Tahtacılarda Dedelik Kurumu

Tahtacı topluluklarında dedelik kurumu, dinî ve toplumsal hayatın temel unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. Dede yalnızca ibadetleri yöneten bir din adamı değil; aynı zamanda toplumun ahlaki düzenini sağlayan, gelenekleri koruyan ve inanç esaslarını gelecek kuşaklara aktaran bir otoritedir. Yusuf Ziya Yörükân'ın Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinde dedeler Tahtacı toplumunda dinî hayatın merkezinde yer almakta ve topluluğun sosyal yapısını şekillendiren en önemli kişiler arasında bulunmaktadır.

Dedelerin en önemli görevlerinden biri, Cem ayinlerini ve diğer dinî törenleri yönetmektir. Cemlerde dua ve gülbenkleri okuyan, ibadetin düzenini sağlayan ve topluluğa rehberlik eden kişiler dedelerdir. Bunun yanında cenaze merasimleri, nikâhlar, ziyaretler ve çeşitli dinî toplantılar da onların yönetiminde gerçekleştirilir. Böylece dedeler, Tahtacı toplumunun dinî sürekliliğinin sağlanmasında önemli bir rol üstlenmektedir.

Dedelik kurumunun bir diğer önemli yönü ise toplumsal düzenin korunmasıdır. Dedeler bireyler arasında çıkan anlaşmazlıklarda hakemlik yapmakta, toplumun örf ve geleneklerine aykırı davranışları değerlendirmekte ve gerektiğinde yaptırım uygulamaktadır. Özellikle hırsızlık, zina, eşe sadakatsizlik ve benzeri davranışlar düşkünlük sebebi sayılmakta; bu durumda kişi dedenin kararıyla toplumdan geçici olarak dışlanmaktadır. Düşkün ilan edilen birey, cemlere katılamamakta ve yeniden topluluğa kabul edilmesi ancak dedenin affı ve gerekli görülen dinî uygulamaların yerine getirilmesiyle mümkün olmaktadır. Bu yönüyle dedelik kurumu sosyal bir denetim mekanizması işlevi de görmektedir.

Tahtacı inanç sisteminde dedeler aynı zamanda manevî rehber olarak kabul edilmektedir. Onların dualarının kabul olacağına, bereket ve şifa getireceğine inanılmaktadır. Eserde dedelerin hastalara hayırlı verdikleri, çeşitli hastalıkların tedavisinde dua ettikleri ve toplumun manevî ihtiyaçlarını karşıladıkları belirtilmektedir. Ayrıca dedelerden kalan sarık, külah, asa, papuç gibi bazı eşyaların kutsal kabul edildiği ve bunların manevî güç taşıdığına inanıldığı da aktarılmaktadır. 

Yörükân'ın dikkat çektiği önemli hususlardan biri de dedelik kurumunun zaman içerisinde geçirdiği değişimdir. Cumhuriyet döneminde şehirleşme, eğitim seviyesinin yükselmesi ve sosyoekonomik yapının değişmesiyle birlikte bazı Tahtacı köylerinde dedelerin eski otoritelerinin zayıfladığı belirtilmektedir. Bazı ocaklarda cemlerin seyrekleştiği, genç kuşakların geleneksel kurallardan uzaklaştığı ve dedelerin geçimlerini sağlamak amacıyla farklı işlerde çalışmak zorunda kaldıkları ifade edilmektedir. Buna karşılık Batı Anadolu'daki bazı Tahtacı topluluklarında dedelik kurumunun canlılığını koruduğu, cem ayinlerinin düzenli olarak sürdürüldüğü ve dedelere duyulan saygının devam ettiği de vurgulanmaktadır.

Dedelik kurumu, Tahtacı toplumunda yalnızca dinî ibadetleri yöneten bir makam değildir. Dedeler; inanç sisteminin koruyucusu, ahlaki düzenin denetleyicisi, toplumsal uyuşmazlıkların çözücüsü ve manevî rehberi olarak çok yönlü bir görev üstlenmektedir. Bu nedenle dedelik kurumu, Tahtacı toplumunun dinî ve kültürel kimliğinin korunmasında en önemli kurumların başında gelmektedir.

***

Dedelik kurumu, Anadolu Aleviliği ve özellikle Tahtacı topluluklarının tarihî ve kültürel yapısını anlamak açısından son derece önemli bir yere sahiptir. Yusuf Ziya Yörükân'ın saha araştırmalarından da anlaşıldığı üzere dedeler, yalnızca dinî törenleri yöneten kişiler değildir. Onlar aynı zamanda topluluğun ahlaki düzenini sağlayan, anlaşmazlıkları çözen, gelenekleri koruyan ve sözlü kültürü gelecek kuşaklara aktaran rehberlerdir. Devlet otoritesinin köylere yeterince ulaşamadığı dönemlerde dedeler, toplumun kendi içinde düzenini sağlayan en önemli kurum hâline gelmiştir. 

Yörükân'ın aktardığı bilgiler, dedelerin Tahtacı toplumunda büyük saygı gördüğünü ve cem ayinlerinden nikâha, cenaze törenlerinden toplumsal uyuşmazlıkların çözümüne kadar hayatın hemen her alanında görev üstlendiklerini göstermektedir. Düşkünlük uygulaması gibi mekanizmalar sayesinde toplumsal düzen korunmuş, bireylerin toplum içindeki sorumlulukları sürekli hatırlatılmıştır. Bu durum, dedelik kurumunun yalnızca dinî kuralları değil, aynı zamanda ahlaki ve sosyal değerleri de yaşatan bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte dedelik kurumu tarih boyunca değişmeden kalmamıştır. Cumhuriyet döneminde eğitimin yaygınlaşması, şehirleşme, ekonomik şartların değişmesi ve geleneksel köy hayatının dönüşmesiyle birlikte dedelerin eski otoritesi birçok bölgede zayıflamıştır. Günümüzde bazı Alevi topluluklarında dedeler hâlâ önemli bir dinî rehber olarak görülürken, bazı yerlerde bu kurumun etkisinin azaldığı gözlemlenmektedir. Bu durum, dedelik kurumunun da toplumdaki değişimlerden etkilendiğini göstermektedir.

Kanaatimce dedelik kurumunu yalnızca dinî bir makam olarak değerlendirmek eksik olur. Tarihsel açıdan bakıldığında bu kurum, Anadolu'da yüzyıllar boyunca toplumsal dayanışmayı güçlendiren, kültürel kimliği koruyan ve sözlü geleneğin devamını sağlayan önemli bir yapı olmuştur. Özellikle yazılı kültürün sınırlı olduğu dönemlerde inanç, ahlak ve geleneklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasında dedelerin büyük rol oynadığı görülmektedir. Bu nedenle dedelik kurumu, Alevi toplumunun yalnızca dinî hayatını değil, sosyal ve kültürel yapısını da şekillendiren temel kurumlardan biri olarak değerlendirilebilir. Bu tarihsel işlevi kabul etmek, günümüzde kurumun nasıl işlemesi gerektiği konusunda herkesin aynı görüşte olduğu anlamına gelmez; ancak Anadolu Aleviliğinin gelişimini anlamak için dedelik kurumunun merkezi rolünü göz ardı etmek de mümkün değildir.

Yusuf Ziya Yörükân'ın Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinden... yorumlayan Burcu Bolakan

Yusuf Ziya Yörükân'a Göre Tahtacıların Kökeni, Kimliği ve Oymak Yapısı

Yusuf Ziya Yörükân'a göre Tahtacılar, ayrı bir etnik topluluk değil, Türkmen boylarının Alevî inancına mensup bir koludur. "Tahtacı" adı onların soyunu değil, tarih içinde geçimlerini sağladıkları ormancılık, odunculuk ve ağaç işçiliği mesleğini ifade etmektedir. Tahtacılar kendilerini açıkça Türkmen olarak tanımlamakta; Türkçeden başka bir ana dilleri olmadığını, gelenek, giyim, lehçe ve kültür bakımından da diğer Türkmen topluluklarıyla aynı özellikleri taşıdıklarını belirtmektedirler.

Yazar geçmişte Alevîlere yönelik baskılar ve güvenlik kaygıları nedeniyle bazı Türkmen topluluklarının dağlık ve ormanlık bölgelere çekildiğini, burada yaşamlarını sürdürebilmek için ağaç kesimi, kerestecilik ve ormancılıkla uğraşmaya başladıklarını ifade eder. Zamanla bu meslek, onlara "Tahtacı" adının verilmesine yol açmıştır. Dolayısıyla "Tahtacı" ismi, yazara göre etnik bir kökeni değil, tarih içinde oluşmuş bir meslek adını temsil etmektedir.

Yusuf Ziya Yörükân Tahtacıların farklı oymaklara ayrıldığını, bu oymakların büyük ölçüde Yanyatır Ocağı ve Hacı Emirli Ocağı etrafında örgütlendiğini belirmektedir. Tahtacıların tarihî kökenlerinin Türkmen boylarına dayandığını, günümüzde de Türkiye'nin birçok bölgesine yayılmış olarak yaşamlarını sürdürdüklerini savunmaktadır.

Yusuf Ziya Yörükân, Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar kitabından... yorumlayan Burcu Bolakan

Tuhaf Teselli

Bu dünyanın içinde olmak acı veriyor bana; 

göğsümde yaşayan bir akşam gibi, 

susarak büyüyen bir yara gibi.

Ama yine de her şeyin bir gün bitecek olması tuhaf bir teselli bırakıyor içimde. 

Sanki karanlığın bile yorulacağı bir vakit var.

Hiçbir acı sonsuza kadar sürmeyecek, 

hiçbir gece ebedî kalmayacak. 

En derin sızı bile bir gün kendi sessizliğinde tükenecek.

Her şey bir gün bitecek; 

bu ağır gökyüzü, 

bu kalbe dokunan kırgınlık, 

bu uzun ve yorgun bekleyiş.

Yusuf Ziya Yörükân'ın Kitabından- Miraç ve Cem İbadeti

 

Yusuf Ziya Yörükân Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinde, Alevilikte Miraç anlayışını Cem ayininin kaynağını ve anlamını açıklayan temel bir olay olarak ele alır. Önce Kargın köyünde görüştüğü yaşlı dedenin anlattığı Miraç rivayetini aktarır, ardından bu rivayetin Cem ayinindeki uygulamalarla nasıl ilişkilendirildiğini kendi yorumlarıyla açıklamaya çalışır.

Dedenin anlattığı rivayete göre Hz. Muhammed, Cebrail’in rehberliğinde Miraç yolculuğuna çıkar. Yol üzerinde bir aslanla karşılaşır. Aslan geçmesine izin vermeyince Allah tarafından, ona bir nişan vermesi istenir. Bunun üzerine Hz. Muhammed yüzüğünü aslanın ağzına bırakır ve yoluna devam eder. Allah'ın huzuruna vardığında ilâhî sırlarla karşılaşır, ümmeti için bağışlanma diler ve kendisine cennetten bir üzüm tanesi verilir. Allah bu üzümü Hz. Ali'ye, Hasan ve Hüseyin'e götürmesini söyler. Bu sırada Selman-ı Farisî de anlatının önemli kişilerinden biri olarak ortaya çıkar.

Dönüş yolunda Hz. Muhammed, Kırklar Meclisi denilen topluluğa ulaşır. Başlangıçta orada otuz dokuz kişi vardır. Selman'ın gelişiyle sayı kırka tamamlanır. Hz. Muhammed onlara üzümü verir. Rivayete göre tek bir üzüm tanesi bütün kırklara yeter. Üzümün suyu paylaşılır, hepsi bundan içer ve derin bir manevî coşkuya kapılır. Ardından semah etmeye başlarlar. Ellerinde çalpareler vardır, dillerinde Allah'ın adı dolaşmaktadır. Tam bu sırada Kırklar'dan birine neşter vurulduğunda hepsinin kolundan aynı anda kan akar. Böylece hepsinin tek bir hakikatin parçaları olduğu gösterilir. Hz. Muhammed de bu olay sayesinde Hz. Ali'nin hakikatini ve Kırklar'ın sırrını kavrar.

Yörükân'ın aktardığına göre Alevi dedeleri bu hikâyeyi tarihî bir olay olarak anlatmakla kalmaz, cem ayininin bütün erkânını da bu Miraç kıssasına bağlarlar. Onlara göre ceme girerken rehber tutulması, Cebrâil'in Hz. Muhammed'e yol göstermesini temsil eder. Musahiplik Hz. Muhammed ile Hz. Ali arasındaki kardeşliğin sembolüdür. Pençeleşme Peygamber'in abasının altında gerçekleşen birliği hatırlatır. Dâr'a durmak, Miraç yolculuğundaki teslimiyeti simgeler. Post, Hz. Muhammed'in karşılaştığı aslanı temsil eder. Cem sırasında içilen dem, Kırklar'ın paylaştığı üzümün sembolüdür. Semah ise Kırklar'ın ilâhî coşku içinde dönmesini yeniden canlandırır. Cem sonunda birbirine "Miraç'ın kutlu olsun" denmesi de yapılan ibadetin sembolik olarak Miraç yolculuğunun tekrar yaşanması anlamına geldiğini gösterir.

Yusuf Ziya Yörükân’a göre burada anlatılanlar, sembollerle kurulmuş bir dinî dilin ürünüdür. Cem ayinindeki hareketlerin önemli bir kısmı bu Miraç hikâyesini temsil etmektedir. Ayrıca Yörükân bu sembollerin yalnızca İslâmî kaynaklarla açıklanamayacağını, eski Türk kamlarının göğe yükselme törenleriyle ve daha eski dinî geleneklerle benzerlikler taşıdığını ileri sürer. Ona göre Cem ayini zaman içinde İslâmî kavramlarla yeniden yorumlanmış olmakla birlikte, çok daha eski dinî ve kültürel unsurları da bünyesinde barındırmaktadır.

Dâra durmak, Alevilikte Cem ayininin en önemli erkânlarından biridir. Kelime olarak "dâr", Farsçada "huzur", "makam" veya "divan" anlamına gelir. Alevi geleneğinde ise kişi, Hak'ın huzurunda ve dede önünde hesap vermek üzere saygıyla ayakta durur. Yusuf Ziya Yörükân'ın yorumuna göre dâra durmak, Miraç kıssasında Hz. Muhammed'in Allah'ın huzurunda duruşunu sembolize eder. Yani ceme giren kişi, kendisini Hz. Muhammed'in Miraç'taki teslimiyet hâliyle özdeşleştirir.

Yörükân ayrıca bu hareketin sembolik anlamlarını da açıklar. Ona göre: Ceme girerken kapı eşiğine basılmaması ve dâr'a durulması, kutsal mekâna saygının ifadesidir. Dâr, teslimiyeti ve tevazuyu temsil eder. Kişi burada benliğini geri plana bırakır; Hak, toplum ve kendi vicdanı önünde hesap vermeye hazır olduğunu gösterir.

Alevi geleneğinde dârın yalnızca bir ritüel olmadığı da vurgulanır. Bir kimse bir hata işlemişse, toplumla veya bir başka canla arasındaki kırgınlığı gidermek için de dâra çıkar, kusurunu kabul eder, helallik ister ve barış sağlanmadan cem tamamlanmaz. Bu yönüyle dâr, hem dinî hem de ahlâkî bir kurumdur.

Kırklar Meclisi, Alevi inancında kırk erenden oluştuğuna inanılan kutsal topluluğun adıdır. Bu topluluk manevî birlik ve olgunluğu temsil eden sembolik bir yapıdır. Rivayette Hz. Muhammed'in buraya uğraması, ilahî hakikatin başka bir yönünü tanımasını anlatır.

Rivayet kelimesi ise tarihî olarak kesinliği ispatlanmış bir olay anlamına gelmez. Nesilden nesile aktarılan kutsal anlatıları ve gelenekleri ifade eder. Hz. Muhammed'in Kırklar'a verdiği üzüm, sıradan bir meyve olarak düşünülemez. Bereketi, ilahî bilgiyi ve manevî nimeti temsil eden sembolik bir unsurdur. Tek bir üzüm tanesinin kırk kişiye yetmesi de bu bereketin sınırsızlığını anlatmak için kullanılan sembolik bir anlatımdır.

Üzümü içtikten sonra Kırklar'ın yaşadığı manevî coşku, kişinin Allah'a yakınlık hissederek yaşadığı derin ruhsal heyecanı ifade eder. Tasavvuf geleneğinde buna bazen vecd de denilir. Bu coşkunun ardından yapılan semah, Alevilikte Cem ibadetinin en önemli bölümlerinden biridir. Semah, belirli kurallar içinde dönerek yapılan ve Allah'a yönelişi, kâinattaki düzeni ve insanın manevî yolculuğunu simgeleyen ibadettir.

Çalpare, semah sırasında ritim tutmak amacıyla kullanılan küçük bir vurmalı çalgıdır. Genellikle parmaklara takılarak çalınır ve semaha ritim kazandırır. Kırklar'ın sırrı ifadesi, Kırklar'ın aynı ilahî hakikatte birleşmiş olmalarını anlatır. Rivayette birinin acısının hepsinin acısı hâline gelmesi, bu birliği sembolize eder. Hz. Muhammed'in bu olaya şahit olması da, Kırklar'ın temsil ettiği manevî birliği ve Hz. Ali'nin bu birlik içindeki özel makamını kavradığını ifade eden sembolik bir anlatımdır.

Yusuf Ziya Yörükân'ın Miraç ve Kırklar Meclisi anlatısını aktarırken benimsediği yaklaşım dikkat çekicidir. Yazar, bu rivayeti yalnızca dinî bir anlatı olarak sunmakla yetinmez; Cem ayinindeki birçok uygulamanın kaynağını açıklayan sembolik bir metin olarak değerlendirir. Özellikle rehber, semah, dâr, musahiplik ve dem gibi erkânların Miraç anlatısıyla ilişkilendirilmesi, Alevi inanç dünyasının sembolik yapısını anlamaya yardımcı olmaktadır.

Bununla birlikte, Yörükân'ın bu sembolleri eski Türk inançları ve Şamanizm ile ilişkilendirmesi, onun tarih ve din sosyolojisi alanındaki yorumunu yansıtmaktadır. Bu değerlendirme önemli olmakla birlikte, günümüzde bütün araştırmacılar tarafından ortak kabul gören kesin bir görüş değildir. Bu nedenle eseri okurken, yazarın aktardığı geleneksel rivayet ile bu rivayete getirdiği akademik yorumu birbirinden ayırmak gerektiğini düşünüyorum.

Bana göre bu bölümün en dikkat çekici yönü, Cem ayininin yalnızca birtakım ritüellerden oluşmadığını, her hareketin arkasında güçlü bir sembolik anlam bulunduğunu göstermesidir. Dâra durmanın teslimiyeti ve vicdan muhasebesini, semahın ilahî hakikate yönelişi, Kırklar Meclisi'nin ise birlik ve kardeşliği temsil etmesi, Alevi inanç sisteminin zengin sembolik dilini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, Aleviliği anlamaya çalışan okuyucuya önemli bir bakış açısı sunarken, aynı zamanda farklı akademik görüşlerle birlikte değerlendirilmesi gereken bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Yorumlayan Burcu Bolakan

Rafael İşhanyan'ın Ermeni Tarihi Anlayışı

 

Rafael İşhanyan'ın Ermeni Tarihi Anlayışı

Yazara göre Ermeniler bir anda ortaya çıkmış, yalnızca bir göçle açıklanabilecek ya da tek bir eski halkın doğrudan devamı sayılabilecek bir topluluk değildir. Ermeni halkı; dilin, coğrafyanın, eski yerli halkların, göçlerin, devletlerin, efsanelerin ve kültürel hafızanın uzun zaman içinde birbirine karışmasıyla oluşmuştur. Bu yüzden kitapta Ermenilerin kendisini nasıl oluşturduğu, nasıl hatırladığı ve büyük imparatorluklar arasında nasıl varlığını sürdürdüğü anlatılır.

Yazarın anlatısında en önemli unsur dildir. Ermeniceyi halkın geçmişini taşıyan canlı bir belge olarak görür. Ermenicenin Hint-Avrupa dil ailesine bağlı olması, Ermenilerin eski dünya halklarıyla bağlantısını açıklamak için önemli kabul edilir. Fakat yazar bununla yetinmez; Ermenicenin Sümerce, Akadca, Sami dilleri, Kafkas dilleri ve eski Anadolu dilleriyle temaslarını da vurgular. Bu yaklaşım, Ermenilerin kapalı bir topluluk olmadığını; Mezopotamya, Anadolu, Kafkasya ve İran çevresindeki halklarla uzun süre ilişki içinde yaşadığını göstermeye yöneliktir.

Coğrafya da kitapta çok belirleyicidir. Van Gölü, Ararat çevresi, Sevan, Urmiye, Aras havzası, Fırat ve Dicle kaynakları, Ermeni tarihinde önemlidir. Arkeolojik bulgular, eski yerleşimler, kaya resimleri, kaleler, sulama kanalları ve metal işçiliği örnekleri bu coğrafyanın çok eski bir kültür alanı olduğunu göstermek için kullanılır.

Kitapta eski yazılı kaynaklarda geçen Armani, Haya, Hayasa, Nairi, Urartu, Ararat ve Armina gibi adlar arasında bir süreklilik kurulmaya çalışılır. Yazar bunları farklı dönemlerde aynı tarihî coğrafyanın ve aynı halkın değişik adları gibi yorumlar. Burası kitabın hem güçlü hem de tartışmalı tarafıdır. Çünkü bu adların birçoğu tarihî kaynaklarda gerçekten geçer; fakat hepsini kesin biçimde “Ermeni” adı altında birleştirmek akademik dünyada tartışmalı bir yorumdur.

Hayk efsanesi, yazarın anlatısında Ermeni bağımsızlık fikrinin sembolüdür. Hayk’ın Bel’e karşı çıkması, kuzeye göç etmesi ve kendi yurdunu kurması tarihsel bir belge gibi değil, halk hafızasında saklanan özgürlük anlatısı gibi ele alınır. Yazar bu efsaneyi tamamen masal olarak görmez; arkasında eski göçlerin, savaşların ve bağımsızlık mücadelelerinin izi olabileceğini düşünür. Aynı yöntem Şamiram-Ara hikâyesinde, Haldi-Hayk bağlantısında ve bazı Urartu krallarının Ermeni efsaneleriyle ilişkilendirilmesinde de görülür.

Daha somut tarihî döneme gelindiğinde Urartu ya da yazarın deyişiyle Van-Ararat Krallığı ön plana çıkar. Menua’nın kanalları, Argişti’nin şehirleri, Rusa’nın kaleleri ve imar faaliyetleri, bir devletin yalnızca savaşla değil; şehir kurarak, suyu yöneterek, tarımı geliştirerek ve düzen sağlayarak ayakta kaldığını gösterir. 

Sonra Yervantuniler, Artaşes, Tigran ve Arşakuniler üzerinden Ermeni siyasi tarihinin yükseliş ve zorluk dönemleri anlatılır. Artaşes dağınık Ermeni bölgelerini birleştiren kurucu hükümdardır. Tigran ise Ermeni tarihinin en güçlü dönemini temsil eder; yazara göre onun zamanında Ermenistan imparatorluk seviyesine ulaşır. Fakat Roma’nın doğuya yönelmesiyle bu yükseliş sona erer. Tigran’dan sonra Ermenistan, Roma ile Partlar arasında denge kurmaya çalışan bir sınır krallığı hâline gelir. Buna rağmen tamamen ortadan kalkmaz; hanedanlar değişir, dış müdahaleler olur, ama Ermeni siyasi varlığı devam eder.

Kitapta sıradan insanların hayatı da önemlidir. Ksenofon’un anlattığı köyler, toprağa gömülü evler, buğday, arpa, üzüm bağları, şarap üretimi ve hayvan sürüleri, Ermeni tarihini yalnızca kralların dünyasından çıkarır.

***

Yazarın amacı Ermeni halkının köksüz, sonradan belirmiş veya yalnızca dışarıdan gelmiş bir topluluk olmadığını göstermektir. İşhanyan, Ermenilerin çok eski bir coğrafyada, farklı halklarla karışarak ama kendi dilini ve kimliğini koruyarak tarih boyunca var olduğunu anlatmak ister.

Yazar tarihî malzeme kullanır; dilbilimden, arkeolojiden, yazıtlardan ve antik kaynaklardan yararlanmaya çalışır. Fakat yazarın temel eğilimi, bütün bu malzemeyi Ermeni tarihinin çok eski ve kesintisiz olduğu fikrini destekleyecek biçimde yorumlamaktır. Bu nedenle bazı iddiaları temkinli okumak gerekir. Özellikle Urartu’nun doğrudan Ermeni devleti sayılması, Hayasa’nın kesin biçimde Ermenilerle özdeşleştirilmesi ya da efsane kahramanlarının tarihî krallarla birleştirilmesi kesin bilgi değil, yorumdur.

***

Ermeniler, Güney Kafkasya ile Doğu Anadolu arasında tarih boyunca yaşamış eski bir halktır. Ermenice, Hint-Avrupa dil ailesine ait bağımsız bir dildir ve bu konuda tarihçiler arasında genel bir görüş birliği vardır. Ancak Ermeni halkının tam olarak nasıl oluştuğu konusunda kesin bir cevap yoktur. Bugün akademik dünyada en yaygın yaklaşım, Ermenilerin tek bir kavimden değil, uzun bir tarihî süreç içinde oluştuğudur. Hint-Avrupa dili konuşan topluluklar ile Urartular, Hurriler ve Doğu Anadolu'nun diğer eski halkları yüzyıllar boyunca kaynaşmış ve bugünkü Ermeni halkını meydana getirmiştir. Yani ne tamamen dışarıdan gelmiş tek bir halktırlar ne de yalnızca Urartuların doğrudan devamıdırlar.

MÖ 9-6. yüzyıllar arasında bölgede güçlü olan Urartu Krallığı önemli bir uygarlıktı. Başkenti Van çevresindeydi ve sulama kanalları, kaleleri ve yazıtlarıyla tanınır. Urartu Devleti yıkıldıktan sonra bölgede yeni siyasi yapılar ortaya çıktı. Pers döneminde Ermenistan satraplık olarak yönetildi. Daha sonra Büyük İskender'in fetihleriyle Helenistik dönem başladı.

MÖ 2. yüzyılda Artaşes I bağımsız Ermeni Krallığı'nı güçlendirdi. Ondan sonra gelen Tigran döneminde Ermeni Devleti geniş sınırlara ulaştı. Bu imparatorluk uzun ömürlü olmadı; Roma'nın yükselmesiyle toprakların büyük bölümü kaybedildi. Bundan sonra Ermenistan yüzyıllarca Roma ile Partlar, daha sonra da Sasani İranı arasında tampon bir devlet olarak varlığını sürdürdü.

Ermeni tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri ise MS 301 yılıdır. Geleneksel kabul gören tarihe göre Ermenistan, Hristiyanlığı devlet dini olarak kabul eden ilk devlet oldu. Bu gelişme Ermeni kimliğinin şekillenmesinde çok büyük rol oynadı. Daha sonra 5. yüzyılda Mesrop Maştots Ermeni alfabesini geliştirdi.

Orta Çağ boyunca Ermeniler Bizans, Araplar, Selçuklular, Moğollar ve Osmanlılar gibi birçok devletin egemenliği altında yaşadılar.

Şimdi İşhanyan'ın kitabına gelirsek; bazı görüşleri tartışmalıdır. Örneğin: Urartu'nun doğrudan Ermeni devleti olduğu iddiası genel kabul görmez. Hayasa'nın kesin biçimde Ermenilerin atası olduğu kanıtlanmış değildir. “Armani, “Hayasa”, “Nairi”, “Urartu” ve “Armina” adlarının aynı halkın farklı isimleri olduğu yorumu yaygın kabul edilen bir gerçek değil, bir görüştür. Hayk gibi efsanevi kişileri tarihî şahsiyetlerle ilişkilendirmesi de yorum niteliğindedir.

Buna karşılık kitapta doğru ve genel kabul gören bilgiler de vardır. Örneğin Ermenicenin bağımsız bir Hint-Avrupa dili olması, Tigran'ın bir krallık kurması, Ermenistan'ın Roma ile Partlar arasında kalması, Hristiyanlığın Ermeni kimliği için merkezi öneme sahip olması ve Ermenilerin tarih boyunca bu bölgede yaşamış eski halklardan biri olması akademik olarak büyük ölçüde kabul edilen konulardır.

***

Rafael İşhanyan'ı güçlü bir Ermeni milliyetçisi olduğu ve eserlerini bu bakış açısıyla yazdığı söylenebilir. İşhanyan (1922-1995), Ermeni dilbilimci, tarihçi ve filologdur. Çalışmalarının büyük bölümü Ermeni dilinin tarihi, Ermeni halkının kökeni ve Ermeni ulusal kimliği üzerinedir. Özellikle Ermenilerin çok eski çağlardan beri Anadolu'nun yerli halkı olduğu görüşünü savunmuş ve bu düşünceyi eserlerinin temel tezlerinden biri hâline getirmiştir.

1980'lerin sonu ve 1990'ların başında Karabağ hareketi sırasında millî konularda aktif rol almış, Ermeni bağımsızlık hareketini desteklemiş ve Ermeni-Türk ilişkileri üzerine de yazılar kaleme almıştır. Üçüncü Gücü Dışlama Yasası adını verdiği düşüncesinde, Ermenilerin kendi çıkarlarını esas alarak komşularıyla doğrudan ilişki kurmaları gerektiğini ileri sürmüştür.

İşhanyan'ın tarih kitapları da bu millî bakış açısını yansıtır. Dilbilim, arkeoloji, antik yazıtlar ve eski tarihçilerin eserlerinden yararlanır; ancak elde ettiği verileri çoğunlukla Ermeni tarihinin çok eski, kesintisiz ve Ermeni merkezli olduğu tezini destekleyecek şekilde yorumlar. Bu nedenle Urartu'nun doğrudan Ermeni devleti olduğu, Hayasa'nın Ermenilerin atası olduğu veya Ermeni halkının kesintisiz biçimde aynı coğrafyada yaşadığı gibi görüşleri kesin tarihî gerçek olarak değil, kendi tarih anlayışının parçaları olarak sunar.

İşhanyan tarihî kaynakları kullanan; fakat bunları Ermeni millî kimliğini ve tarih anlayışını güçlendirmek amacıyla yorumlayan bir tarihçi ve düşünürdür. Bu nedenle eserleri okunurken hem sunduğu tarihî bilgilerden yararlanmak hem de milliyetçi bakış açısının yorumlarını içerdiğini göz önünde bulundurmak gerekir.