Stefan Zweig - Amok Koşucusu: İnsan İradesinin Sınırları

 

Stefan Zweig, Amok Koşucusu’nda bir doktorun bir kadın karşısında yaşadığı saplantıyı ve ardından gelen trajediyi anlatır. Hikâyedeki asıl mesele: İnsan gerçekten kendisinin efendisi midir? sorusuna cevap aramaktır. Biz insanlar aklımızın, ahlakımızın ve irademizin bizi yönettiğine inanırız; fakat Zweig insanın bu güvenini sarsar. Ona göre insanın içinde, gündelik hayatın düzeni altında duran başka kuvvetler de vardır: arzu, gurur, yalnızlık, utanç, korku, suçluluk ve kendini affettirme ihtiyacı. Bazen tek bir olay bu kuvvetleri ortaya çıkarır ve insan, kendisi hakkında sahip olduğu bütün düşüncelerin aksine davranabilir. Amok Koşucusu biraz da insanın kendi içindeki yabancıyla karşılaşmasının hikâyesidir.

Doktor bu düşüncenin en güçlü temsilcisidir. Eğitimli, akılcı ve insan hayatını korumakla yükümlü bir kişidir. Mesleği bile aklı, ölçülülüğü ve sorumluluğu temsil eder. Fakat yıllardır yaşadığı yalnızlık ve yabancılaşma, onun iç dünyasında büyük bir boşluk yaratmıştır. Kadın karşısına çıktığında yalnızca bir hasta ile karşılaşmamış; bastırdığı arzularıyla, gururuyla ve kendi güç duygusuyla da karşılaşmıştır. Kadının kendisine muhtaç olduğunu fark ettiği anda doktor, hasta ile arasındaki ahlaki sınırı koruyamaz. Yardım etme gücünü bir üstünlük duygusuna dönüştürür. Zweig önemli bir ahlaki soruyu ortaya koyar: Bir insanın başka bir insan üzerinde gücü olduğunda, onun gerçek karakteri nasıl değişir?

Kadın ise doktorun tam karşısında duran başka bir irade biçimini temsil eder. O da son derece gururludur. Yardıma muhtaçtır fakat çaresizliğinin görülmesini istemez. Doktora yalvarmaz, kendisini bütünüyle onun merhametine bırakmaz. Toplumsal konumunu, evliliğini ve sırrını korumaya çalışır. Bu nedenle hikâyedeki çatışma yalnızca doktor ile kadın arasında değildir; iki gururun karşılaşmasıdır. Kadının gururu kendi sırrını korumaya, doktorun gururu ise kendisine ihtiyaç duyulduğunu kabul ettirmeye yöneliktir. İkisi de geri adım atmaz ve sonunda insan hayatının kendisinden daha önemsiz olması gereken gurur, trajedinin kapısını açar.

Fakat Zweig doktoru yalnızca ahlaken suçlu bir insan olarak da bırakmaz. Hikâyenin asıl derinliği bundan sonra ortaya çıkar. Doktor yaptığı şeyin farkına vardığında bu kez başka bir uç noktaya savrulur. Önce kadının karşısında gücünü hissetmek isteyen adam, artık onun peşinden koşan, ona ulaşmaya çalışan ve her şeyi düzeltmek isteyen çaresiz bir insana dönüşür. Burada roller tersine çevrilmiştir: Başlangıçta kadın doktora muhtaçken, artık doktor kadının kendisini affetmesine muhtaçtır. Çünkü doktorun aradığı şey yalnızca kadının kurtuluşu değildir; kendi vicdanından kurtulma ihtimalidir.

İşte “amok” kavramı burada gerçek felsefi anlamına ulaşır. Amok yalnızca bir delilik hâli değildir; insanın tek bir duygu tarafından ele geçirilerek bütün diğer değerlerini kaybetmesidir. Doktor önce arzusunun ve gururunun, sonra pişmanlığının ve suçluluğunun esiri olur. Duygular değişmiştir fakat temel sorun değişmemiştir: Doktor hiçbir aşamada kendisinin efendisi değildir. Önce “istiyorum” duygusu onu yönetir, ardından “düzeltmeliyim” düşüncesi. Bu yüzden onun amok koşusu kendi içinde durduramadığı bir kuvvet tarafından sürüklenmesidir.

Zweig’in burada insan iradesi üzerine oldukça karanlık bir soru sorduğunu düşünüyorum. İnsan gerçekten özgürce mi karar verir, yoksa çoğu zaman kararlarımızın arkasında farkında olmadığımız tutkular mı vardır? Doktor kendisini akıllı ve eğitimli bir insan olarak görürken birkaç saat içinde hiç tanımadığı bir insana dönüşebilir. Zweig’in psikolojik edebiyatının gücü de buradadır: İnsanı “iyi” ve “kötü” diye ikiye ayırmak yerine, aynı insanın içinde birbirine zıt kişiliklerin bulunabileceğini gösterir. Merhametli insan zalimleşebilir; gururlu insan yalvaracak hâle gelebilir, akıllı insan akıldışının esiri olabilir. İnsan karakteri sandığımız kadar sabit değildir.

Kadının ölümüyle birlikte hikâyede başka bir büyük mesele ortaya çıkar: geri döndürülemezlik. Doktor hatasını anlar, fakat anlamak onu kurtarmaz. Çünkü ahlaki farkındalık zamanında yaşanmamıştır. Bazen insan ancak kaybettikten sonra ne yapması gerektiğini anlayabilir. Burada Zweig pişmanlığın en acı tarafını gösterir. Pişmanlık geçmişi değiştiremez; yalnızca geçmişte başka türlü davranabileceğimizi bize durmadan hatırlatır. Bu nedenle doktorun gerçek cezasını yine kendi bilinci verir.

Doktorun daha sonra kadının sırrını korumaya çalışması da bu açıdan önemlidir. Artık onu hayata döndüremez; yapabileceği tek şey onun iradesine ve sırrına ölümünden sonra sadık kalmaktır. Böylece doktorun mücadelesi kurtarmaktan kefarete dönüşür. Geçmişi değiştiremeyeceğini bildiği hâlde, yaptığı hatanın karşılığını kendi varlığıyla ödemeye çalışır. Fakat Zweig burada da kolay bir kurtuluş sunmamıştır. Çünkü bazı suçluluklar telafi edilebilirken bazıları yalnızca taşınabilir.

Zweig, doktor ile kadın arasındaki kısa karşılaşmadan insanın iradesi, gururu, güç arzusu, vicdanı ve pişmanlığı üzerine büyük bir trajedi çıkarır. Eserdeki asıl felaket ölümden bile önce gerçekleşmiştir: İnsan kendi içindeki sınırı aşmıştır ve bunu ancak aştıktan sonra fark etmiştir.

Belki de Zweig’in bize bıraktığı en rahatsız edici düşünce budur: İnsan kendisini tanıdığını zanneder, çünkü henüz sınanmadığı taraflarını görmemiştir. Doktorun karşısına çıkan kadın, onun kendisinden saklanan tarafını görünür hâle getirir. Bu nedenle Amok Koşucusu’nun en önemli sorusu “Doktor neden böyle yaptı?” sorusundan daha büyüktür: İnsanın içinde uygun koşullar ortaya çıkana kadar kendisinin bile bilmediği neler saklıdır?

Zweig belki de bu hikâyesiyle kesin bir cevap vermek istememiştir. Hikâyenin gücü bıraktığı huzursuzlukta yatar. İnsan aklına güvenebilir, ahlakına güvenebilir, kendisini tanıdığına inanabilir; fakat bütün bunların altında kontrol edilmesi çok daha zor bir dünya vardır. Doktorun amok koşusu bu yüzden yalnızca onun koşusu değildir. Zweig, doktorun felaketinde insanın kendi içindeki karanlık ve denetlenemeyen tarafla karşılaşma ihtimalini gösterir.

Hakikatin Önündeki En Büyük Engel: Nefis

İnsan, nefsinin hükmünü takip ettiğinde bunu her zaman açık bir kötülük olarak görmez. Hatta çoğu zaman kendisini haklı olduğuna inandırır. Bazen doğruyu bildiği hâlde işine geleni seçer; bazen bir tartışmada gerçeği bulmak yerine haklı çıkmaya çalışır. Kimi zaman sevdiği birini korumak uğruna adaletten taviz verir, kimi zaman da öfkesini, kırgınlığını veya çıkarını haklılık zanneder.

Bu yüzden insan, dışarıdaki yanlışları sorgulamadan önce kendi iç dünyasına bakmalıdır. Çünkü insanın fark etmekte en çok zorlandığı şey, kendi nefsinin etkisidir. Başkasının haksızlığını görmek kolaydır; fakat kendi haksızlığımızı çoğu zaman çeşitli gerekçelerle örtmeye çalışırız. Nefis, insanı açık bir yanlışa çağırmaktan ziyade, yanlışı doğru gibi göstermeye çalışır.

Bir işe karar vermeden önce insanın kendisine şu soruyu sorması gerekir: "Ben bunu doğru olduğu için mi istiyorum, yoksa istediğim şey doğru olsun diye mi uğraşıyorum?"

İlk bakışta birbirine yakın görünen bu iki tavır arasında aslında büyük bir fark vardır. Hakikati arayan kişi, hoşuna gitmese bile doğruyu kabul etmeye hazırdır. Nefsinin peşinden giden kişi ise doğruyu değil, kendi arzusunun gerçekleşmesini ister. Bu nedenle aynı olay karşısında iki insanın tavrı tamamen farklı olabilir: Biri delile teslim olurken, diğeri delili kendi isteğine uydurmaya çalışır.

İnsan çoğu zaman kötülüğü kötülük olduğu için yapmaz; onu kendince haklı gösterdiği için yapar. Nefsin en büyük gücü de burada ortaya çıkar. Açıkça "yanlış yapıyorum" demez; öfkeye "haklı tepki", kibre "özgüven", kıskançlığa "hassasiyet", çıkarına ise "akılcılık" adını verir. Böylece insan, farkına varmadan kendi arzularının savunucusu hâline gelir.

Bu sebeple insanın en çetin mücadelesi başkalarıyla değil, kendi iç dünyasıyladır. Dışarıdaki düşmanı görmek kolaydır; fakat arzuların, korkuların ve önyargıların kararlarımızı nasıl yönlendirdiğini görmek zordur. Büyük âlimlerin sürekli nefis muhasebesini tavsiye etmeleri de bundandır. Çünkü insan bazen başkalarını değil, en çok kendisini aldatır.

Hakka yaklaşmanın yolu, önce bu ihtimali kabul etmekten geçer. İnsan, nefsinin yanılabileceğini fark ettiği ölçüde adalete; adalete yaklaştığı ölçüde de hakikate yaklaşır. Bu yüzden gerçek muhasebe, başkalarının kusurlarını saymak değil, kendi kalbimizin hangi hükme boyun eğdiğini sorgulamaktır. Nefsin hükmüne mi, yoksa hakkın hükmüne mi? Bu soru, insanın hayatı boyunca kendisine sorması gereken en önemli sorulardan biridir.