Ahmet Mithat Efendi’nin Paris’i: Mesail-i Muğlaka Romanına Eleştirel Bir Bakış

Ahmet Mithat Efendi’nin Mesail-i Muğlaka adlı romanı görünüşte bir Osmanlı gencinin Paris macerasını anlatır; fakat aslında modernleşmenin insan ruhunda, ahlak anlayışında ve toplumsal ilişkilerde meydana getirdiği değişimleri inceleyen oldukça karmaşık bir romandır. Romanın asıl meselesinin yalnızca aşk ya da Avrupa hayranlığı olmadığı açık biçimde görülür. Mesail-i Muğlaka gösteri toplumu, sosyal statü, ahlak, medeniyet, temsil, kıskançlık ve kimlik üzerine kurulmuş büyük bir gözlem alanına dönüşür.

Romanın başkarakteri Abdullah Nahifi’dir. Hukuk tahsili için Paris’e gitmiş bir Osmanlı gencidir. Nahifi romanda Doğu’nun Batı’daki temsiline dönüşür. Paris toplumu onun şahsında hem Şark’a hayran olur hem de onu egzotik bir nesne gibi tüketir.

Özellikle düello sahnelerinden sonra Nahifi’nin bir anda gazetelerin, salonların ve kadınların ilgisini çekmesi çok dikkat çekicidir. Ahmet Mithat’ın modern şöhret kültürünü şaşırtıcı derecede erken bir dönemde kavramış olduğu görünür. İnsanlar Nahifi’yi gerçekten tanımadan onun hakkında hüküm verirler. Gazeteler onu kahramanlaştırır, kadınlar onu romantikleştirir, erkekler onu kıskanır. Böylece Nahifi gerçek bir insandan çok toplumsal bir imaja dönüşür. Romanın modern taraflarından biri de budur; toplumun hakikatten çok temsille ilgilenmesi.

Ahmet Mithat da tıpkı Marcel Proust gibi insanların birbirlerine nasıl baktıklarını, salonların görünmez iktidarını, dedikodunun sosyal gücünü ve aşkın içindeki gurur duygusunu dikkatle gözlemler. Özellikle Madam de Rose Bouton çevresindeki sahneler tam anlamıyla bir aristokrat toplum çözümlemesine dönüşür. İnsanlar konuşurken bile aslında birbirlerini tartarlar. Her iltifatın arkasında bir hesap, her yakınlığın arkasında bir çıkar ihtimali bulunur.

Proust daha çok bireyin iç bilinciyle ve hafızanın derinliğiyle ilgilenirken Ahmet Mithat toplumsal ahlakın yapısını çözmeye çalışır. O daha sosyolojik bir yazardır. Karakterlerin iç dünyasıyla ilgilenir ama asıl amacı medeniyetin ruhunu teşhir etmektir.

Madam de Rose Bouton karakteri bu açıdan çok önemlidir. Çünkü o yalnızca baştan çıkarıcı bir kadın değildir; Paris medeniyetinin kadınlaşmış hâlidir. Zarif, kültürlü, sosyal olarak güçlü, etkileyici ama aynı zamanda çıkar ilişkilerinin merkezinde duran bir figürdür. Ahmet Mithat onun üzerinden Batı aristokrasisinin iç boşluğunu göstermeye çalışır. Özellikle kocasıyla olan ilişkisi bu açıdan dikkat çekicidir. Monsieur de Rose Bouton karısının ilişkilerini bilir; hatta karısının ilişkilerinin kendi sosyal yükselişine katkı sağladığını da fark eder. Böylece evlilikleri ekonomik ve sosyal ortaklığa dönüşür. Roman bu anlamda ciddi biçimde Balzac ve Zola çizgisine de yaklaşır.

Fakat Ahmet Mithat’ın başarısı yalnızca Batı’yı eleştirmesinde değildir. Daha önemli olan Batı toplumunun Doğu’yu algılayış biçimini de sorgulayabilmesidir. Roman boyunca Paris salonlarında ‘Şarklı’ kimliği çoğu zaman gerçekliğiyle değil de egzotik bir gösteri olarak algılanır. Bu durum özellikle Abdullah Nahifi’yi taklit eden sahte karakter üzerinden belirginleşir. İslamiyet, çok eşlilik ve Doğu hayatı üzerine yapılan yüzeysel konuşmaların büyük kısmı, Paris toplumunun görmek istediği oryantal hayale hitap eden teatral bir temsil hâline gelir. Ahmet Mithat da romanında Batı’nın Doğu’yu hakikatiyle değil, kendi kurduğu egzotik imgeler aracılığıyla anlamaya çalışmasını eleştirir. Böylece roman basit bir ‘Doğu üstün, Batı çürümüş’ anlatısının ötesine geçerek temsil, kimlik ve medeniyet algısı üzerine daha karmaşık bir tartışma alanı açar.

Rosette karakteri ise romanın duygusal tarafını temsil eder. Onun Nahifi’ye duyduğu aşkın içinde sınıfsal bir eziklik ve korku da vardır. Rosette kendisini Madam de Rose Bouton gibi kadınlarla kıyasladıkça üzülür. Bu yüzden kıskançlığının sosyal aşağılık hissinden kaynaklandığını düşündürtür. Ahmet Mithat romanında kadın psikolojisini şaşırtıcı derecede dikkatli işler. Rosette’in şüpheleri, ağlamaları, öfke patlamaları ve sonra yeniden Nahifi’ye teslim oluşu oldukça gerçek görünür.

Romanın belki de en dikkat çekici tarafı, Paris’i büyük bir tiyatro sahnesi gibi anlatmasıdır. Herkes rol yapmaktadır: gazeteciler, aristokratlar, kadınlar, düellocular… İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu yüzden romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışır.

Ahmet Mithat’ın sürekli okuyucuya seslenmesi, araya girip yorum yapması, “siz olsaydınız” demesi yalnızca meddah geleneğinin devamı değildir. Aynı zamanda okuyucuyu Paris toplumunun içine sokma yöntemidir. Okur artık salonların, dedikoduların ve ahlaki çelişkilerin tanığı hâline gelir. Romanın bazı bölümleri gerçekten şaşırtıcı derecede modern bir zihinle yazılmıştır. Özellikle şöhretin üretimi, medyanın etkisi, sosyal imaj, ahlaki ikiyüzlülük, aşkın çıkarla karışması, egzotik olanın tüketilmesi gibi meseleler bugün bile güncelliğini korumaktadır.

Ahmet Mithat bu romanda zaman zaman olağanüstü dikkatli bir toplum gözlemcisi olarak ortaya çıkar. İnsan ilişkilerindeki sosyal tiyatroyu, modern toplumun samimiyetsizliğini ve medeniyetin psikolojik çelişkilerini kavrama konusunda küçümsenmeyecek kadar güçlü bir yazardır.

***

Mesâil-i Muğlaka Osmanlıca bir tamlamadır. Mesâil kelimesi meseleler, sorunlar ve konular anlamına gelirken; muğlaka kelimesi kapalı, belirsiz, karmaşık ve çözülmesi güç anlamlarını taşır. Bu nedenle Mesâil-i Muğlaka ifadesi Türkçeye Çözülmemiş Meseleler, Belirsiz Sorunlar ya da Karmaşık Meseleler şeklinde çevrilebilir.

Romanın adı eserin içeriğiyle doğrudan bağlantılıdır. Çünkü Ahmet Mithat Efendi romanda hiçbir meseleyi tamamen açık ve kesin biçimde sunmaz. Aşk ile çıkar, samimiyet ile gösteriş, hakikat ile temsil sürekli birbirine karışır. Abdullah Nahifi’nin Paris toplumundaki konumu, Rosette’in kıskançlıkları, Madam de Rose Bouton’un ilişkileri ve Paris salonlarının atmosferi roman boyunca daima “muğlak” bir görünüm içinde verilir.

Bu nedenle romanın adı modern hayatın karmaşık yapısını yansıtır. Ahmet Mithat Efendi insanların toplum içindeki temsilleriyle yaşadıklarını göstermeye çalışır. Paris salonlarında insanlar çoğu zaman oldukları kişi gibi değil, görünmek istedikleri kişi gibi davranırlar. Roman modernleşmenin insan ilişkilerini karmaşıklaştırdığı ve hakikat ile görüntü arasındaki sınırları belirsizleştirdiği bir dünyayı anlatır.