Asaf Halet Çelebi’nin “Sidharta” Şiirinde Mistisizm ve Varlığın Birliği

Sidharta

Nigrôdhâ

koskoca bir ağaç görüyorum

ufacık bir tohumda

o ne ağaç ne tohum

om mani padme hum

sidharta buddha

ben bir meyvayım

ağacım âlem

ne ağaç

ne meyva

ben bir denizde eriyorum

om mani padme hum

Asaf Halet Çelebi

***

Sidharta şiiri çok kısa olmasına rağmen her dizesiyle ayrı bir düşünce ve sezgi alanı açmaktadır. Asaf Halet Çelebi şiirinde sembollerle, çağrışımlarla ve mistik imgelerle ilerler. Sidharta şiirini anlamak için her dizeyi kendi içindeki ruh hâliyle okumak gerekir.

“Nigrôdhâ”

Şiirin ilk kelimesi olan “Nigrodha” Hint kültüründe kutsal sayılan banyan ağacıdır. Bu ağacın seçilmesi tesadüf değildir; banyan ağacı büyüdükçe dallarından yeni kökler salar ve gittikçe genişler. Böylece tek bir ağaç zamanla küçük bir ormana dönüşür. Bu yüzden sonsuzluğu, çoğalmayı ve evrenin bitmeyen dönüşümünü temsil eder. Şair daha ilk kelimede bizi gündelik gerçekliğin dışına çıkarır ve mistik bir dünyanın içine taşır.

“koskoca bir ağaç görüyorum”

Bu dizede görülen şey büyüklüktür, sonsuzluktur, evrenin kendisidir. Ağaç birçok mistik gelenekte hayatın sembolüdür. Kökü yerin altında, dalları göğe uzanan ağaç; insanla evren arasında bir bağ kurar. Şairin “koskoca” kelimesini kullanması varlığın insanı aşan büyüklüğünü hissettirir.

“ufacık bir tohumda”

Şiirin en önemli düşüncelerinden biri bu dizeyle ortaya çıkar. Şair koca ağacı küçücük bir tohumun içinde görür. Bu yalnızca doğanın işleyişine duyulan hayranlık değildir; küçüğün içinde sonsuzun saklı olduğu fikridir. Tohum görünürde küçüktür ama içinde dev bir hayat taşır. Asaf Halet insanı da böyle düşünür: dışarıdan küçük ve sınırlı görünen insanın içinde sonsuzluk gizlidir.

“o ne ağaç ne tohum”

Bu dizeyle birlikte şiir somut dünyadan metafizik alana geçer. Şair “ağaç” ve “tohum” imgeleriyle görünür dünyayı kurar; ardından bu görüntülerin tek başına yeterli olmadığını hissettirir. Mistik düşüncede hakikat yalnızca görünen biçimlerden ibaret değildir. “O ne ağaç ne tohum” sözü, nesnelerin ardındaki daha büyük ve kavranması zor özü göstermeye yönelir. Böylece şiirde ağaç ve tohum, fiziksel varlıklar olmaktan çıkar; insanın evrenle kurduğu derin bağın ve varlığın birliğinin sembollerine dönüşür.

“om mani padme hum”

Bu ifade Budist gelenekte çok önemli bir mantradır. Asaf Halet bu mantra aracılığıyla şiirin ritmini mistik bir tekrar hâline dönüştürür. Şiirin havası düşünce metninden çıkarak meditasyona yaklaşır. Okur burada sesin ve tekrarın etkisine girer. Şiirin içinde bir dua ve içsel yankı hissi oluşur.

“sidharta buddha”

Burada iki farklı hâl aynı anda çağrılır. Siddhartha hakikati arayan kişidir; Buddha ise hakikate ulaşmış, “uyanmış” insandır. Şair bu isimlerle insanın içsel dönüşümünü anlatır. İnsan önce arar, sorgular, acı çeker; ardından kendi benliğini aşmaya başlar.

“ben bir meyvayım”

Bu dize çok önemlidir çünkü şair kendisini bağımsız bir varlık gibi görmez. Meyve ağacın bir parçasıdır; tek başına var olamaz. Şair bu dizeyle insanın evrenden ayrı olmadığını hissettirir. İnsan büyük varlık düzeninin içinden doğmuştur.

“ağacım âlem”

Burada insan ile evren arasındaki bağ açık biçimde kurulur. Şair kendisini meyve olarak görürken, ağacı bütün âlem olarak düşünür. İnsanın kaynağı bütün evrendir. Bu düşünce ile tasavvuftaki “insan küçük âlemdir” anlayışı arasında yakınlık vardır. İnsan yalnızca kendi bedeniyle sınırlı değildir; bütün varlığın bir devamıdır.

“ne ağaç”

Şair burada kavramların kesin sınırlarını çözmeye başlar. Bir önceki dizede kurduğu anlamı şimdi daha derin bir sezgi alanına taşımaktadır. Mistik deneyimde insan kavramların ötesine geçmek ister. “Ağaç” artık yalnızca somut bir nesne değildir.

“ne meyva”

Bu dizeyle birlikte özne ve nesne arasındaki ayrım iyice silinir. Şair önce kendisini “meyve” diye tanımlamıştı; şimdi o tanımı da bırakır. Çünkü benlik çözülmektedir. Artık insan kendisini evrenden ayrı bir varlık olarak görmez.

“ben bir denizde eriyorum”

Şiirin son noktasıdır. Deniz burada sonsuzluğu temsil eder. İnsan bir damla gibidir; fakat denize karıştığında ayrı biçimini kaybeder. Bu yok olmak değildir; daha büyük bir bütünün içinde birleşmektir. Şairin “eriyorum” kelimesini kullanması çok önemlidir. Çünkü burada sert bir yok oluş değil, yavaş ve huzurlu bir çözülme vardır. İnsan kendi sınırlarını bırakır ve evrenin akışıyla birleşir.

Şiirin tamamında hissedilen temel düşünce, insanın aslında evrenden ayrı olmadığıdır. Asaf Halet Çelebi, Budist düşünceyle tasavvufî sezgiyi bir araya getirerek benliğin çözülmesini, varlığın birliğini ve insanın sonsuzluk içinde eriyişini anlatmaktadır.

***

Asaf Halet Çelebi Türk şiirinde kendisine özgü bir dünya kurmuş farklı ve özgün şairlerden biridir. 1907 yılında İstanbul’da doğmuş, 1958 yılında yine İstanbul’da hayatını kaybetmiştir. Cumhuriyet dönemi şairleri arasında yer almasına rağmen dönemin yaygın şiir anlayışlarının dışında kalmış, kendi iç sesini ve şiir evrenini oluşturmaya çalışmıştır. Onun şiiri insanın iç dünyasına, metafizik düşünceye ve mistik sezgilere yönelir.

Asaf Halet Çelebi’nin şiirini farklı kılan en önemli özelliklerden biri Doğu kültürlerine duyduğu derin ilgidir. Budizm, tasavvuf, Hint düşüncesi, İran şiiri, eski uygarlıklar ve mistik gelenekler onun şiirinin temel kaynakları arasında yer alır. Bu yüzden şiirlerinde Sanskritçe kelimeler, mantralar, tasavvufî semboller ve metafizik çağrışımlar sık sık görülür. Ancak şair bunları yalnızca egzotik bir hava oluşturmak için kullanmaz. Asıl amacı insanın varlık karşısındaki durumunu, benliğin çözülüşünü ve insanın evrenle olan bağını anlatmaktır.

Onun şiirlerinde dış dünyadan çok iç dünya önemlidir. Şair çoğu zaman görünen gerçekliğin arkasındaki anlamı arar. Bu nedenle şiirlerinde rüya, sessizlik, sonsuzluk, ölüm, evren ve benlik gibi temalar öne çıkar. Asaf Halet’e göre insan yalnızca maddi bir varlık değildir; daha büyük bir bütünün parçasıdır. Bu düşünce özellikle “Sidharta”, “İbrahim” ve “Lâmelif” gibi şiirlerinde belirgin biçimde hissedilir.

Asaf Halet Çelebi’nin dili de oldukça özgündür. Geleneksel ölçü ve uyağı çoğu zaman kullanmaz. Şiirlerinde bazen son derece sade kelimeler yer alırken bazen de okuyucuyu zorlayan yoğun semboller bulunur. Bu yüzden onun şiiri ilk bakışta kapalı gibi görünür. Fakat dikkatle okunduğunda şiirlerin altında büyük bir düşünce derinliği olduğu anlaşılır. Anlamı doğrudan açıklamak yerine sezdiren bir dil kurar. Okuyucunun şiiri yalnızca akılla değil, sezgiyle de hissetmesini ister.

Asaf Halet’in şiirlerinde müzik duygusu da önemli bir yer tutar. Tekrarlar, mantralar ve ritmik söyleyişler şiirin atmosferini güçlendirir. Özellikle “om mani padme hum” gibi tekrar edilen ifadeler şiiri adeta bir meditasyon deneyimine dönüştürür. Bu yönüyle onun şiiri modern Türk şiirinde oldukça ayrıksı bir yerde durur.

Yaşadığı dönemde herkes tarafından kolay anlaşılmamış, hatta bazı eleştirmenler tarafından fazla kapalı bulunmuştur. Çünkü o dönemde Türk şiirinde toplumsal konular ve günlük yaşam daha baskınken Asaf Halet insanın içsel yolculuğunu ve metafizik dünyasını anlatmayı tercih etmiştir. Ancak zamanla onun şiirinin özgünlüğü daha iyi anlaşılmış ve modern Türk şiirinin en önemli isimlerinden biri kabul edilmiştir.

Bugün Asaf Halet Çelebi, Türk şiirinde mistik ve metafizik şiirin en güçlü temsilcilerinden biri olarak görülmektedir. Şiirleri anlamıyla, kurduğu atmosferle, insanı düşünmeye ve iç dünyasına yönelmeye çağıran yapısıyla etkisini sürdürmektedir.

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası Romanında Bihruz Bey’in Hayal Dünyası ve Yanlış Batılılaşma

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası Romanında Bihruz Bey’in Hayal Dünyası ve Yanlış Batılılaşma

Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası adlı romanı Türk edebiyatında realist çizginin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. Roman yanlış Batılılaşmayı eleştiren bir eserdir. Hayal ile gerçek arasındaki uçurumda savrulan bir insan tipini anlatması bakımından da dikkate değerdir. Eserin baş karakteri Bihruz Bey varlıklı bir ailenin çocuğudur; fakat sağlam bir eğitim ve kişilik terbiyesi alamamış bir gençtir. Onun hayatındaki temel eksiklik düşünsel, ahlaki ve kültürel yönsüzlüktür.

Recaizade Mahmud Ekrem bu romanı yazarken özellikle Gustave Flaubert’in realist anlayışından etkilenmiştir. Flaubert’in Madame Bovary adlı romanındaki Emma Bovary ile Bihruz Bey arasında dikkat çekici bir benzerlik vardır. Emma Bovary nasıl hayatı olduğu gibi değil de romantik hayallerinin süzgecinden geçirerek yaşamak isterse, Bihruz Bey de gerçek dünyayla doğrudan ilişki kuramaz. O da tıpkı Emma gibi hayatı hayal ettiği biçimde görmek ister. Gerçeklik ona sıradan, eksik ve yetersiz gelir. Bu nedenle kendi zihninde süslü ve sahte bir dünya kurar.

Araba Sevdası yanlış Batılılaşmayı anlatan bir hayal kırıklığı romanıdır. Bihruz Bey’in trajedisi, hayatın kendisini yanlış anlamasıdır. Fransızca kelimeler kullanmak, şık giyinmek, gösterişli arabalara binmek, Çamlıca’da gezmek ve zarif görünmek onun için bir medeniyet göstergesidir.

Bihruz Bey’in eğitimi de bu eksikliği besler. Babası görevi dolayısıyla farklı yerlerde bulunan bir kişidir. Bihruz Bey çocukluğunda annesiyle birlikte babasının bulunduğu yerlerde yaşamış, bu yüzden düzenli ve sağlam bir eğitim alamamıştır. İstanbul’a döndükten sonra aldığı dersler de onu gerçek anlamda yetişmiş bir insan hâline getirmez. Öğrendikleri onun zihninde bilgiye, düşünceye ya da kişilik terbiyesine dönüşmez. O, bilgiyi de bir gösteriş aracına çevirir. Fransızca öğrenir ama düşünce dünyasını genişletmek için değil; çevresine seçkin görünmek için. Giyimine önem verir ama gerçek bir estetik anlayışla değil; beğenilmek ve fark edilmek için. Arabaya düşkündür ama araba onun için sadece görünürlüğün bir simgesidir.

Bu noktada romanın adı da büyük anlam kazanır. Araba Sevdası Bihruz Bey’in sahte kimliğinin sembolüdür. O araba sayesinde görünür olmak, hayranlık uyandırmak, Batılı ve zarif görünmek ister. Fakat bu görünüşün altında sağlam bir kişilik yoktur. Bihruz Bey’in dünyası dıştan parlak, içten boştur.

Romanın en önemli taraflarından biri Bihruz Bey’in aşk anlayışıdır. Periveş’e duyduğu aşk gerçek bir tanıma ve bağlanma üzerine kurulmamıştır. Bihruz Bey aslında Periveş’i değil, kendi zihninde kurduğu Periveş imgesini sever. Onunla kendi hayalinde romantik aşk sahneleri kurar. Bu yüzden aşkı da tıpkı Batılılaşması gibi yüzeyseldir, taklittir ve sahtedir. Aslında o âşık olma fikrini sever. Kendisini kederli, ince ruhlu, romantik bir âşık gibi görme arzusu gerçek duygularının önüne geçer.

Bihruz Bey kötü bir insan değildir. O ahlaken bütünüyle kötü, zalim ya da bilinçli biçimde çıkarcı biri olarak çizilmemiştir. Daha çok yanlış yetişmiş, yönlendirilmemiş, hayal gücü gerçeklik duygusunun önüne geçmiş bir karakterdir. Bu nedenle okur ona hem bazen güler hem de yer yer acır. Onun komikliği ile acınacak hâli iç içedir.

Anne figürü de romanda önemli bir gerçeklik sınırı oluşturur. Bihruz Bey’in annesi, oğlunun savurganlığını tamamen engelleyemez; fakat onu zaman zaman uyarmaya çalışır. Özellikle mülklerin satılması konusunda gösterdiği direnç anlamlıdır. Konak aile geçmişinin, köklerin ve toplumsal düzenin temsilidir. Bihruz Bey ise bu köklerden kopmakta, mirası tüketmekte ve kendisini sahte bir modernlik görüntüsüne teslim etmektedir. Anne figürü Bihruz Bey’in karşısında geleneksel düzenin ve sağduyunun zayıf ama hâlâ var olan sesidir.

Recaizade Mahmud Ekrem’in realist tavrı Bihruz Bey’i yüceltmemesinde görülür. Yazar onun zaaflarını, yanılgılarını, gülünçlüklerini ve acemiliklerini açıkça gösterir. Bu bakımdan romanda Flaubert etkisi belirgindir. Flaubert nasıl Emma Bovary’yi romantik hayallerinin içinde boğulan bir karakter olarak ele alıyorsa, Recaizade Mahmud Ekrem de Bihruz Bey’i hayallerinin içinde kaybolan bir karakter olarak işler. Her iki karakter de gerçeklikten uzaklaştıkça kendilerini daha derin bir çıkmazın içinde bulur.

Araba Sevdası bu nedenle Tanzimat dönemi toplumunun Batılılaşma sancılarını anlatırken, aynı zamanda daha evrensel bir insanlık durumunu da gözler önüne serer. İnsan bazen gerçek hayatı yaşamak yerine hayatın görüntüsüne kapılır. Kendisi olmak yerine görünmek istediği kişiye dönüşmeye çalışır. Bihruz Bey’in trajikomik hâli de bundan dolayıdır.

Değişen yalnızca eşyalar, kelimeler ve gösteriş biçimleridir. Bihruz Bey’in arabasının yerini bugün başka nesneler, başka statü göstergeleri, başka görüntü araçları almış olabilir. Fakat insanların dış görünüş ve gösteriş üzerinden değer kazanma arzusu hâlâ devam etmektedir. İnsanların bazen gerçekten yaşamak yerine, yaşadığı hayatın dışarıdan nasıl göründüğüne önem vermesi, Araba Sevdası’nı bugüne bağlayan en güçlü yönlerden biridir.

Araba Sevdası, eğitim eksikliğinin, kişilik boşluğunun, hayalperestliğin ve gösteriş tutkusunun insanı nasıl savurabileceğini anlatan güçlü bir eserdir. Bihruz Bey kötü değil, eksik yetişmiş bir insandır. Fakat bu eksiklik onun hayatını gülünç, acıklı ve ibret verici bir hâle getirir. Roman her hayalin insanı yüceltmediğini; bazı hayallerin insanı gerçek hayattan koparıp küçük düşürebileceğini gösterir. Araba Sevdası hem döneminin toplumsal eleştirisi hem de modern insanın görünüş ve gerçeklik arasındaki sıkışmışlığını anlatan bir romandır.

***

Ben bu romanda özellikle Keşfi Bey karakterinden söz etmek istiyorum. Keşfi Bey ilk bakışta yalnızca sürekli yalan söyleyen, insanları kandıran ve olayları karıştıran bir yan karakter gibi görünse de aslında romanın en dikkat çekici insan tiplerinden biridir. Hatta bir bakıma Bihruz Bey’in yaşadığı hayal dünyasının büyümesinde en etkili kişilerden biri de odur. Bihruz Bey zaten gerçekle tam anlamıyla bağ kuramayan, hayal etmeyi seven ve kolay yönlendirilebilen bir karakterdir. Keşfi Bey ise bu zayıflığı fark eden ve onu sürekli besleyen kişidir. Keşfi Bey’in söylediği yalanlar, insanın gerçekle olan ilişkisinin nasıl bozulabileceğini de düşündürür.

Keşfi Bey’in sürekli yalan söylemesi bana biraz çocuklukta öğrenilmiş bir davranışı düşündürüyor. Çünkü bazı insanlar için yalan yalnızca zor durumda kalınca başvurulan bir şey değildir; zamanla günlük hayatın doğal bir parçasına dönüşebilir. Özellikle çocukluk döneminde kişinin çevresindeki yetişkinler sürekli yalan söylüyorsa ve bunu olağan bir davranış gibi yapıyorsa, çocuk bir süre sonra gerçeğin önemini farklı algılamaya başlayabilir. Çocuk için anne baba ve çevresindeki yetişkinler dünyanın merkezidir. Bu yüzden onların davranışlarını sorgulamak yerine normal kabul eder. Eğer çocuk sürekli insanların birbirini kandırdığı, sözlerin tam anlamıyla gerçeği yansıtmadığı bir ortamda büyürse, zamanla kendisi de insan ilişkilerini böyle kurmaya başlayabilir.

Keşfi Bey’in davranışlarının altında yalnızca kötülük olduğunu düşünmüyorum. Daha çok gerçekle bağı zayıflamış, insan ilişkilerini samimiyet üzerinden değil, etki bırakma üzerinden kurmaya alışmış bir insan tipi görüyorum. Romanda Keşfi Bey’in bazı yalanları yalnızca çıkar elde etmek için söylenmiş gibi durmuyor. Sanki insanları yönlendirmekten, onları şaşırtmaktan ve onların üzerinde etkili olmaktan hoşlanıyormuş hissi veriyor. İnsanların kendisine inanmasını görmek ona bir üstünlük duygusu kazandırıyor.

Özellikle Periveş hakkında söylediği yalan bunun en önemli örneklerinden biridir. Bir insanın öldüğünü söylemek çok ağır bir yalandır. Fakat Keşfi Bey bunu söylerken ortaya çıkacak duygusal yıkımı gerçekten önemsemez. Burada dikkat çekici olan, onun gerçeği bozmayı sıradan bir şey gibi yapabilmesidir. Sanki insanlar onun gözünde kolay yönlendirilebilecek varlıklardır. Bu durum aslında romanın eleştirdiği sosyal çevreyi de gösterir. Araba Sevdası’nda birçok ilişki zaten sahtedir. İnsanlar birbirine gerçekten yakın olmak yerine birbirleri üzerinde izlenim bırakmaya çalışırlar. Gösteriş, görünüş ve rol yapma hâli neredeyse bütün ilişkilerin içine işlemiştir.

Keşfi Bey ile Bihruz Bey aslında birbirinden çok farklı karakterler değildir. Bihruz Bey hayal kurmayı seven, gerçeklikten kaçan bir karakterdir; Keşfi Bey ise bu hayalleri yönlendiren ve gerçekle oynayan kişidir. Biri kandırılmaya yatkınken diğeri kandırmaktan hoşlanır. Fakat ikisi de gerçek dünyanın sağlamlığına tam anlamıyla tutunamaz. Keşfi Bey romanda samimiyetini kaybetmiş insan ilişkilerinin önemli bir temsilcisidir.

Bozkırın Ozanı - Ahmet Urfalı Şiir incelemesi

 

BOZKIRIN OZANI

Başaklar ırgalanır kuru bir sarılıkta
            Sen bin yıllık
türküler söylersin ortasında bozkırın
            Sözün dile değince

Seğirtir yüreğinde ince gülüşlü bahar
            Yıldızlar düşer
suya bahçeler çiçeklenir
            Gönlün güle değince

Aşkınla mayalanır sevdanın her durağı
            Çağırır dağ
doruğundan seni gözleyen eren
           Sesin yele değince

Çılgın boranlar eser yankı verir gökyüzü
          Yağmurlanır
gözlerinde hüzünler sağanağı
          Yaşın sele değince

Bugünden hazırlarsın yarının azığını
          Umutlar dağıtırsın
uzak yol bekleyene
         Çağrın gel’e değince

AHMET URFALI

 

Ahmet Urfalı “Bozkırın Ozanı” Şiirinin Derin Çözümlemesi

Bozkırın Ozanı şiirinde ozan, bozkırın geçmişini, halkın sözlü kültürünü, yaşanmış acıları ve sevdanın zaman içindeki direncini taşıyan bir figür olarak karşımıza çıkar. O, geçmiş ile bugün arasında bağ kuran, bugünü de geleceğe taşıyan bir anlatıcıdır. Onun sesi tek bir kişiden çıksa da etkisi geniş bir coğrafyaya yayılır.

Şiirde ozan, hem doğanın içinden çıkan bir unsur hem de onu anlamlandıran bir bilinçtir. Bozkırın kuruluğu, sarılığı ve sertliği, ozanın diliyle farklı bir anlam kazanır. Böylece doğa, olduğu gibi verilen bir görüntü olmaktan çıkar; söz aracılığıyla işlenen ve yeniden kurulan bir yapıya dönüşür. Doğanın sessizliği onun sesiyle çözülür, durağanlığı onun sözleriyle hareket kazanır.

Şiirde doğa unsurları belirgin bir yer tutar. “Başak”, “bozkır”, “dağ”, “yel” ve “gökyüzü” gibi unsurlar şiirin zeminini oluşturur. Doğa sürekli hareket hâlindedir ve ozanın varlığıyla birlikte daha belirgin bir hâl alır. Şiirde duygular da ön plandadır. “Yürek”, “sevda”, “hüzün” ve “umut” gibi kavramlar, iç dünyayı yansıtır. Bu duygular doğa ile ilerler. Baharın gelişiyle yüreğin canlanması ya da yağmurla hüznün artması, iç dünya ile dış dünya arasındaki bağı gösterir.

Söz ve ses, şiirin önemli unsurlarındandır. “Türkü”, “söz”, “ses” ve “çağrı” gibi ifadeler, ozanın etkisini ortaya koyar. Söz burada sadece anlatmak için değildir, etki oluşturmak için vardır. Ozanın söylediği her şey çevresinde bir karşılık bulur.

Şiirde hareket sürekli hissedilir. “Irgalanmak”, “düşmek”, “çiçeklenmek”, “esmek” ve “yağmurlanmak” gibi fiiller, anlatımı canlı kılar. Bu hareket yalnızca doğaya ait değildir; duyguların da değişimini gösterir. Şiirin dikkat çeken yönlerinden biri “değmek” fiilinin tekrar edilmesidir. Söz dile değince etkili olur, gönül güle değince sevdaya dönüşür, ses yele değince yayılır, yaş sele değince yoğunlaşır, çağrı gel’e değince bir harekete dönüşür. Bu tekrar şiirin bütünlüğünü sağlar ve anlatımı güçlendirir.

Başlık: “Bozkırın Ozanı”

Başlık başlı başına bir anlam taşır. “Bozkır” sertliği, yalnızlığı, açıklığı, dayanıklılığı ve sadeliği çağrıştırır. “Ozan” ise şiir yazan, halkın dilini taşıyan, yaşanmışlıkları sözle anlatan kişidir. Bu iki kelime bir araya geldiğinde şiirin merkezindeki kişi belirginleşir: doğadan kopuk bir sanatçı değildir o; bozkırın içinden çıkan, toprağın ve halkın sesini taşıyan bir ozandır.

Bu ozan, kapalı mekânların ya da şehirli hayatın incelikleri içinde yetişmiş biri de değildir. Daha çok açıklığın, rüzgârın, sarılığın, emeğin ve bekleyişin içinden gelen bir figürdür.

Birinci kıta

“Başaklar ırgalanır kuru bir sarılıkta”

Şiir doğrudan bir görüntüyle açılır. “Başaklar” bereketi, emeği, köylü hayatını, toprağa bağlı yaşamı düşündürür. Fakat başakların içinde bulunduğu alan “kuru bir sarılık” olarak verilir. Bu ifade çok önemlidir. Çünkü burada bereketle kuraklık yan yana durur. Bozkır bütünüyle ölü bir alan değildir; fakat kolay bir hayatın mekânı da değildir. İçinde hayat vardır ama bu hayat sert şartlar altında yaşar. “Irgalanır” fiili ise başakları durağan bir nesne olmaktan çıkarır; onlara canlılık verir. Bozkırın sessizliği, hareket içeren bir sessizliktir. Bu ilk dizeyle şiir hem tabiatın görünüşünü anlatır hem de ozanın içinden çıkacağı dünyayı belirler.

Bu dizede renk de çok önemlidir. “Sarılık”, bozkırın hem görsel hâlini hem de ruh hâlini yansıtır. Sarı burada sonbaharı andıran olgunluk, biraz da iç çekiş taşıyan bir yorgunluk duygusudur. Bu nedenle şiir daha ilk dizeden itibaren güzelliği sert, sade ve derin bir güzellik olarak anlatır.

“Sen bin yıllık”

Bu kısa dize birden yön değiştirir. Şair artık dış görüntüden hitaba geçer. “Sen” diyerek ozanı doğrudan şiirin merkezine yerleştirir. “Bin yıllık” sözü ise geleneği ve devamlılığı anlatır. Ozan yalnız bugünün insanı değildir; geçmiş yüzyılların sesini bugüne taşıyan bir varlıktır. Onda bireysel olanla tarihsel olan birleşir. Şiirde ozan hem bir sanatçıdır ve hem de bir sürekliliğin taşıyıcısıdır.

Ayrıca dize tek başına bırakılmıştır. Bu da “bin yıllık” sözünü vurgular. Şair yaşanmışlık ve köklülük duygusunu okurun zihninde genişletmek ister. Bir halk sesi, bir kültür birikimi, kuşaklar boyunca süren sözlü gelenek, hepsi bu iki kelimenin içine sığdırılmıştır.

“türküler söylersin ortasında bozkırın”

Bu dize bir önceki dizeyi açar. Ozanın “bin yıllık” olmasının sebebi, onun türkü söylemesidir. Türkü şiirde çok belirleyici bir kelimedir. Çünkü türkü yaşanmış hayatın sesi demektir. Samimidir, halkın içinden gelir, acıyı da sevinci de etkili biçimde söyler. Ozanın şiiri de yaşanan hayatın sesidir.

“Ortasında bozkırın” ifadesi de ayrıca önemlidir. Ozan bozkıra dışarıdan bakan biri değildir. Onu uzaktan seyreden, betimleyen ya da romantize eden biri gibi durmaz. Ozan bozkırın ortasındadır ve onun içinde yoğrulmuştur.

“Sözün dile değince”

Bu dize birinci kıtanın düğüm noktasıdır. Şair burada yalnız “türkü söylemek”ten söz etmez; sözü dile değdirir. Söz dile değene kadar içte kalan bir cevherdir; dile değdiği anda ise sese, etkiye, titreşime dönüşür. Şiirde etkileyici olan ozanın iç dünyasının ses hâline gelmesidir.

Burada “değmek” fiili çok anlamlıdır. “Söz” ile “dil” arasında kurulan ilişki, şiirin tamamında tekrar edecek olan fikrin ilk örneğidir. Hayatın dönüştürücü ânı, bir şeyin başka bir şeye değmesiyle başlar. Ozanın sözü de ancak dile değdiğinde dünyada karşılık bulur.

İkinci kıta

“Seğirtir yüreğinde ince gülüşlü bahar”

Bu dizede ozanın iç dünyasına girilir. İlk kıtada dış tabiat ve söz varken, burada yürek vardır. “Seğirtir” kelimesi hafif ama canlı bir hareketi anlatır. İçten içe koşan, kıpırdayan, kendini duyuran bir canlılıktır. “İnce gülüşlü bahar” ise çok zarif bir imgedir. Bahar “ince gülüş” üzerinden anlatılır. Burada bahar mevsim olmaktan çıkıp duyguya dönüşür. Ozanın kalbinde yaşayan bahar, ruhun mevsimidir. Bozkırın sertliğiyle ozanın içindeki incelik yan yana getirilir. Şiirin güzelliği de biraz buradadır: dış dünya serttir, ama iç dünya bu sertliğin ortasında zarif bir bahar taşır.

“Yıldızlar düşer”

Bu dize kısa ama yoğun bir imge kurar. Gerçekte yıldızların düşmesi olağan değildir. O hâlde burada şair, duygunun yükseldiği anlarda tabiatın da olağanüstüleştiğini anlatır. Ozanın iç dünyası öyle bir canlılık üretir ki gökyüzü bile yer değiştirmiştir. Yıldızların düşmesi, gökle yer arasındaki mesafenin kapanması anlamına gelir. Yüksek olan aşağı iner, uzak olan yakınlaşır. Ozanın gönül hâli, evrenin düzenini bile şiirsel olarak değiştirir.

“suya bahçeler çiçeklenir”

Bu dize bir önceki dizede başlayan imgeyi tamamlar. Yıldızların suya düşmesiyle birlikte hayat çoğalır; bahçeler çiçeklenir. Su ve bahçe birer canlılık alanıdır. İlk kıtadaki “kuru sarılık”tan sonra şimdi “su” ve “çiçeklenme” gelir. Demek ki ozanın iç baharı dış dünyada da karşılık bulur. Şair bir duygu hâlini dış tabiatta görünür kılar.

“Bahçeler çiçeklenir” sözü aynı zamanda düzenli, bakımlı, emek verilmiş bir güzelliği çağrıştırır. Bozkırın açık ve sert alanından sonra daha içe dönük, daha özel bir güzellik alanı kurulmuştur.

“Gönlün güle değince”

Bu dize ikinci kıtanın çözümleyici sonudur. Önceki bütün canlılık, gönlün “gül”e değmesiyle açıklanır. Gül şiir geleneğinde güzelliğin, sevilenin, zarafetin simgesidir. Burada gül hem gerçek çiçek olarak okunabilir hem de güzelliğin özü gibi düşünülebilir. Ozanın gönlü güzellikle temas ettiğinde yıldızlar suya düşer, bahçeler çiçeklenir.

Şair yine “değmek” fiilini kullanır. Böylece ilk kıtadaki “sözün dile değince” ile ikinci kıtadaki “gönlün güle değince” arasında bir paralellik kurar. Demek ki şiirde hayat, hep bir temasın ardından çoğalır.

Üçüncü kıta

“Aşkınla mayalanır sevdanın her durağı”

Bu dize şiirin duygu boyutunu derinleştirir. “Mayalanmak” kelimesi çok güçlüdür; çünkü mayalanmak, bir şeyin içten içe dönüşmesi, olgunlaşması, kıvama gelmesi demektir. Şair sevgiyi zamanla derinleşen, olgunlaşan bir hâl olarak düşünür. “Sevdanın her durağı” ifadesi de önemlidir. Sevda düz bir çizgi değildir; durakları vardır, yani bir yolculuktur. Bekleyişi, özlemi, kavuşması, ayrılığı, sabrı vardır. Bu yolculuğun her aşaması, ozanın aşkıyla mayalanmaktadır.

Dizede sevda ve aşk kelimeleri yan yana kullanılır. Bu da şiirin dilinde bir yoğunluk yaratır. Aşk daha özsel, daha içten gelen ateştir; sevda biraz daha uzayan, hayatın içine yayılan, olgunlaşan bir duygudur.

“Çağırır dağ”

Bu dize çok yalın ama çok etkilidir. Dağ tabiatın en yüksek, en ağırbaşlı, en köklü unsurlarındandır. Dağ çağıran bir özneye dönüşür. Tabiat şiirin duygusuna katılan, tepki veren canlı bir unsurdur. Ozanın varlığı, dağın bile sessiz kalamayacağı kadar güçlüdür.

Dağın çağırması aynı zamanda yankı, yükseklik ve manevi çağrışım da taşır. Dağ yüce olanın, yalnızlığın ve derin sesin mekânıdır.

“doruğundan seni gözleyen eren”

Burada şiir daha mistik bir havaya yaklaşır. “Eren” kelimesi, hikmet sahibi, olgun, iç derinliği olan kişiyi düşündürür. Dağın doruğundan ozanı gözleyen bir erenin varlığı, ozanın sıradan bir türkücü olmadığını sezdirir. Sesi ve varlığı, bilgeliğin dikkatine sunulmuştur. Sanki bozkırdaki ozan, görünür dünyanın yanı sıra görünmeyen bir manevi bakış tarafından da izlenmektedir.

Burada “doruk” da önemlidir. Fiziksel olarak yüksek olan yer, anlamca da yüksektir. Şair böylece ozanın sözüne hem coğrafî hem manevi bir genişlik kazandırır.

“Sesin yele değince”

Bu dize kıtanın kilididir. Sesin yele değmesi demek, onun yayılması demektir. Yel taşıyıcıdır; sesi uzaklara götürür. Ama bu yalnız fiziksel bir yayılma değildir. Ozanın sesi doğayla bir olur, onunla anlaşır, onun sırtında dolaşır.

Bir kez daha “değmek” fiili kullanılır. Söz dile değmişti, gönül güle değmişti, şimdi ses yele değiyor. Her temas yeni bir genişleme alanı açıyor. Şiirin yapısal omurgası bu tekrar sayesinde güçleniyor.

Dördüncü kıta

“Çılgın boranlar eser yankı verir gökyüzü”

Bu kıta şiirin duygu tonunu değiştirir. Önceki bölümlerde daha çok bahar, çiçeklenme ve iç incelik vardı; burada sertlik ve taşkınlık hâkimdir. “Çılgın boranlar” ifadesi, duygunun şiddetini dış doğaya yansıtır. Boran sıradan bir rüzgâr değildir; savuran, sarsan, yön duygusunu zorlayan bir güçtür. “Yankı verir gökyüzü” sözü ise bu gücün ne kadar büyüdüğünü gösterir. Duygu yerde ve gökte yankılanmaktadır.

Bu dizede ozanın sesiyle tabiatın bir olup büyüdüğünü görebiliriz. Gökyüzünün yankı vermesi, şiirin iç âleminin kozmik bir genişliğe ulaştığını sezdirir. Bu, lirik yoğunluğun zirve anlarından biridir.

“Yağmurlanır”

Bu tek kelime, yoğunlaştırılmış bir boşalma ânıdır. Şair cümleyi bilerek kısa bırakmış gibidir. Okur kelimenin altını kendi duygusuyla doldurur. Yağmurun gelişi hem rahatlamayı hem de ağırlığı dışarı bırakmayı düşündürür.

“gözlerinde hüzünler sağanağı”

Şimdi yağmurun kaynağını öğreniyoruz. Asıl yağmur gökten değil, ozanın gözlerinden gelir. “Hüzünler sağanağı” ifadesi, hüznün çoğul ve yoğun olduğunu gösterir. Ozan yalnız sevinci söyleyen biri değildir; derin bir acının ve iç yükün de taşıyıcısıdır. Şair, ozanın duygusal derinliğini bir büyüklük içinde verir. Hüzün küçük bir sızı değil, sağanak hâlindedir.

Bu dize aynı zamanda ozanın insanî yönünü açar. İlk kıtalarda neredeyse destansı ve simgesel bir figür gibi duran ozan, burada gözlerinde hüzün taşıyan bir insan olarak belirir.

“Yaşın sele değince”

Bu dize dördüncü kıtanın sonucudur. “Yaş” burada açık biçimde gözyaşıdır. Gözyaşı “sele” değdiğinde, yani büyüyüp taşkın bir akışa katıldığında acı toplu bir duygulanıma dönüşür. Ozanın hüznü yalnız kendi içinde kalmaz; taşar, büyür, çevreyi etkiler.

Burada da “değmek” fiili yine dönüşüm anını anlatır. Şiirde artık açıkça görülür ki her kıta bir temas ve dönüşüm mantığıyla örülmüştür. Ozanın yaşadığı her duygunun gerçek etkisi, başka bir şeye değdiği anda ortaya çıkar.

Beşinci kıta

“Bugünden hazırlarsın yarının azığını”

Son kıtada şiir bireysel lirizmden toplumsal işleve yükselir. Ozan artık yalnız duyan ve söyleyen biri değil; geleceği hazırlayan kişidir. “Azık” kelimesi halk hayatına çok uygundur. Azık, yol için ayrılan, insanı ayakta tutan, yarına taşıyandır. Ozan da yarının azığını bugünden hazırlayan kişidir. Demek ki onun sözü yalnız bugünü anlatmaz; geleceğe de güç taşır.

Bu dize sanatın faydacı bir söylemine düşmeden, şiirin insan hayatındaki yaşatıcı işlevini anlatır. Ozan yalnızca duyguları süsleyen biri değildir; topluma manevi besin de verir.

“Umutlar dağıtırsın”

Ozan sezgilerini kendi içinde tutmaz; onları dağıtır. Umut burada somutlaşmıştır. Adeta elde tutulabilen, paylaştırılabilen bir şeydir. Bu da ozanın verici, çoğaltıcı karakterini gösterir.

“uzak yol bekleyene”

Bu ifade çok anlamlıdır. “Uzak yol bekleyen”, sevdiğini bekleyen biri olabilir; gurbetten dönüşü bekleyen biri olabilir; yarını bekleyen biri olabilir; sabreden, yol gözleyen, varmak istediği yere henüz ulaşamamış herkes olabilir.

“Çağrın gel’e değince”

Bu son dize, şiirin bütün yapısını özetler. Ozanın çağrısı, “gel” sözüne değdiğinde gerçek etkisini bulur. “Gel”, Türkçedeki en sıcak, en doğrudan, en yakınlaştırıcı fiillerden biridir. Ayrılığı sona erdirir, mesafeyi kapatır, toplar, birleştirir. Şair şiiri bu kelimeyle bitirerek ozanın son işlevini tanımlar: o, insanları çağıran, onları yalnızlıktan çıkaran, yol bekleyene umut veren sestir.

Bu son aynı zamanda şiirin başıyla da uyumludur. İlk kıtada söz dile değiyordu; şimdi çağrı “gel”e değiyor.

Şiirin duygu örgüsü

Şiirin en dikkat çekici taraflarından biri, duyguların tek yönlü verilmemesidir. Ozan yalnızca neşenin ve baharın sözcüsü değildir. Onun yüreğinde “ince gülüşlü bahar” vardır ama gözlerinde “hüzünler sağanağı” da vardır.

İmgeler ve sembolik yapı

Şiirde kullanılan imgeler gelişi güzel seçilmemiştir. Her biri ozanın bir yönünü açar.

“Başak” emeği ve toprağa bağlı hayatı temsil eder.
“Sarılık” bozkırın sertliğini ve yorgun güzelliğini anlatır.
“Bahar” iç canlanmayı, dirilişi, tazeliği temsil eder.
“Yıldız” olağanüstüleşen güzelliği ve yüksek olanın yakına gelişini gösterir.
“Su” ve “bahçe” hayatı çoğaltan verim alanıdır.
“Dağ” yücelik ve çağrıdır.
“Eren” bilgeliği ve manevî bakışı temsil eder.
“Boran” duygunun şiddetini dış dünyaya taşır.
“Sağanak” yoğun hüznü görünür kılar.
“Azık” ise geleceğe taşınan umudu somutlaştırır.

Bu imgeler yan yana geldiğinde bozkır hem acının hem bereketin hem de sözün doğduğu bir varlık alanına dönüşür.

Şiirin dili ve üslubu

Dil sade görünür ama şiirsel yoğunluğu güçlüdür. Şair anlaşılmaz, kapalı, aşırı soyut bir söyleyişe gitmez. Buna rağmen şiir, düz anlatım da değildir. Çünkü her kıtada imgeler ve kişileştirmeler aracılığıyla anlam büyütülür. “Dağ çağırır”, “gökyüzü yankı verir”, “bahar yürekte seğirtir”, “hüzün sağanağa dönüşür” gibi ifadeler bunun açık örnekleridir.

Üslup lirik ve hitap merkezlidir. “Sen” zamiriyle kurulan yapı, şiiri doğrudan bir seslenişe dönüştürür. Bu da şiire içtenlik verir. Şair, ozana seslenerek şiiri kurar. Bu nedenle şiir hem övgü içerir hem de duygusal yakınlık taşır.

Ahenk ve tekrar düzeni

Şiirin ahengi en çok tekrar düzeniyle sağlanır. Özellikle “değince” sözcüğü kıta sonlarında yinelenerek çok önemli bir ritim kurar. Ama bu yalnız ses tekrarından ibaret değildir; şiirin anlam mantığını da oluşturur. Her şey bir değme anında dönüşür:

Söz dile değince,
gönül güle değince,
ses yele değince,
yaş sele değince,
çağrı gel’e değince.

Bu tekrarlar, şiirin iç omurgasıdır. Şair, teması hem ses hem anlam düzeyinde şiirin merkezi hâline getirir. Ozanın gücü de burada saklıdır: o, değdiği şeyi dönüştürür.

***

“Bozkırın Ozanı”, aslında bir ozan portresi çizmekten daha fazlasını yapar. Ozan burada bozkırın yalnızlığını sese, içindeki baharı güzelliğe, hüznünü sağanağa, çağrısını umuda çeviren kişidir. Şiir bozkırın sertliğini romantikleştirmeden; ama onun içindeki insanî sıcaklığı da kaybetmeden anlatır. Bu yüzden şiirde hem doğallık hem de derinlik vardır.

En sonunda şiir bize şunu hissettirir: gerçek ozan sadece söyleyen kişi değildir. Gerçek ozan; yaşadığı toprağın hafızasını taşıyan, acıyı ve sevinci birlikte yaşayan, ama bütün bunları başkaları için umut hâline getirebilen kişidir. “Bozkırın ozanı” bu yüzden yalnız bozkırın şairi değil; bozkırın dili, kalbi ve çağrısıdır.

 

Kaynaklar:

Çetin, N. (2014). Şiiri tahlilleri (6. bs.). Ankara: Öncü Kitap.

Aktaş, Ş. (2015). Şiir tahlili: Teori ve uygulama. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları. Sayfa: 30-42

Aksan, D. (2015). Cumhuriyet döneminden bugüne örneklerle şiir çözümlemeleri (4. bs.). Ankara: Bilgi Yayınevi. Sayfa: 21-50

 

Jane Eyre Romanında Aşk, Benlik ve Kadın Özgürlüğü

Jane Eyre sizce bir aşk anlatısı mı? Roman bir kadının sevme arzusu ile kendi benliğini koruma çabası arasındaki derin çatışmayı anlatır. Charlotte Brontë romanında Viktorya toplumunun kadın üzerindeki baskısını, sınıf ayrımlarını, dinî otoriteyi ve ahlak anlayışını sorgular. Jane Eyre romanında aşk ve insanın kendi ruhunu kaybetmeden yaşayabilme mücadelesi vardır. Roman boyunca Jane’in karşısına çıkan her insan onun benliğini başka bir biçimde şekillendirmeye çalışır. Jane’in büyüklüğü ise bütün bu baskılar arasında kendi iç sesini kaybetmemesinde yatar.

Jane sevgiye muhtaçtır ama sevgi uğruna kendi benliğini feda etmeye razı değildir. Jane’in bütün çocukluğu sevgisizlik, dışlanma ve aşağılanma ile geçmiştir. Normalde böyle bir karakterin ilk güçlü sevgi ihtimaline tutunması beklenir. Edward Rochester ona arzu, ilgi, dikkat ve bir tür ruhsal yakınlık sunar. Fakat Jane Rochester’ı sevdiği hâlde onun gayrimeşru karısı durumuna düşmeyi reddeder. Jane’in kararıyla romanın ahlaki sorgulaması başlar. Jane’in ahlakı sadece dinî kurallardan ibaret değildir, daha derindedir. Onun ahlakı kendisini küçük düşürmeme üzerine kuruludur.

Jane’in Reed ailesinin yanında gördüğü zulümler, zihninde bir iç mahkeme kurmasına neden olmuştur. Jane daha çocukken haksızlığı tanır. Kendisine yapılan kötülüklerin acısını çekse de daha çok yaşadıklarının adaletsizliği üzerinde durur. Acı çeken insanlar bazen direnmek istemez ama Jane acıyı ahlaki bir mesele hâline getirir. “Bana kötü davranılıyor” diyen de odur, “Bu davranış yanlıştır” diyen de odur.

Lowood Okulu bölümü Jane’in öfkesinin eğitildiği yerdir. Helen Burns ona sabrı, Miss Temple ise ölçüyü öğretir. Jane iyi olmak için susan biri değildir. Zaman geçtikçe sakin ve olgun biri olur; kendini kontrol etmeyi öğrenir.

Rochester romandaki güç, mülkiyet, sınıf ve erkek otoritesini temsil eder. Thornfield onun evidir, onun düzenidir ve aynı zamanda geçmişidir. Jane ise Thornfield’a dışarıdan gelmiş bir yabancıdır. Maaşlı bir mürebbiyedir. Bu konum oldukça hassastır. Jane ne hizmetçi sınıfına tam anlamıyla aittir ne de aristokrat çevreye. Eğitimlidir ama zengin değildir; kültürlüdür ama statüsü yoktur.

Rochester Jane’i sever, evet; ama aynı zamanda onu sınar, kıskandırır ve sakladığı hakikatler aracılığıyla onu yönlendirmeye çalışır. Rochester’ın Jane’e karşı kurduğu bu psikolojik üstünlük romanın ilerleyen bölümlerinde daha belirgin hâle gelir. Özellikle Blanche Ingram meselesinde Rochester’ın Jane’in duygularını kıskançlık üzerinden sınadığı görülür. Jane’i sevdiğini açıkça söylemek yerine onun sevgisini ölçmeye çalışır. Böylece ilişkideki duygusal dengeyi kendi kontrolü altında tutmak ister. Jane ise bu oyunların farkına varabilecek kadar dikkatli bir gözlemcidir.

St. John Rivers bence romanın en tehlikeli karakterlerinden biridir. Hatta bazı yönlerden Rochester’dan bile daha ürkütücüdür. Rochester’ın karanlığı görünürdür; tutkuları vardır, hataları vardır, yalan söyler, kıskandırır, öfkelenir. İnsan onun tehlikeli tarafını hisseder. Ama St. John’un baskısı soğuk, sessiz ve ahlak kisvesi altında gelir. Bu yüzden daha sinsi bir tarafı vardır.

St. John kendisini büyük ölçüde insan olmaktan çıkarmış bir karakterdir. Duygularını bastırmayı erdem sayar. Jane’i sevmediğini kendisi de bilir aslında; ama yine de onunla evlenmek ister. Çünkü Jane’i kutsal görevine uygun bir araç olarak görür. Jane’in zekâsını, dayanıklılığını ve iradesini sever belki, ama ruhunu sevmez. Onu bir eşten çok yardımcı bir misyoner gibi düşünür. Üstelik bunu yaparken dinî dili kullanması karakteri daha rahatsız edici hâle getirir. Jane’i suçluluk duygusuyla baskı altına almaya çalışır. Sanki Jane onunla gitmezse Tanrı’ya karşı gelmiş olacakmış gibi bir atmosfer kurar. Bu nedenle St. John’un sevgisizliği aslında bir tahakküm biçimidir.

Bir de ilginç olan şudur: Charlotte Brontë St. John’u tamamen kötü biri gibi yazmaz. Çalışkan, disiplinli ve fedakâr biridir gerçekten. Ama insan sadece görevle yaşayamaz. Merhametsiz bir ahlak anlayışı insanı taşlaştırabilir. St. John’un trajedisi de burada ortaya çıkar; o kadar kutsal olmaya çalışır ki insanlığını kaybetmeye başlar.

Romanın en büyük ve en güçlü karakteri ise kesinlikle Jane Eyre’dır. Jane iyi biridir ama öfkesi, gururu, arzuları ve korkuları da vardır. Onu büyük yapan da budur; kusursuz değildir, kendi benliğini korumak için sürekli mücadele eder. Roman boyunca herkes ona başka bir kimlik dayatır. Reed ailesi onu yük gibi görür, Lowood itaati öğretmeye çalışır, Rochester onu aşkın içinde tutmak ister, St. John ise onu kendi dinî görev anlayışının bir parçasına dönüştürmeye çalışır. Ancak Jane bunların hiçbirinin içinde tamamen kaybolmaz.

Jane zaman zaman öfkelenen, kıskanan, kırılan bir insandır; fakat bu duyguların kendisini bütünüyle ele geçirmesine izin vermez. Sürekli kendi vicdanıyla hesaplaşır ve doğru olanı bulmaya çalışır. Rochester’dan ayrılması da kendisine duyduğu saygıyla ilgilidir. St. John’u reddetmesi ise kendi ruhunu koruma isteğinden doğar. Bu yüzden Jane’in iyiliği gerektiğinde karşı çıkan, direnen ama yine de zalimleşmeyen bir iyiliktir.

En insancıl ve en dengeli karakter ise bence Miss Temple’dır. Çünkü hem merhametli hem sağduyulu hem de adil bir kadındır. Jane’i küçümsemeden destekler. Üstelik bunu baskıcı bir ahlak anlayışıyla değil, gerçek bir şefkat duygusuyla yapar. Lowood’daki karanlık atmosfer içinde neredeyse aydınlık tek yetişkin figür odur.

Ahlaki açıdan en saf ve en merhametli karakter ise bence Helen Burns’tür. Helen romanın vicdanını temsil eder. İnsanlara öfkeyle yaklaşmaz, kendisine yapılan kötülükleri kine dönüştürmez ve acıya büyük bir sabırla katlanır. Jane’in içindeki sertliği ilk yumuşatan kişi de odur. Ancak Helen’in sabrı ve affediciliği yer yer insanüstü bir hâl alır. Bu yüzden o tamamen gerçek bir karakterden uzaktır; Jane’in ruhsal gelişimine yön veren manevi bir figür olarak tasarlandığı açıktır.

Mrs. Reed romanın ilk büyük otorite figürlerinden biridir. Soğuk, sınıfçı ve dışlayıcı bir kadındır. Jane’i kendi çocuklarından aşağı görür. Özellikle Jane’in fakir ve yetim olması Mrs. Reed’in ona karşı sert davranmasına neden olur. Mrs. Reed aslında Viktorya toplumunun katı aile ve sınıf anlayışını temsil eder. Jane’in bağımsız, sorgulayan ve duygusal olarak kolay boyun eğmeyen yapısı onu rahatsız eder. Mesele sadece kişisel nefret değildir; Jane’in varlığı evdeki düzeni bozan bir durum hâline gelir.

Mrs. Reed’in Jane’e yaptığı psikolojik baskı oldukça ağırdır. Özellikle Jane’i sürekli “yalancı”, “nankör” ve “sorunlu çocuk” gibi göstermesi, Jane’in çocuk zihninde derin bir yalnızlık oluşturur. Jane’in ileride sürekli kendi değerini korumaya çalışmasının köklerinden biri de burada yatar.

Rochester romanın en karmaşık karakterlerinden biridir ve Charlotte Brontë onu bilinçli olarak hem çekici hem rahatsız edici biçimde yazmıştır. Rochester’ın yalnızlığını, pişmanlığını ve Jane’e duyduğu gerçek sevgiyi hissederiz; fakat bu onun davranışlarını tamamen haklı çıkarmaz. Özellikle Bertha Mason konusunda ciddi bir problem vardır. Bertha Mason’ın akıl hastası bir kadın olmasına rağmen romanda çoğu zaman “şeytanî”, “vahşi” ve “hayvansı” sıfatlarla anlatılması oldukça sert ve adaletsizdir. Edward Rochester  Bertha’yı çoğu zaman bir insan olarak değil de hayatını mahveden korkunç bir lanet olarak görür. Oysa ortada akıl sağlığını kaybetmiş bir kadın vardır. Yangın çıkarması, saldırgan davranışlar sergilemesi ya da kontrolünü yitirmesi hastalığından kaynaklanıyor olabilir. Bu nedenle Bertha’yı yalnızca “canavar kadın” biçiminde değerlendirmek kesinlikle adil değildir.

Ama burada dönemin şartlarını da düşünmek gerekir. Viktorya döneminde akıl hastalıkları bugün olduğu gibi anlaşılmıyordu. Tedavi yöntemleri çok sınırlıydı ve aileler çoğu zaman bu insanları toplumdan gizliyordu. Rochester’ın Bertha’yı konağın üst katına kapatması bugün korkunç görünse de dönemin toplumsal gerçekliği içinde tamamen sıra dışı sayılmazdı. Yazarın bakışı Rochester’ın bakış açısına çok yakın durduğu için Bertha’nın insanlığı geri planda kalır.

Bence Brontë’nin bilinçli ya da bilinçsiz yaptığı en büyük şeylerden biri şudur: Bertha’yı bir karakterden çok bir sembole dönüştürmüştür. Bertha Rochester’ın bastırılmış geçmişinin, korkularının ve kontrol edemediği hayatının bir parçasıdır. Ama sembole dönüştüğü anda insan tarafı kaybolmuştur. 

Rochester Jane’i gerçekten seviyor olabilir ama Bertha konusunda tamamen dürüst, adil ve merhametli biri değildir. Hatta bazen kendi acısını merkeze koyduğu için Bertha’nın acısını görememiştir. Bu da onu romantik olduğu kadar bencil ve tehlikeli bir karakter hâline getirir.

Ahlak ile Tutku Arasında: Yeryüzünde Bir Melek Romanında Şefik ve Raziye

 

Yazarın anlattığına göre romanı yalnızca bir aşk hikâyesi değildir, onun asıl amacı insan tabiatı, ahlak, aşk ve toplum üzerine bir hüküm ortaya koymaktır: Yazar roman okumanın sadece anlatılanın içindeki olaylardan etkilenmek için olmadığını söyler. Asıl önemli olan hikâye bittikten sonra onun anlamını düşünmek ve ondan bir ders çıkarmaktır. Bu yüzden insanüstü kahramanlarla dolu eski şövalye romanlarını eleştirir. Çünkü gerçek hayattan kopuk kahramanlar insanlara hakiki bir hayat bilgisi vermez. Bu noktada Don Quixote örneğini verir; Cervantes’in hayalci şövalyeleri alaya almasının sebebi de budur. Yazar romanın sonunda iki karakteri konuşturur. Hadi gelin de onlar ne diyor dinleyelim...

Şefik’in anlattığı şey şudur: Aşk insanın yaratılışında vardır; herkes âşık olabilir. Ancak insan, gönlüne tamamen hâkim olamazsa felakete sürüklenebilir. Şefik Raziye’yi sevmiştir ama onun başka birine ait olduğunu bilmektedir. Bu aşk toplum ve ahlak bakımından imkânsız bir aşktır. Şefik tutkularına tamamen teslim olsa büyük bir günah işleyeceğini söyler. Ama tamamen duygusuz da olamamıştır. Bu yüzden sürekli kendi nefsiyle mücadele etmiştir. Raziye’nin kendisine gösterdiği güveni ve teslimiyeti kötüye kullanmadığını özellikle vurgular. Kendini suçsuz saymaz; fakat ona göre yanlış olan şey, bir insanın sevgisini kendisine gerçekten ait olmayan bir yere yöneltmesidir. Şefik’in vardığı sonuç çok önemlidir: Aşk kutsal bir duygudur ama toplum içinde meşru ve temiz kabul edilmesi için nikahla kutsanmış olması gerekir. Yani bireysel olarak saf görünen bir aşk bile evlilik dışında yaşandığında insanları felakete sürükleyebilir.

Sonra Raziye konuşur. Onun kısmı daha çok kadınların durumuna odaklanır. Raziye kadınların aşk karşısında çok büyük bir tehlike içinde olduğunu anlatır. Çünkü erkekler başlangıçta hep sadık, fedakâr ve koruyucu görünürler. Kadınlar da buna inanır. Ancak kadın, sevdiği erkeğe tamamen güvendiğinde kendisini bir “uçurumun kenarında” bulabilir. İşte bu uçurum toplumdaki ahlaki ve sosyal yıkımdır. Raziye, Şefik’in aslında dürüst ve temiz biri olduğunu kabul eder. Onun namusunu kirletmediğini, hatta kendisini koruduğunu söyler. Fakat yine de yaşananlar yüzünden toplumun gözünde suçlu olan kişi kendisi olmuştur. Çünkü toplum aşk ilişkisinin bütün yükünü kadının üzerine yıkar. Erkek temiz kalabilir ama kadın lekelenir. Raziye’nin çektiği acılar da bundan doğmuştur. Aşk kişisel olarak kutsal olabilir; fakat toplum tarafından da temiz ve saygın kabul edilmesi için evlilikle meşrulaşması gerekir.

***

Yazar romanın sonunda uzun uzun konuşarak kendi ahlaki sonucunu ispat etmeye çalışır. Şefik ve Raziye aracılığıyla aşkın ancak nikâhla meşru olabileceğini söyler. Fakat romanın olay örgüsü, yazarın bu kesin hükmünü tam anlamıyla desteklemez. Karakterler yalnızca “masum duygular yaşayan insanlar” değildir; aynı zamanda toplumun koyduğu sınırları zorlayan, hatta bazı noktalarda o sınırlara karşı çıkan karakterlerdir.

Şefik Raziye’nin evli olduğunu bilmesine rağmen onunla görüşmeye devam eder. Raziye de buna karşı koyamaz. Yani ortada yalnızca tek taraflı, uzaktan yaşanan bir sevda yoktur. Duygusal anlamda sınır aşılmıştır. Yazar her ne kadar bunu “iffetli”, “temiz”, “manevi” bir aşk gibi göstermeye çalışsa da romanın içinde bastırılmış bir başkaldırı hissedilir. Karakterler toplumun uygun görmediği bir ilişki alanına girmişlerdir. Bu yüzden romanın sonundaki ahlaki açıklamalar ile roman boyunca yaşanan duygusal gerçeklik arasında bir gerilim oluşur.

Asıl dikkat çekici nokta ise kadın ve erkek arasındaki toplumsal eşitsizliktir. Şefik toplum içinde yeniden yükselebilir. Doktorluk mesleğine devam eder, saygınlığını tekrar kazanır, hatta sonunda “dürüst erkek” gibi görülür. Ama Raziye aynı şekilde değerlendirilmez. Onun önce adının temizlenmesi gerekir. Hakkındaki dedikoduların susturulması gerekir. Kadın suç işlemiş olsun ya da olmasın, toplumun gözünde sürekli kendini ispat etmek zorundadır.

Burada roman aslında yazarın kontrolünden biraz çıkıyor denebilir. Çünkü yazar belki ahlaki düzeni savunmak istemiştir ama yazdığı olaylar başka bir hakikati de göstermektedir: Toplum aynı davranış karşısında kadın ve erkeği eşit yargılamaz. Erkek hata yaptığında geri dönebilir; kadın ise bütün hayatı boyunca bunun yükünü taşır.

Bu yüzden romanın sonunda verilen “aşk nikâhla kutsanmalıdır” fikri tek başına romanın bütün anlamını açıklamaz. Romanın derininde başka bir gerçek daha vardır: Kadının toplum içindeki yalnızlığı ve erkek egemen düzenin adaletsizliği. Hatta denebilir ki romanın en güçlü tarafı, yazarın bilinçli olarak anlatmak istediği ahlak dersi değil; farkında olmadan gösterdiği toplumsal çelişkidir.

Şefik ve Raziye yalnızca ahlaki mesaj taşıyan kuklalar değildir; duyguları, çelişkileri ve arzuları olan insanlardır. Romanın insan tarafı güçlendikçe yazarın kurmaya çalıştığı kesin ahlaki çerçeve de zayıflamıştır.