir. Bu yüzden romanda eğitim, kültür, ahlak ve kimlik meselesi olarak ele alınmaktadır.

***

Mizancı Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı romanında eğitim meselesi, bir toplumun geleceğini belirleyen temel unsur olarak ele alınır. Romandaki Mansur Bey karakteri, aslında yazarın hayal ettiği aydın insan tipini temsil eder. Avrupa’da eğitim almış olmasına rağmen kendi toplumundan kopmayan bu karakter, bilgisini halkın yararına kullanmaya çalışır. Eser Tanzimat döneminde Osmanlı toplumunun nasıl kurtulabileceği sorusuna eğitim üzerinden cevap arayan bir romandır.

Romanda en çok eleştirilen noktalardan biri, dönemin yüzeysel eğitim anlayışıdır. İnsanların eğitimli görünmesine rağmen üretmeyen, düşünmeyen ve yalnızca makam elde etmeye çalışan bireylere dönüşmesi, yazar tarafından büyük bir sorun olarak görülür. Mizancı Murat’a göre gerçek eğitim yalnızca diploma almak değildir; çalışkan, dürüst, vatanını düşünen ve topluma fayda sağlayan insanlar yetiştirmektir. Mansur Bey’in sürekli olarak yozlaşmış devlet görevlileriyle karşılaşması da bu düşünceyi destekler. Çünkü romanda bozulmuş düzenin temelinde yanlış yetişmiş insan tipi vardır.

Eserde eğitimin pratik yönüne özellikle önem verilir. Mansur Bey’in halkı bilinçlendirmeye çalışması, üretime önem vermesi, eğitimin yalnızca teorik bilgilerden ibaret olmadığını gösterir. Yazar memur yetiştiren bir sistem yerine üreten bireyler yetiştirilmesi gerektiğini savunur. Bu nedenle romanda eğitim ile kalkınma arasında doğrudan bir ilişki kurulur. Bilgi ancak toplumun yaşamını değiştirdiğinde anlam kazanır.

Roman aynı zamanda ahlaki eğitim üzerinde de durur. Mizancı Murat’a göre bir toplumun ilerlemesi için insanların sadece bilgili olması yeterli değildir; aynı zamanda vicdanlı ve dürüst olmaları gerekir. Bu yüzden Mansur Bey karakteri idealize edilmiş bir kişidir. O, çıkar peşinde koşmayan, halkı düşünen ve sahip olduğu bilgiyi toplum yararına kullanan bir aydın olarak çizilir.

Turfanda mı Yoksa Turfa mı, Tanzimat dönemindeki modernleşme tartışmalarını eğitim üzerinden anlatan önemli eserlerden biridir. Mizancı Murat bu romanda, Osmanlı Devleti’nin kurtuluşunun bilimsel düşünceye, çalışmaya ve doğru insan yetiştirmeye bağlı olduğunu göstermeye çalışır.

***

Bütün bunlarla birlikte Tanzimat dönemi aydınlarının eğitim meselesine yalnızca eserlerinde değinmekle yetinmedikleri, bu konuyu doğrudan doğruya bir toplum meselesi olarak gördükleri anlaşılmaktadır. Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda yaşanan değişim yalnızca idarî veya askerî alanla sınırlı kalmamış; toplumun düşünce yapısını değiştirme düşüncesi de giderek önem kazanmıştır. Bu nedenle Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal, Ziya Paşa ve Münif Paşa gibi isimler eğitimi, devletin ve toplumun yeniden kurulmasının temel şartı olarak değerlendirmişlerdir. Onlara göre cehalet yalnızca bireysel bir eksiklik değil, toplumun geri kalmasının en büyük nedenlerinden biridir. Bu yüzden Tanzimat döneminde eğitim meselesi aynı zamanda bir medeniyet ve ilerleme problemi hâline gelmiştir.

Tanzimat sanatçılarının büyük kısmı edebiyatı “toplum için sanat” anlayışıyla değerlendirmiştir. Roman, hikâye, gazete ve makaleler halkı bilinçlendirmek, eğitmek ve yeni fikirleri topluma yaymak amacıyla kullanılmıştır. Özellikle Ahmet Mithat Efendi’nin halk için sade bir dille yazdığı öğretici romanlar, Namık Kemal’in bilinçli birey ve vatan fikrini öne çıkaran eserleri, Ziya Paşa’nın eğitim ve kültür üzerine düşünceleri bu anlayışın en belirgin örnekleri arasında yer almaktadır. Tanzimat edebiyatında roman toplumu eğiten bir araç hâline gelmiştir.

Bu dönemde eğitim anlayışı da değişmeye başlamıştır. Geleneksel medrese eğitiminin yanında Batılı tarzda yeni okullar açılmış, Avrupa’ya öğrenciler gönderilmiş ve tercüme faaliyetleri hız kazanmıştır. Özellikle yabancı dil öğrenen, Batı bilimini ve kültürünü tanıyan yeni bir aydın sınıfı ortaya çıkmıştır. Ancak Tanzimat sanatçıları Batılılaşmayı körü körüne bir taklit olarak görmemişlerdir. Onlara göre Batı’dan alınması gereken asıl unsur bilim, teknik, çalışma disiplini ve düşünce sistemidir. Bu nedenle romanlarda sık sık yanlış Batılılaşma eleştirisi yapılmıştır. Felâtun Bey ile Râkım Efendi’de Felâtun Bey’in yüzeysel alafrangalığı, Araba Sevdası’nda Bihruz Bey’in gösteriş merakı, Bahtiyarlık’ta Senai’nin kimliksizleşmesi bu eleştirinin örnekleri olarak dikkat çekmektedir.

Tanzimat romanlarında eğitim meselesi yalnızca erkeklerin öğrenimi üzerinden ele alınmamış; özellikle kadın eğitimi üzerinde de önemle durulmuştur. Çünkü Tanzimat aydınları toplumun ilerlemesinin ancak kadınların eğitim görmesiyle mümkün olacağını düşünmüşlerdir. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ta Saliha Hanım’ın eğitim hayatının yarıda bırakılması, Fitnat’ın eğitimsiz yetiştirilmesi, Muhâdarat’ta Fâzıla’nın iyi eğitim almasına rağmen özgürleşememesi bu düşüncenin farklı yönlerini göstermektedir.

Bu dönemin dikkat çekici meselelerinden biri de mürebbiye sorunudur. Batılı yaşam tarzına özenen konak çevrelerinde yabancı mürebbiyelerin yaygınlaşması, çocukların eğitiminde yeni bir anlayışın ortaya çıktığını göstermektedir. Ancak Tanzimat sanatçıları bu meseleye tamamen olumlu yaklaşmamışlardır. Bir yandan yabancı dil öğrenmek ve Batı kültürünü tanımak gerekli görülmüş; diğer yandan çocukların kendi toplumunun değerlerinden uzaklaşması ciddi bir tehlike olarak değerlendirilmiştir. Özellikle Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında çocukların bütün ruh ve karakter terbiyesinin yabancı ellere bırakılması eleştirilmiştir. Tanzimat aydınlarına göre eğitim yalnızca bilgi kazandırmak değil, aynı zamanda millî ve ahlaki kimlik oluşturmak anlamına da gelmektedir.

Münif Paşa’nın 1861 yılında Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’yi kurması ve ardından Mecmua-i Fünûn’u yayımlamaya başlaması da Tanzimat döneminin eğitim ve bilim anlayışı açısından oldukça önemlidir. Bu girişimler sayesinde bilimsel düşüncenin halka ulaştırılması amaçlanmış; bilginin yalnızca dar bir aydın çevresinde kalmaması gerektiği düşüncesi savunulmuştur. Tanzimat dönemi eğitimin yalnızca bireysel yükselme aracı olarak değil, toplumsal dönüşümün temel şartı olarak görüldüğü bir dönem hâline gelmiştir. Romanlar, gazeteler, dergiler ve eğitim kurumları aynı modernleşme düşüncesinin farklı araçları olarak kullanılmaya başlanmıştır.

 

Kaynaklar:

Ahmet Mithat Efendi. Bahtiyarlık. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Mesâil-i Muğlaka. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Taaffüf. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Yeryüzünde Bir Melek. Hazırlayan: H. Yasemin Açılam. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.

Fatma Aliye. Enin. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2015.

Fatma Aliye Hanım. Muhâdarât. Rize: Salkımsöğüt Yayınevi, 2023.

Mizancı Murat. Turfanda mı Yoksa Turfa mı? Hazırlayan: Birol Emil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.

Namık Kemal. İntibah. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Recaizade Mahmut Ekrem. Araba Sevdası. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Sami Paşazade Sezai. Sergüzeşt. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Şemsettin Sami. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat. Hazırlayan: Ömer Aslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf Romanında Modern Kadın ve Ahlaki Sınırlar: Saniha Hanım Üzerine Bir İnceleme

 

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında Saniha Hanım Tanzimat dönemi modernleşmesinin en çelişkili kadın tiplerinden biri olarak karşımıza çıkar. O, sıradan bir Osmanlı kadını değildir; iyi eğitim almış, Fransızcayı ileri derecede bilen, astronomiden matematiğe, tarihten edebiyata kadar birçok alanda bilgi sahibi olan seçkin bir kadındır. Ancak romanın asıl gerilimi de buradan doğar: Saniha Hanım modern bir kadın olarak yetiştirilmiştir, fakat içinde yaşadığı evlilik ve toplum düzeni bu modernliği taşıyabilecek genişlikte değildir.

Ahmet Mithat Efendi Saniha’yı bir yandan hayranlık uyandıracak biçimde donanımlı çizerken, diğer yandan onun zihinsel ve duygusal hareketliliğini tehlikeli bir alana yaklaştırır. Saniha yalnızca “iyi eş” ve “iyi anne” rolüyle yetinen pasif bir kadın değildir. O düşünen, hisseden, sıkılan, arayan ve etkilenebilen bir karakterdir. Roman kadının eğitilmesini savunur gibi görünürken, eğitimli kadının özgürleşme ihtimalinden de çekinir.

Saniha Hanım’ın evlilikten sonra yaşadığı sıkıntı, basit bir sadakatsizlik eğilimi olarak okunmamalıdır. Burada daha derin bir psikolojik durum vardır: entelektüel yalnızlık, duygusal eksiklik ve evlilik hayatının tekdüzeliği. Rasih Efendi kötü bir koca değildir; aksine bilgili, anlayışlı, ölçülü ve dönemine göre oldukça ilerici bir erkektir. Fakat bu durum bile Saniha’nın içindeki boşluğu bütünüyle kapatmaya yetmez. Bu yüzden de Tosun Bey’in ortaya çıkışı yeni bir aşk ihtimalini doğurur ve Saniha’nın bastırılmış canlılık arzusunu ortaya çıkarır.

Tosun Bey’in mektupları Saniha için mutlak bir aşkın başlangıcı değildir. Daha çok unutulmuş bir kadınlık duygusunun, görülme ve beğenilme ihtiyacının uyandırılmasıdır. Saniha romanda kendi iç dünyasıyla çatışmaya başlayan bir karakterdir. Ahmet Mithat’ın romanı ilginç kılan tarafı da Saniha’yı bütünüyle mahkûm etmemesidir; fakat onu serbest de bırakmamıştır. Onu anlamaya çalışır, ancak sonunda yeniden ahlak düzenine döndürür.

Rasih Efendi’nin tavrı ise romanın en dikkat çekici yönlerinden biridir. Karısının Tosun Bey’le mektuplaştığını öğrendiğinde öfkeye, şiddete ya da kaba bir hesap sormaya başvurmaz. Bu, dönemin namus anlayışı düşünüldüğünde oldukça sıra dışı bir davranıştır. Rasih Efendi’nin erkekliği, otorite ve cezalandırma üzerinden değildir, sabır, gözlem ve psikolojik kavrayış üzerindendir. Rasih Efendi karısını kaybetmemek için baskı uygulamaz; onu yeniden düşünmeye sevk eder.

Bu noktada Rasih Efendi’nin Saniha ile yaptığı Venüs-Minerva konuşması romanın ideolojik merkezine yerleşir. Rasih karısına doğrudan “yanlış yapıyorsun” dememiştir. Bunun yerine mitolojik bir karşıtlık kurmuştur. Venüs şehveti, cazibeyi, baştan çıkarıcı arzuları temsil ederken; Minerva aklı, hikmeti, iffeti, ölçüyü ve ahlaki disiplini temsil eder. Rasih Efendi Saniha’ya aslında şöyle seslenir: “Sen sıradan bir kadın değilsin; sen Venüs’ün değil, Minerva’nın tarafında durmalısın.”

Romanda bu konuşmanın etkili olmasının nedeni, Saniha’nın eğitimli zihnine hitap etmesidir. Rasih Efendi karısını korkutarak değil, ona yüksek bir kimlik önererek ikna eder. Bu bakımdan onun tavrı pedagojiktir. Ahmet Mithat’ın “hâce-i evvel” kimliği de burada açıkça hissedilir. Roman okuru da Saniha gibi eğitmek ister. Yazar mitolojiyi ahlaki bir dersin taşıyıcısı hâline getirir.

Fakat burada önemli bir çelişki vardır. Ahmet Mithat Efendi kadının bilgili, görgülü, kültürlü olmasını ister; ancak bu bilginin kadını bağımsızlaştırmasından çekinir. Kadının eğitimi, bireysel özgürlüğün değil, aile içi ahlakın hizmetine verilmelidir. Romanın temel düşüncesi şuna yaklaşır: Kadın modernleşmelidir, fakat bu modernleşme aile düzenini ve iffeti sarsacak noktaya varmamalıdır.

Roman hem ilerici hem de sınırlayıcıdır. İlericidir; çünkü Rasih Efendi gibi anlayışlı, şiddetten uzak, psikolojik derinliği olan bir erkek karakter yaratır. Kadını tamamen cahil ve edilgen bir varlık olarak görmez. Saniha’nın zekâsını ve bilgisini kabul eder. Fakat sınırlayıcıdır; çünkü kadının arzularını, sıkıntılarını ve bireysel arayışını sonunda “terbiye edilmesi gereken” bir meseleye dönüştürür.

Saniha’nın “akıllanması” bu yüzden yalnızca kişisel bir dönüşüm değildir; romanın ahlaki düzeninin yeniden kurulmasıdır. Tosun Bey dışarıda bırakılır, Venüs reddedilir, Minerva seçilir ve evlilik korunur. Rasih Efendi’nin zaferi modernleşmenin ahlakla denetlenmesi gerektiği fikrinin de zaferidir.

Taaffüf romanı sıradan bir aldatma ya da kıskançlık romanı değildir. Eser Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunun kadın eğitimi, evlilik, Batılılaşma, ahlak ve erkeklik anlayışı üzerine kurduğu derin bir tartışmadır. Saniha Hanım modern kadının imkânını; Tosun Bey arzunun ve baştan çıkmanın tehlikesini; Rasih Efendi ise akıl, sabır ve ahlaki rehberlik yoluyla düzeni yeniden kuran ideal erkeği temsil eder.

Bu nedenle romanın en güçlü tarafı modernleşmeyi bütünüyle reddetmemesi; fakat onu sıkı bir ahlaki çerçeve içine yerleştirmesidir. Ahmet Mithat Efendi’nin zihnindeki ideal dünya, cahil ve kapalı bir toplum değildir; fakat sınırsız bireysel özgürlüklerin yaşandığı bir dünya da değildir. Onun istediği şey, bilgili ama ölçülü, modern ama terbiyeli, duygulu ama denetimli bir toplumdur.

***

“Taaffüf” kelimesi Arapça kökenlidir ve “iffetli olma, nefsine hâkim olma, ahlaki ölçüyü koruma” anlamlarına gelir. Kelime insanın arzularını kontrol altında tutmasını ve tutkular karşısında ölçülü davranmasını da ifade eder. Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında bu isim özellikle bilinçli seçilmiştir. Roman boyunca modernleşme, kadın eğitimi, evlilik ve bireysel arzular arasındaki çatışma anlatılır. Saniha Hanım’ın yaşadığı duygusal ve zihinsel bocalama karşısında “taaffüf” ahlaki dengeyi ve iffeti koruma düşüncesi romanın temel meselesidir.

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası Romanında Bihruz Bey’in Hayal Dünyası ve Yanlış Batılılaşma

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası Romanında Bihruz Bey’in Hayal Dünyası ve Yanlış Batılılaşma

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası adlı romanı Türk edebiyatında realist çizginin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. Roman yanlış Batılılaşmayı eleştiren bir eserdir. Hayal ile gerçek arasındaki uçurumda savrulan bir insan tipini anlatması bakımından da dikkate değerdir. Eserin baş karakteri Bihruz Bey varlıklı bir ailenin çocuğudur; fakat sağlam bir eğitim ve kişilik terbiyesi alamamış bir gençtir. Onun hayatındaki temel eksiklik düşünsel, ahlaki ve kültürel yönsüzlüktür.

Recaizade Mahmud Ekrem bu romanı yazarken özellikle Gustave Flaubert’in realist anlayışından etkilenmiştir. Flaubert’in Madame Bovary adlı romanındaki Emma Bovary ile Bihruz Bey arasında dikkat çekici bir benzerlik vardır. Emma Bovary nasıl hayatı olduğu gibi değil de romantik hayallerinin süzgecinden geçirerek yaşamak isterse, Bihruz Bey de gerçek dünyayla doğrudan ilişki kuramaz. O da tıpkı Emma gibi hayatı hayal ettiği biçimde görmek ister. Gerçeklik ona sıradan, eksik ve yetersiz gelir. Bu nedenle kendi zihninde süslü ve sahte bir dünya kurar.

Araba Sevdası yanlış Batılılaşmayı anlatan bir hayal kırıklığı romanıdır. Bihruz Bey’in trajedisi, hayatın kendisini yanlış anlamasıdır. Fransızca kelimeler kullanmak, şık giyinmek, gösterişli arabalara binmek, Çamlıca’da gezmek ve zarif görünmek onun için bir medeniyet göstergesidir.

Bihruz Bey’in eğitimi de bu eksikliği besler. Babası görevi dolayısıyla farklı yerlerde bulunan bir kişidir. Bihruz Bey çocukluğunda annesiyle birlikte babasının bulunduğu yerlerde yaşamış, bu yüzden düzenli ve sağlam bir eğitim alamamıştır. İstanbul’a döndükten sonra aldığı dersler de onu gerçek anlamda yetişmiş bir insan hâline getirmez. Öğrendikleri onun zihninde bilgiye, düşünceye ya da kişilik terbiyesine dönüşmez. O, bilgiyi de bir gösteriş aracına çevirir. Fransızca öğrenir ama düşünce dünyasını genişletmek için değil; çevresine seçkin görünmek için. Giyimine önem verir ama gerçek bir estetik anlayışla değil; beğenilmek ve fark edilmek için. Arabaya düşkündür ama araba onun için sadece görünürlüğün bir simgesidir.

Bu noktada romanın adı da büyük anlam kazanır. Araba Sevdası Bihruz Bey’in sahte kimliğinin sembolüdür. O araba sayesinde görünür olmak, hayranlık uyandırmak, Batılı ve zarif görünmek ister. Fakat bu görünüşün altında sağlam bir kişilik yoktur. Bihruz Bey’in dünyası dıştan parlak, içten boştur.

Romanın en önemli taraflarından biri Bihruz Bey’in aşk anlayışıdır. Periveş’e duyduğu aşk gerçek bir tanıma ve bağlanma üzerine kurulmamıştır. Bihruz Bey aslında Periveş’i değil, kendi zihninde kurduğu Periveş imgesini sever. Onunla kendi hayalinde romantik aşk sahneleri kurar. Bu yüzden aşkı da tıpkı Batılılaşması gibi yüzeyseldir, taklittir ve sahtedir. Aslında o âşık olma fikrini sever. Kendisini kederli, ince ruhlu, romantik bir âşık gibi görme arzusu gerçek duygularının önüne geçer.

Bihruz Bey kötü bir insan değildir. O ahlaken bütünüyle kötü, zalim ya da bilinçli biçimde çıkarcı biri olarak çizilmemiştir. Daha çok yanlış yetişmiş, yönlendirilmemiş, hayal gücü gerçeklik duygusunun önüne geçmiş bir karakterdir. Bu nedenle okur ona hem bazen güler hem de yer yer acır. Onun komikliği ile acınacak hâli iç içedir.

Anne figürü de romanda önemli bir gerçeklik sınırı oluşturur. Bihruz Bey’in annesi, oğlunun savurganlığını tamamen engelleyemez; fakat onu zaman zaman uyarmaya çalışır. Özellikle mülklerin satılması konusunda gösterdiği direnç anlamlıdır. Konak aile geçmişinin, köklerin ve toplumsal düzenin temsilidir. Bihruz Bey ise bu köklerden kopmakta, mirası tüketmekte ve kendisini sahte bir modernlik görüntüsüne teslim etmektedir. Anne figürü Bihruz Bey’in karşısında geleneksel düzenin ve sağduyunun zayıf ama hâlâ var olan sesidir.

Recaizade Mahmud Ekrem’in realist tavrı Bihruz Bey’i yüceltmemesinde görülür. Yazar onun zaaflarını, yanılgılarını, gülünçlüklerini ve acemiliklerini açıkça gösterir. Bu bakımdan romanda Flaubert etkisi belirgindir. Flaubert nasıl Emma Bovary’yi romantik hayallerinin içinde boğulan bir karakter olarak ele alıyorsa, Recaizade Mahmud Ekrem de Bihruz Bey’i hayallerinin içinde kaybolan bir karakter olarak işler. Her iki karakter de gerçeklikten uzaklaştıkça kendilerini daha derin bir çıkmazın içinde bulur.

Araba Sevdası bu nedenle Tanzimat dönemi toplumunun Batılılaşma sancılarını anlatırken, aynı zamanda daha evrensel bir insanlık durumunu da gözler önüne serer. İnsan bazen gerçek hayatı yaşamak yerine hayatın görüntüsüne kapılır. Kendisi olmak yerine görünmek istediği kişiye dönüşmeye çalışır. Bihruz Bey’in trajikomik hâli de bundan dolayıdır.

Değişen yalnızca eşyalar, kelimeler ve gösteriş biçimleridir. Bihruz Bey’in arabasının yerini bugün başka nesneler, başka statü göstergeleri, başka görüntü araçları almış olabilir. Fakat insanların dış görünüş ve gösteriş üzerinden değer kazanma arzusu hâlâ devam etmektedir. İnsanların bazen gerçekten yaşamak yerine, yaşadığı hayatın dışarıdan nasıl göründüğüne önem vermesi, Araba Sevdası’nı bugüne bağlayan en güçlü yönlerden biridir.

Araba Sevdası, eğitim eksikliğinin, kişilik boşluğunun, hayalperestliğin ve gösteriş tutkusunun insanı nasıl savurabileceğini anlatan güçlü bir eserdir. Bihruz Bey kötü değil, eksik yetişmiş bir insandır. Fakat bu eksiklik onun hayatını gülünç, acıklı ve ibret verici bir hâle getirir. Roman her hayalin insanı yüceltmediğini; bazı hayallerin insanı gerçek hayattan koparıp küçük düşürebileceğini gösterir. Araba Sevdası hem döneminin toplumsal eleştirisi hem de modern insanın görünüş ve gerçeklik arasındaki sıkışmışlığını anlatan bir romandır.

***

Ben bu romanda özellikle Keşfi Bey karakterinden söz etmek istiyorum. Keşfi Bey ilk bakışta yalnızca sürekli yalan söyleyen, insanları kandıran ve olayları karıştıran bir yan karakter gibi görünse de aslında romanın en dikkat çekici insan tiplerinden biridir. Hatta bir bakıma Bihruz Bey’in yaşadığı hayal dünyasının büyümesinde en etkili kişilerden biri de odur. Bihruz Bey zaten gerçekle tam anlamıyla bağ kuramayan, hayal etmeyi seven ve kolay yönlendirilebilen bir karakterdir. Keşfi Bey ise bu zayıflığı fark eden ve onu sürekli besleyen kişidir. Keşfi Bey’in söylediği yalanlar, insanın gerçekle olan ilişkisinin nasıl bozulabileceğini de düşündürür.

Keşfi Bey’in sürekli yalan söylemesi bana biraz çocuklukta öğrenilmiş bir davranışı düşündürüyor. Çünkü bazı insanlar için yalan yalnızca zor durumda kalınca başvurulan bir şey değildir; zamanla günlük hayatın doğal bir parçasına dönüşebilir. Özellikle çocukluk döneminde kişinin çevresindeki yetişkinler sürekli yalan söylüyorsa ve bunu olağan bir davranış gibi yapıyorsa, çocuk bir süre sonra gerçeğin önemini farklı algılamaya başlayabilir. Çocuk için anne baba ve çevresindeki yetişkinler dünyanın merkezidir. Bu yüzden onların davranışlarını sorgulamak yerine normal kabul eder. Eğer çocuk sürekli insanların birbirini kandırdığı, sözlerin tam anlamıyla gerçeği yansıtmadığı bir ortamda büyürse, zamanla kendisi de insan ilişkilerini böyle kurmaya başlayabilir.

Keşfi Bey’in davranışlarının altında yalnızca kötülük olduğunu düşünmüyorum. Daha çok gerçekle bağı zayıflamış, insan ilişkilerini samimiyet üzerinden değil, etki bırakma üzerinden kurmaya alışmış bir insan tipi görüyorum. Romanda Keşfi Bey’in bazı yalanları yalnızca çıkar elde etmek için söylenmiş gibi durmuyor. Sanki insanları yönlendirmekten, onları şaşırtmaktan ve onların üzerinde etkili olmaktan hoşlanıyormuş hissi veriyor. İnsanların kendisine inanmasını görmek ona bir üstünlük duygusu kazandırıyor.

Özellikle Periveş hakkında söylediği yalan bunun en önemli örneklerinden biridir. Bir insanın öldüğünü söylemek çok ağır bir yalandır. Fakat Keşfi Bey bunu söylerken ortaya çıkacak duygusal yıkımı gerçekten önemsemez. Burada dikkat çekici olan, onun gerçeği bozmayı sıradan bir şey gibi yapabilmesidir. Sanki insanlar onun gözünde kolay yönlendirilebilecek varlıklardır. Bu durum aslında romanın eleştirdiği sosyal çevreyi de gösterir. Araba Sevdası’nda birçok ilişki zaten sahtedir. İnsanlar birbirine gerçekten yakın olmak yerine birbirleri üzerinde izlenim bırakmaya çalışırlar. Gösteriş, görünüş ve rol yapma hâli neredeyse bütün ilişkilerin içine işlemiştir.

Keşfi Bey ile Bihruz Bey aslında birbirinden çok farklı karakterler değildir. Bihruz Bey hayal kurmayı seven, gerçeklikten kaçan bir karakterdir; Keşfi Bey ise bu hayalleri yönlendiren ve gerçekle oynayan kişidir. Biri kandırılmaya yatkınken diğeri kandırmaktan hoşlanır. Fakat ikisi de gerçek dünyanın sağlamlığına tam anlamıyla tutunamaz. Keşfi Bey romanda samimiyetini kaybetmiş insan ilişkilerinin önemli bir temsilcisidir.