Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında Saniha
Hanım Tanzimat dönemi modernleşmesinin en çelişkili kadın tiplerinden biri
olarak karşımıza çıkar. O, sıradan bir Osmanlı kadını değildir; iyi eğitim
almış, Fransızcayı ileri derecede bilen, astronomiden matematiğe, tarihten
edebiyata kadar birçok alanda bilgi sahibi olan seçkin bir kadındır. Ancak
romanın asıl gerilimi de buradan doğar: Saniha Hanım modern bir kadın olarak
yetiştirilmiştir, fakat içinde yaşadığı evlilik ve toplum düzeni bu modernliği
taşıyabilecek genişlikte değildir.
Ahmet Mithat Efendi Saniha’yı bir yandan hayranlık
uyandıracak biçimde donanımlı çizerken, diğer yandan onun zihinsel ve duygusal
hareketliliğini tehlikeli bir alana yaklaştırır. Saniha yalnızca “iyi eş” ve
“iyi anne” rolüyle yetinen pasif bir kadın değildir. O düşünen, hisseden,
sıkılan, arayan ve etkilenebilen bir karakterdir. Roman kadının eğitilmesini
savunur gibi görünürken, eğitimli kadının özgürleşme ihtimalinden de çekinir.
Saniha Hanım’ın evlilikten sonra yaşadığı sıkıntı, basit bir
sadakatsizlik eğilimi olarak okunmamalıdır. Burada daha derin bir psikolojik
durum vardır: entelektüel yalnızlık, duygusal eksiklik ve evlilik hayatının
tekdüzeliği. Rasih Efendi kötü bir koca değildir; aksine bilgili, anlayışlı,
ölçülü ve dönemine göre oldukça ilerici bir erkektir. Fakat bu durum bile
Saniha’nın içindeki boşluğu bütünüyle kapatmaya yetmez. Bu yüzden de Tosun
Bey’in ortaya çıkışı yeni bir aşk ihtimalini doğurur ve Saniha’nın bastırılmış
canlılık arzusunu ortaya çıkarır.
Tosun Bey’in mektupları Saniha için mutlak bir aşkın
başlangıcı değildir. Daha çok unutulmuş bir kadınlık duygusunun, görülme ve
beğenilme ihtiyacının uyandırılmasıdır. Saniha romanda kendi iç dünyasıyla
çatışmaya başlayan bir karakterdir. Ahmet Mithat’ın romanı ilginç kılan tarafı
da Saniha’yı bütünüyle mahkûm etmemesidir; fakat onu serbest de bırakmamıştır.
Onu anlamaya çalışır, ancak sonunda yeniden ahlak düzenine döndürür.
Rasih Efendi’nin tavrı ise romanın en dikkat çekici
yönlerinden biridir. Karısının Tosun Bey’le mektuplaştığını öğrendiğinde
öfkeye, şiddete ya da kaba bir hesap sormaya başvurmaz. Bu, dönemin namus
anlayışı düşünüldüğünde oldukça sıra dışı bir davranıştır. Rasih Efendi’nin
erkekliği, otorite ve cezalandırma üzerinden değildir, sabır, gözlem ve
psikolojik kavrayış üzerindendir. Rasih Efendi karısını kaybetmemek için baskı
uygulamaz; onu yeniden düşünmeye sevk eder.
Bu noktada Rasih Efendi’nin Saniha ile yaptığı Venüs-Minerva
konuşması romanın ideolojik merkezine yerleşir. Rasih karısına doğrudan “yanlış
yapıyorsun” dememiştir. Bunun yerine mitolojik bir karşıtlık kurmuştur. Venüs
şehveti, cazibeyi, baştan çıkarıcı arzuları temsil ederken; Minerva aklı,
hikmeti, iffeti, ölçüyü ve ahlaki disiplini temsil eder. Rasih Efendi Saniha’ya
aslında şöyle seslenir: “Sen sıradan bir kadın değilsin; sen Venüs’ün değil,
Minerva’nın tarafında durmalısın.”
Romanda bu konuşmanın etkili olmasının nedeni, Saniha’nın
eğitimli zihnine hitap etmesidir. Rasih Efendi karısını korkutarak değil, ona
yüksek bir kimlik önererek ikna eder. Bu bakımdan onun tavrı pedagojiktir.
Ahmet Mithat’ın “hâce-i evvel” kimliği de burada açıkça hissedilir. Roman okuru
da Saniha gibi eğitmek ister. Yazar mitolojiyi ahlaki bir dersin taşıyıcısı
hâline getirir.
Fakat burada önemli bir çelişki vardır. Ahmet Mithat Efendi
kadının bilgili, görgülü, kültürlü olmasını ister; ancak bu bilginin kadını
bağımsızlaştırmasından çekinir. Kadının eğitimi, bireysel özgürlüğün değil,
aile içi ahlakın hizmetine verilmelidir. Romanın temel düşüncesi şuna yaklaşır:
Kadın modernleşmelidir, fakat bu modernleşme aile düzenini ve iffeti sarsacak
noktaya varmamalıdır.
Roman hem ilerici hem de sınırlayıcıdır. İlericidir; çünkü
Rasih Efendi gibi anlayışlı, şiddetten uzak, psikolojik derinliği olan bir
erkek karakter yaratır. Kadını tamamen cahil ve edilgen bir varlık olarak
görmez. Saniha’nın zekâsını ve bilgisini kabul eder. Fakat sınırlayıcıdır;
çünkü kadının arzularını, sıkıntılarını ve bireysel arayışını sonunda “terbiye
edilmesi gereken” bir meseleye dönüştürür.
Saniha’nın “akıllanması” bu yüzden yalnızca kişisel bir
dönüşüm değildir; romanın ahlaki düzeninin yeniden kurulmasıdır. Tosun Bey
dışarıda bırakılır, Venüs reddedilir, Minerva seçilir ve evlilik korunur. Rasih
Efendi’nin zaferi modernleşmenin ahlakla denetlenmesi gerektiği fikrinin de
zaferidir.
Taaffüf romanı sıradan bir aldatma ya da kıskançlık
romanı değildir. Eser Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunun kadın eğitimi,
evlilik, Batılılaşma, ahlak ve erkeklik anlayışı üzerine kurduğu derin bir
tartışmadır. Saniha Hanım modern kadının imkânını; Tosun Bey arzunun ve baştan
çıkmanın tehlikesini; Rasih Efendi ise akıl, sabır ve ahlaki rehberlik yoluyla
düzeni yeniden kuran ideal erkeği temsil eder.
Bu nedenle romanın en güçlü tarafı modernleşmeyi bütünüyle reddetmemesi; fakat onu sıkı bir ahlaki çerçeve içine yerleştirmesidir. Ahmet Mithat Efendi’nin zihnindeki ideal dünya, cahil ve kapalı bir toplum değildir; fakat sınırsız bireysel özgürlüklerin yaşandığı bir dünya da değildir. Onun istediği şey, bilgili ama ölçülü, modern ama terbiyeli, duygulu ama denetimli bir toplumdur.
***
“Taaffüf” kelimesi Arapça kökenlidir ve “iffetli olma, nefsine hâkim olma, ahlaki ölçüyü koruma” anlamlarına gelir. Kelime insanın arzularını kontrol altında tutmasını ve tutkular karşısında ölçülü davranmasını da ifade eder. Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında bu isim özellikle bilinçli seçilmiştir. Roman boyunca modernleşme, kadın eğitimi, evlilik ve bireysel arzular arasındaki çatışma anlatılır. Saniha Hanım’ın yaşadığı duygusal ve zihinsel bocalama karşısında “taaffüf” ahlaki dengeyi ve iffeti koruma düşüncesi romanın temel meselesidir.
