Tanzimat Romanlarında Eğitim, Ahlak ve Batılılaşma

 

Tanzimat Romanlarında Eğitim, Ahlak ve Batılılaşma

Tanzimat’la birlikte Osmanlı toplumunda eğitim ve öğretim faaliyetleri, toplumsal dönüşümün en önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. Batılılaşma hareketleriyle birlikte Osmanlı toplumunda yalnızca idarî ve askerî alanlarda değil, düşünce hayatında da önemli değişimler yaşanmaya başlamıştır. Özellikle Avrupa’ya gönderilen öğrenciler, açılan yeni okullar ve tercüme faaliyetleri sayesinde toplumda yeni fikirler yayılmış; buna bağlı olarak “yeni aydın tipi” denilen bir sınıf ortaya çıkmıştır. Bu yeni aydın tipi, toplumun geri kalmışlığının temel nedenlerinden birisini cehalet olarak görmekte ve toplumsal ilerlemenin ancak eğitim yoluyla mümkün olacağına inanmaktadır. Bu nedenle Tanzimat dönemi romanlarında eğitim meselesi önemli bir tema hâline gelmiş; özellikle kadınların ve çocukların eğitimi üzerinde yoğun biçimde durulmuştur. Tanzimat aydınlarına göre eğitimsiz bırakılan bir toplumun modernleşmesi mümkün değildir.

Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı romanda da eğitim konusu özellikle kadın eğitimi üzerinden ele alınmıştır. Şemsettin Sami, dönemin toplum yapısını anlatırken kadınların eğitim hakkının nasıl sınırlandırıldığını göstermek istemiştir. Bu durum romanda ilk olarak Talat’ın annesi Saliha Hanım üzerinden dikkat çekici biçimde işlenmiştir. Saliha Hanım’ın küçük yaşlarda okula gitmesi, Tanzimat döneminde değişmeye başlayan eğitim anlayışını göstermesi bakımından önemlidir. Babası, dönemine göre ileri görüşlü ve bilinçli bir insan olarak kızının eğitim almasını istemekte, onu okula göndermektedir. Şemsettin Sami, Osmanlı toplumunda kadın eğitimi konusunda oluşmaya başlayan yeni düşünceyi romana taşımıştır.

Saliha Hanım’ın okul hayatı yalnızca eğitim görmekten ibaret değildir. O, okul ortamında Talat’ın babası Rıfat Bey’i görmüş ve ona karşı bir yakınlık hissetmiştir. Bu durum da Tanzimat döneminde eğitim kurumlarının bireylerin sosyal hayatındaki etkisini göstermesi bakımından da önemlidir. Ancak toplumun geleneksel yapısı bu eğitim sürecinin devam etmesine izin vermez. Saliha Hanım belirli bir yaşa geldiğinde artık ferace giyme zamanının geldiği düşünülerek okuldan alınır. Dönemin toplum anlayışına göre kız çocuklarının belli bir yaştan sonra dış dünyadan uzaklaştırılması ve ev hayatına yönlendirilmesi gerekmektedir. Şemsettin Sami kitabında kadınların eğitim hayatının toplum baskısıyla nasıl yarıda bırakıldığını göstermeye çalışır.

Saliha Hanım’ın eğitiminin yarıda kesilmesine üzülmesi de oldukça anlamlıdır. Çünkü o okumayı seven, öğrenmek isteyen ve tahsiline devam etmeyi arzulayan bilinçli bir genç kızdır. Eğitim hayatının yarıda kesilmesi onun için sosyal hayattan ve bireysel gelişim imkânından kopmak anlamına gelmektedir. Bu yönüyle Saliha Hanım karakteri, Tanzimat döneminde eğitim hakkı sınırlandırılan kadınların temsilcisi hâline gelir. Ancak Saliha Hanım’ın ilerleyen yıllarda oğlunun eğitimine önem vermesi de dikkat çekicidir. Kendisi eğitimden mahrum bırakıldığı için eğitimin değerini anlamış ve Talat’ın iyi yetişmesine özel önem göstermiştir.

Romanda Fitnat’ın hayatı ise çok daha ağır bir tablo ortaya koymaktadır. Üvey babası Hacı Mustafa Efendi, Fitnat’ı tamamen eve kapalı bir hayat içinde yetiştirmiştir. Fitnat’ın dışarı çıkmasına izin verilmediği gibi eğitim ve öğretim görmesi de engellenmiştir. Böylece Fitnat toplumdan uzak, kendi kararlarını veremeyen, pasif bir kişilik hâline gelmiştir. Şemsettin Sami, Fitnat karakteri üzerinden kadınların toplumdan uzaklaştırıldığını göstermektedir. Eğitimden mahrum bırakılan Fitnat’ın hayatı trajediyle sonuçlanırken yazar, eğitimsizliğin bireyin kaderi üzerindeki etkisini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Şemsettin Sami’nin bu romanı her ne kadar görücü usulü evlilik meselesi üzerine kurulmuş olsa da aslında eğitim ve öğretimin özellikle bir kız çocuğunun hayatı üzerindeki etkisini göstermesi bakımından oldukça önemli bir eserdir. Roman boyunca kadınların eğitimden uzak tutulmasının bireysel trajedilere yol açtığı vurgulanmış; kız çocuklarının toplum içinde bilinçli bireyler olarak yetişmesi gerektiği düşüncesi ön plana çıkarılmıştır.

***

İntibah romanında eğitim meselesi daha çok aile terbiyesi, ahlak eğitimi ve gençlerin yetiştirilme biçimi üzerinden ele alınmıştır. Namık Kemal romanın başkahramanı Ali Bey’i iyi eğitim görmüş, nazik, terbiyeli ve ahlaklı bir genç olarak tanıtmaktadır. Ancak Ali Bey’in küçük yaşta babasını kaybetmiş olması, onun hayat tecrübesinden uzak yetişmesine neden olmuştur. Annesi tarafından büyük bir sevgi ve koruma içerisinde büyütülen Ali Bey, dış dünyanın gerçekleriyle yeterince karşılaşmadan yetişmiştir. Roman boyunca Ali Bey’in yaşadığı felaketler yanlış yetiştirilmenin sonuçları olarak gösterilmektedir.

Namık Kemal’e göre eğitim yalnızca okulda alınan bilgiyle sınırlı değildir. Asıl önemli olan, bireyin sağlam bir karakter ve ahlak anlayışıyla yetişmesidir. Ali Bey her ne kadar eğitimli bir genç olsa da insanları tanıma konusunda tecrübesizdir. Mahpeyker gibi kötü niyetli bir kadının etkisi altına girmesi de bunun en önemli göstergesidir. Ali Bey duygularını kontrol etmekte zorlanan, hayatın gerçekleri karşısında kolay yönlendirilebilen bir karakterdir. Namık Kemal romanında özellikle çocuk terbiyesi üzerinde durmakta; aşırı koruyucu bir aile ortamında büyüyen çocukların hayat karşısında zayıf kalabileceğini göstermeye çalışmaktadır.

Romanda Ali Bey’in annesi de eğitim meselesinin önemli bir parçası hâline gelir. Anne figürü geleneksel Osmanlı aile yapısını, ahlaki değerleri ve koruyucu terbiyeyi temsil etmektedir. Ali Bey’in Mahpeyker’le ilişkisinden rahatsız olması ve onu bu çevreden uzaklaştırmaya çalışması, gençlerin doğru bir aile terbiyesiyle yetişmesi gerektiği düşüncesiyle ilişkilidir. Ancak annenin aşırı koruyucu tavrı da Ali Bey’in hayat tecrübesi kazanmasını engellemiştir. Namık Kemal eserinde çocuk eğitiminde yalnızca sevginin yeterli olmadığını; bireyin hayatı tanıması, doğru ile yanlışı ayırt edebilmesi gerektiğini de vurgulamaktadır.

Roman boyunca Mahpeyker ve Dilaşup arasında kurulan karşıtlık da eğitimin ahlaki boyutuyla ilişkilidir. Mahpeyker daha çok yozlaşmayı, tutkuların kontrolsüzlüğünü ve ahlaki çöküşü temsil ederken; Dilaşup sadakati, masumiyeti ve geleneksel terbiyeyi temsil etmektedir. Ali Bey’in bu iki kadın arasında yaşadığı çatışma, Tanzimat döneminde ortaya çıkan değer bunalımının da bir yansımasıdır. Namık Kemal yanlış çevrelerin ve denetimsiz tutkuların eğitimli bir insanı bile felakete sürükleyebileceğini göstermektedir.

Namık Kemal’in İntibah’ı yalnızca bir aşk ve felaket romanı değildir. Aynı zamanda Tanzimat döneminde çocuk eğitimi, aile terbiyesi ve ahlaki yetiştirilme meselelerini ele alan önemli eserlerden biridir. Namık Kemal bireyin bilgiyle, güçlü bir ahlakla, karakter ve hayat terbiyesiyle yetiştirilmesi gerektiğini vurgulamış, eğitimin insan hayatındaki belirleyici rolünü romanın merkezine yerleştirmiştir.

***

Yeryüzünde Bir Melek romanında eğitim meselesi doğrudan okul eğitimi üzerinden değil, daha çok ahlak eğitimi, insan terbiyesi ve toplumun birey üzerindeki etkisi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi’ye göre roman insan tabiatını, ahlaki çatışmaları ve toplumsal hayatın birey üzerindeki etkilerini göstermektedir. Bu nedenle yazar romanın sonunda uzun açıklamalar yaparak okuyucunun olaylardan bir “ibret” çıkarmasını ister. Ona göre roman okumanın amacı yalnızca anlatılan olaylardan heyecan duymak değildir; asıl önemli olan, o olayların insan ruhu ve toplum hayatı hakkında ne söylediğini anlayabilmektir. Bu düşünce Tanzimat romanının genel eğitim anlayışını da yansıtır. Tanzimat sanatçıları romanı toplumu eğiten ve yönlendiren bir araç olarak görmektedir.

Ahmet Mithat Efendi’nin özellikle eski şövalye romanlarını eleştirmesi de bu anlayışla doğrudan ilişkilidir. Yazara göre gerçek hayattan kopuk, insanüstü kahramanlarla dolu eserler okuyucuya hakiki bir hayat bilgisi vermez. Çünkü insan böyle eserlerde kendi hayatına ait bir gerçeklik bulamaz. Bu yüzden Cervantes’in Don Quixote adlı eserine gönderme yaparak hayalci kahraman anlayışını eleştirir. Cervantes’in şövalye romanlarıyla alay etmesini önemli bulmasının nedeni de budur. Ahmet Mithat’a göre modern romanın görevi, gerçek insanı bütün çelişkileriyle gösterebilmektir. İnsanın tutkuları, arzuları, korkuları ve ahlaki çatışmaları romanın merkezinde yer almalıdır. Böylece roman insanı düşündüren ve eğiten bir tür hâline gelir.

Romanın başkarakteri Şefik de bu ahlaki eğitim anlayışının önemli bir temsilcisidir. Şefik’e göre aşk insanın yaratılışında bulunan doğal ve kaçınılmaz bir duygudur. İnsan sevmeden yaşayamaz; ancak insanın bütün benliğiyle tutkularına teslim olması onu felakete sürükleyebilir. Şefik’in Raziye’ye duyduğu aşk da böyle bir çatışmanın merkezinde yer alır. Çünkü Şefik, Raziye’nin evli olduğunu bilmektedir ve bu aşkın toplum ile ahlak bakımından meşru olmadığını farkındadır. Buna rağmen duygularını tamamen bastıramaz. Ahmet Mithat romanında insan tabiatının karmaşıklığını göstermeye çalışmaktadır. İnsan yalnızca akıldan oluşan bir varlık değildir; tutkuları ve arzuları da vardır. Ancak Tanzimat ahlak anlayışına göre bireyin görevi, bu tutkuları denetim altına alabilmektir. Şefik’in sürekli kendi nefsiyle mücadele etmesi bu yüzden önemlidir. O, aşkı tamamen reddetmez; fakat aşkın sınırlandırılması gerektiğini düşünür.

Romanın sonunda Şefik’in yaptığı konuşma aslında Ahmet Mithat’ın ahlak anlayışını doğrudan yansıtmaktadır. Şefik, aşkın kutsal bir duygu olduğunu kabul eder; ancak toplum içinde temiz ve meşru sayılabilmesi için nikâhla kutsanması gerektiğini söyler. Bu düşünce Tanzimat döneminin aile ve toplum anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Çünkü Tanzimat aydınları bireysel özgürlüğü savunurken bile toplum düzenini bozacak ilişkilerden kaçınılması gerektiğini düşünmektedir. Ahmet Mithat da bireyin tutkularını sınırsız biçimde yaşamasını değil, ahlaki sınırlar içinde denetlemesini savunmaktadır.

Romanın en dikkat çekici yönlerinden biri ise kadın meselesine yaklaşımıdır. Raziye karakteri üzerinden kadınların toplum içindeki konumu gösterilmektedir. Raziye sevdiği erkeğe güvenmiş; ancak toplumun yargısıyla karşı karşıya kaldığında bütün suçun kadın üzerinde toplandığını fark etmiştir. Çünkü toplum aşk ilişkisinin yükünü erkekle kadın arasında eşit biçimde dağıtmamaktadır. Erkek aynı olaydan sonra yeniden toplum içinde saygınlık kazanabilirken kadın sürekli kendisini temize çıkarmak zorunda kalmaktadır.

Ahmet Mithat Efendi her ne kadar romanın sonunda aşkın ancak nikâhla meşru olabileceğini savunsa da roman boyunca anlatılan olaylar bundan daha derin bir toplumsal gerçeği açığa çıkarmaktadır. Çünkü Şefik ve Raziye yalnızca ahlaki mesaj vermek için oluşturulmuş karakterler değildir. Onlar toplumun koyduğu sınırlarla çatışan, arzuları ve duyguları olan gerçek insanlardır. Şefik’in Raziye’nin evli olduğunu bilmesine rağmen onunla görüşmeye devam etmesi, Raziye’nin de bu ilişkiyi tamamen reddedememesi, romanın yüzeyindeki ahlaki düzenin altında bastırılmış bir başkaldırı hissi oluşturur. Karakterler toplumun uygun görmediği bir ilişki alanına girmiştir ve romanın duygusal gerçekliği, yazarın kurmaya çalıştığı kesin ahlaki çerçeveyi zaman zaman aşmaktadır.

Asıl dikkat çekici olan ise romanın kadın ve erkek arasındaki toplumsal eşitsizliği istemeden de olsa görünür kılmasıdır. Şefik toplum içinde yeniden yükselebilir, saygınlığını tekrar kazanabilir ve “dürüst erkek” olarak kabul edilebilir. Ancak Raziye aynı imkâna sahip değildir. O, toplumun gözünde sürekli kendisini savunmak zorundadır.

***

Bahtiyarlık romanında eğitim meselesi, insanın kimlik kazanması, çalışma ahlakı geliştirmesi ve toplum içindeki yerini belirlemesi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi bu romanda Osmanlı toplumunun modernleşme sürecinde ortaya çıkan yanlış ve doğru Batılılaşma anlayışlarını iki farklı karakter üzerinden göstermeye çalışmıştır. Senai ve Şinasi iki farklı dünya görüşünün temsilcisi hâline getirilmiştir.

Senai varlıklı bir aile içinde büyümüş, maddi sıkıntı yaşamadan yetişmiş bir gençtir. Babası onun iyi eğitim almasını istemiş, bu nedenle Galatasaray Sultanîsi’nde okutmuştur. Ailenin beklentisi Senai’nin yüksek devlet görevlerine gelmesi ve toplum içinde saygın bir yer edinmesidir. Ancak Ahmet Mithat Efendi’ye göre yalnızca okul eğitimi insanı olgunlaştırmaya yetmez. Çünkü Senai’nin aldığı eğitim, onda çalışma disiplini, üretme isteği ve sorumluluk duygusu oluşturamamıştır. Babasının serveti onun için bir güvenceye dönüşmüş, bu durum Senai’nin hayatı kolay tüketilecek bir miras gibi görmesine neden olmuştur.

Senai’nin yaşadığı asıl sorun ise kimlik meselesidir. O, Batılılaşmayı bilgi, bilim ve çalışma üzerinden değil de dış görünüş, eğlence ve gösteriş üzerinden anlamaktadır. Türk ve Osmanlı kimliğinden uzaklaşmaya çalışırken aynı zamanda gerçek anlamda Batılı da olamaz. Avrupa’ya hukuk eğitimi almak amacıyla gitmesine rağmen kısa sürede gece hayatına, eğlenceye ve savruk yaşama kapılır. Böylece eğitim için çıktığı yolculuk bir ahlaki çözülme sürecine dönüşür. Ahmet Mithat Efendi burada Batı’yı bütünüyle reddetmez; ancak Batı’nın yalnızca zevk ve eğlence tarafını alan gençleri sert biçimde eleştirir. Çünkü yazara göre modernleşme, kıyafet değiştirmek ya da Avrupa hayatını taklit etmek değildir; bilgi, disiplin ve çalışma ahlakı kazanmaktır.

Senai’nin babasından kalan emlaki satarak Avrupa’ya gitmesi de sembolik bir anlam taşır. Çünkü o, kendisine ait olan bütün maddi imkânları tüketmekte; fakat buna karşılık hiçbir üretim gerçekleştirememektedir. Fransa’da eğitim görmek yerine bohem hayatın içine sürüklenmesi, ardından İtalya’da parasız kalıp memlekete dönmek zorunda kalması, yanlış Batılılaşmanın bireyi nasıl çöküşe sürüklediğini göstermektedir. Böylece Senai karakteri, Tanzimat döneminde kendi kültürüne yabancılaşan fakat Batı’yı da yüzeysel biçimde anlayan genç tipinin eleştirisine dönüşmektedir.

Romanın diğer önemli karakteri olan Şinasi ise Ahmet Mithat Efendi’nin ideal insan tipini temsil eder. Şinasi de eğitim görmüş bir gençtir; ancak onun eğitime bakışı Senai’den tamamen farklıdır. O, bilgiyi yalnızca statü kazanmak için değil, üretmek ve topluma faydalı olmak için kullanır. Şinasi’nin Anadolu’ya giderek köylü gibi yaşamak istemesi bilinçli bir tercihtir. Çünkü o, emeğin ve üretimin değerine inanmaktadır. Bozok karyesine giderek küçük bir çiftlik kurması, toprağı işlemesi ve öğrendiklerini uygulamaya çalışması Ahmet Mithat’ın çalışma ahlakına verdiği önemi göstermektedir.

Şinasi’nin köylülerle kurduğu ilişki de dikkat çekicidir. O, halka yukarıdan bakan bir aydın değildir. Tam tersine halkın içinde yaşamayı, onların sorunlarını anlamayı ve üretim sürecine katılmayı tercih eder. Böylece Ahmet Mithat Efendi, gerçek aydının yalnızca bilgi sahibi olan kişi olmadığını; aynı zamanda topluma fayda sağlayan üretken insan olduğunu göstermektedir. Şinasi modern bilgiyi reddetmez; ancak onu kendi toplumunun gerçekleriyle birleştirmeye çalışır. Bu yönüyle romanda doğru modernleşmenin temsilcisi hâline gelir.

Romanın önemli meselelerinden biri de kadın eğitimi ve yabancı mürebbiye konusudur. Ahmet Mithat Efendi, çocukların eğitiminde yabancı mürebbiyelerin etkisini tartışırken aslında kültürel kimlik meselesine dikkat çekmektedir. Madam Terniye gibi yabancı mürebbiyeler doğrudan kötü kişiler olarak verilmez; ancak onların çocuklara kendi kültürlerini ve yaşayış biçimlerini aktarması önemli bir sorun olarak görülür. Yazara göre bir çocuğun karakter eğitiminin tamamen yabancı ellere bırakılması, onun zamanla kendi toplumuna ve kültürel değerlerine yabancılaşmasına yol açabilir. Ahmet Mithat Efendi burada Batı dilinin öğrenilmesine ya da Batı kültürünün tanınmasına karşı çıkmaz; aksine bunların gerekli olduğunu kabul eder. Ancak çocukların kendi kültürel kimliklerinden koparak yetiştirilmesini tehlikeli bulur.

Romanın temel karşıtlığı da bu noktada belirginleşmektedir. Senai tüketen insandır; Şinasi ise üreten insan. Senai hazır serveti harcamakta, Şinasi emeğiyle değer üretmektedir. Senai kimliksizleşirken Şinasi kendi toplumuyla bağını koparmadan yeniliğe yönelmektedir. Böylece Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat dönemindeki eğitim tartışmasını yalnızca okul meselesi üzerinden değil; çalışma ahlakı, kültürel aidiyet, üretim anlayışı ve doğru modernleşme fikri üzerinden değerlendirmiştir.

Bahtiyarlık, Tanzimat romanında eğitim meselesini kapsamlı biçimde ele alan eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir. Roman bireyin nasıl yetişmesi gerektiği sorusuna cevap ararken aynı zamanda Osmanlı toplumunun modernleşme sürecindeki zihinsel ve kültürel çatışmalarını da ortaya koymaktadır.

***

Taaffüf romanında eğitim meselesi özellikle kadın terbiyesi, ahlak eğitimi ve genç kızların yetiştirilme biçimi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi bu romanda eğitimi, insanın karakterini, namus anlayışını ve hayata karşı duruşunu belirleyen bir süreç olarak değerlendirir. Romanın merkezindeki Saniha karakteri de bu anlayışın temsilcisi hâline getirilmiştir.

Saniha iyi yetişmiş, terbiyeli, ahlaklı ve bilinçli bir genç kız olarak çizilir. Onun eğitim anlayışı yalnızca okuma yazma öğrenmekten ibaret değildir. Saniha iradesine hâkim olabilen, doğru ile yanlışı ayırt edebilen ve toplum içinde nasıl davranması gerektiğini bilen bir karakterdir. Ahmet Mithat Efendi burada özellikle kadın eğitimine dikkat çekmekte; bir genç kızın yalnızca ev içinde pasif bir varlık olarak yetiştirilmemesi gerektiğini göstermektedir. Çünkü yazara göre gerçek eğitim, insanın ahlaki karakterini oluşturan terbiyedir.

Roman boyunca Saniha’nın karşılaştığı olaylar da onun aldığı terbiyeyi ortaya koymaktadır. Zor durumlarla karşılaştığında bile ahlaki sınırlarını korumaya çalışması, Ahmet Mithat’ın ideal kadın anlayışını yansıtır. Bu nedenle romanda “taaffüf” yani iffet kavramı doğru eğitimin ve sağlam terbiyenin sonucu olarak görülmektedir.

Ahmet Mithat Efendi’nin üzerinde durduğu önemli noktalardan biri de toplumun kadınlara bakışıdır. Erkeklerin yaptığı hataların daha kolay unutulduğu bir toplumda kadınların sürekli kendilerini korumak zorunda kalmaları, romanda açık biçimde hissedilir. Bu nedenle kadın eğitimi yalnızca bilgi öğretimiyle sınırlı tutulmaz; kadınların toplum içinde kendilerini koruyabilecek bilinç ve karaktere sahip olmaları gerektiği düşüncesi ön plana çıkarılır.

Romanın genelinde Ahmet Mithat Efendi, eğitimin insanın hayatını belirleyen en önemli unsur olduğunu göstermeye çalışmaktadır. Ona göre iyi bir terbiye almayan birey, toplum içinde kolayca yanlış yollara sürüklenebilir. Taaffüf, Tanzimat romanında eğitim meselesini özellikle ahlak eğitimi, kadın terbiyesi ve karakter oluşumu üzerinden ele alan önemli eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Mesâil-i Muğlaka romanında eğitim meselesi medeniyet eğitimi, kültürel bilinç, insan terbiyesi ve Batı’yı doğru anlayabilme meselesi üzerinden ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi burada modernleşme sürecinde eğitimli insanın nasıl bir kimlik krizi yaşayabileceğini göstermeye çalışır. Romanın başkahramanı Abdullah Nahifi’nin hukuk tahsili için Paris’e gitmesi tesadüf değildir. Çünkü Tanzimat döneminde Avrupa’ya gönderilen gençler, Osmanlı modernleşmesinin yeni aydın tipini temsil etmektedir. Ancak Ahmet Mithat’a göre mesele yalnızca Avrupa’da eğitim görmek değildir; asıl mesele Batı’yı nasıl anlamak gerektiğidir.

Abdullah Nahifi bilgili, kültürlü ve eğitimli bir gençtir. Paris toplumunda dikkat çekmesinin nedeni yalnızca Doğulu olması değil, aynı zamanda iyi yetişmiş bir Osmanlı aydını olmasıdır. Fakat roman ilerledikçe Ahmet Mithat, modern toplumda eğitimin tek başına insanı korumaya yetmediğini göstermektedir. Paris toplumu insanların gerçek kişiliklerinden çok toplumsal imajlarıyla ilgilenmektedir. Nahifi’nin düello sahnelerinden sonra gazeteler ve salonlar tarafından bir anda ünlü hâline getirilmesi, modern şöhret kültürünün eleştirisine dönüşür. İnsanlar Nahifi’yi tanımadan onun hakkında hüküm verirler.

Ahmet Mithat Efendi romanında modern toplumun yeni bir “eğitim” biçimi oluşturduğunu göstermektedir. Paris salonları insanlara temsil, gösteriş ve sosyal rol öğretmektedir. İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu nedenle romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışmaktadır. Ahmet Mithat’ın eleştirdiği Batı medeniyeti değildir aslında, o daha çok insan ilişkilerinin samimiyetsizliğini ve bireyin toplumsal roller içinde sahiciliğini kaybetmesini eleştirmektedir.

Romanın önemli yönlerinden biri de Doğu-Batı ilişkisini eğitim meselesiyle birlikte ele almasıdır. Paris toplumunun Abdullah Nahifi’ye yaklaşımı çoğu zaman gerçek bir insanı anlamaya yönelik değildir. Nahifi Şark’ın egzotik temsilcisine dönüştürülür. İnsanlar onun kültürünü anlamaya çalışmak yerine Doğu hakkında önceden kurdukları hayalleri doğrulamak isterler. Böylece Ahmet Mithat, Batı’nın Doğu’yu yüzeysel biçimde tanımasını eleştirir. Ona göre gerçek medeniyet eğitimi, başka toplumları önyargılarla değil hakikatiyle anlayabilmeyi gerektirir.

Roman boyunca Madam de Rose Bouton çevresindeki ilişkiler de eğitim meselesinin ahlaki boyutunu açığa çıkarır. Aristokrat çevrelerde insanlar sürekli birbirlerini gözlemlemekte, değerlendirmekte ve sosyal çıkar ilişkileri içinde hareket etmektedir. Ahmet Mithat burada Batı toplumunun yüksek kültürüne rağmen ahlaki bir samimiyet sorunu yaşadığını göstermektedir. İnsanların eğitimli olması onların daha dürüst ya da daha ahlaklı olduğu anlamına gelmemektedir. Roman Tanzimat döneminin en önemli tartışmalarından birisini gündeme getirir: Medeniyet yalnızca bilgi ve kültür müdür, yoksa ahlaki olgunluk da gerektirir mi?

Rosette karakteri üzerinden ise insan psikolojisinin eğitimi meselesi öne çıkar. Rosette’in kıskançlıkları, korkuları ve aşağılık duygusu toplumun insan üzerinde kurduğu baskının sonucudur. Ahmet Mithat insan ruhunun modern toplum içinde nasıl karmaşık hâle geldiğini göstermeye çalışır.

Ahmet Mithat Efendi’nin sürekli okuyucuya seslenmesi ve olayları yorumlaması da Tanzimat romanının eğitici yönüyle ilişkilidir. Yazar hikâyeyi anlatırken okurun olaylar üzerine düşünmesini ister. Mesâil-i Muğlaka, Tanzimat döneminde eğitim meselesini kültürel kimlik, ahlak, temsil ve modern toplumun insan üzerindeki etkileri üzerinden ele alan oldukça derin bir roman olarak dikkat çekmektedir.

***

Sergüzeşt romanında eğitim meselesi özellikle Celal Bey karakteri üzerinden ele alınmıştır. Celal Bey Batılı tarzda eğitim görmüş, resim sanatıyla ilgilenen, Fransızca bilen ve estetik duyarlılığı gelişmiş bir gençtir. Sami Paşazade Sezai burada Tanzimat döneminde yetişen yeni aydın tipini göstermeye çalışır. Celal Bey görünüşte modern, kültürlü ve eğitimli bir Osmanlı gencidir. Ancak roman ilerledikçe Sezai, eğitimin yalnızca bilgi ve sanatla sınırlı kalmasının yeterli olmadığını ortaya koyar.

Celal Bey’in Dilber’e âşık olması, onun sıradan Osmanlı toplumundan farklı bir duyarlılığa sahip olduğunu gösterir. Çünkü Celal Bey Dilber’i yalnızca bir “halayık” ya da köle olarak görmez; onu duyguları, düşünceleri ve acıları olan bir insan olarak görmeye başlar. Bu durum da aldığı eğitimin onda belirli bir vicdan ve insanlık bilinci oluşturduğunu düşündürür. Özellikle resimle ilgilenmesi ve Dilber’in yüzündeki hüznü fark etmesi, onun estetik duyarlılığı ile insan ruhunu algılama becerisi arasında ilişki kurduğunu gösterir.

Fakat Sami Paşazade Sezai burada önemli bir eleştiri getirir. Celal Bey eğitimli ve modern bir genç olmasına rağmen içinde yaşadığı toplumsal düzeni değiştirebilecek kadar güçlü değildir. Dilber’i sevmesine rağmen ailesinin ve toplumun baskısı karşısında pasif kalır. Böylece roman Tanzimat döneminin yüzeysel Batılılaşmasını eleştirmeye başlar. Batılı tarzda eğitim görmek, Fransızca bilmek ya da sanatla ilgilenmek tek başına insanı gerçek anlamda “medenî” yapmamaktadır. Paşa konağında piyano, resim ve Batılı yaşam biçimi bulunmasına rağmen aynı evde bir insan hâlâ köle olarak alınıp satılabilmektedir.

Romanın en önemli çelişkilerinden biri de burada ortaya çıkar. Celal Bey eğitimlidir; fakat içinde yaşadığı toplumun sınıf düzenini ve kölelik anlayışını aşamaz. Dilber’i sevmesine rağmen onunla eşit bir hayat kuramaz. Çünkü Osmanlı aristokrat çevresi bir kölenin “insan” olarak kabul edilmesine hazır değildir. Böylece Sezai eğitim ile vicdan arasındaki ilişkiyi sorgular. Yazara göre gerçek medeniyet yalnızca Batılı bilgiye sahip olmak değil; insan onurunu tanıyabilmek ve özgürlüğü savunabilmektir.

Osmanlı toplumunda Batılılaşma çoğu zaman dış görünüşte kalmıştır. İnsanlar Batılı kıyafetler giymekte, Fransızca konuşmakta ve sanatla ilgilenmektedir; fakat insan hakları konusunda aynı duyarlılığı gösterememektedir. Bu nedenle Celal Bey karakteri Tanzimat modernleşmesinin çelişkilerini taşıyan bir karakter hâline gelir. Sergüzeşt romanı eğitim meselesini vicdan, insanlık, özgürlük ve toplumsal adalet üzerinden ele alan önemli eserlerden biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Muhâdarat romanında eğitim meselesi özellikle kadın terbiyesi, konak eğitimi ve kadının toplum içindeki konumuyla birlikte ele alınmıştır. Fatma Aliye’ye göre eğitim yalnızca okuma yazma öğrenmek değildir; insanın davranışlarını, duygularını ve toplum karşısındaki duruşunu belirleyen bir terbiyedir. Bu nedenle roman boyunca eğitim, kadın karakterlerin kişilikleri ve hayat karşısındaki tavırları üzerinden değerlendirilmiştir.

Romanın merkezindeki Fâzıla iyi eğitim almış bir genç kızdır. Konak ortamında yetişmiş, ahlaklı, ölçülü, kültürlü ve terbiyeli bir kadın olarak yetiştirilmiştir. Ancak Fatma Aliye burada önemli bir çelişkiyi ortaya koyar. Çünkü Fâzıla’nın aldığı eğitim ona özgürlük kazandırmamıştır. Tam tersine bu eğitim, duygularını bastırmayı, görünmez olmayı ve toplumun beklentilerine göre yaşamayı öğretmiştir. Nişanlısı Mukaddem’e karşı hislerini açıkça ifade edememesi de bunun sonucudur. Dönemin anlayışına göre genç bir kadının aşkını açık biçimde göstermesi uygun görülmez. Bu nedenle Fâzıla’nın terbiyesi aynı zamanda bir susma ve görünmezlik eğitimine dönüşmüştür.

Fatma Aliye Tanzimat dönemindeki kadın eğitimini sorgulamaktadır. Kadınlar belirli ölçüde eğitim görmekte, kültür kazanmakta ve konak terbiyesi almaktadır; fakat kendi hayatları üzerindeki temel kararları yine erkekler vermektedir. Fâzıla’nın iyi yetişmiş olması onun kaderini değiştiremez. Evlilik, aile baskısı ve toplumsal kurallar karşısında hâlâ güçsüzdür. Roman kadın eğitiminin sınırlarını da göstermektedir. Eğitim vardır; fakat kadın hâlâ özgür bir birey değildir.

Mukaddem karakteri ise Batılı fikirlerle yetişmiş, eğitimli erkek tipini temsil eder. Fâzıla ile kurduğu zihinsel yakınlık da taşır. Ancak buna rağmen toplumsal düzen onların ilişkisini sürdürebilecek kadar özgür değildir. Bu durum Tanzimat modernleşmesinin yarım kalmış yapısını ortaya koymaktadır. Eğitimli bireyler yetişmekte; fakat toplumun geleneksel yapısı değişmekte zorlanmaktadır.

Câlibe karakteri de eğitim meselesinin farklı bir yönünü gösterir. O da konak kültürü içinde yetişmiştir; ancak aldığı terbiyeyi farklı biçimde kullanır. Fâzıla kurallara boyun eğen bir kadınken, Câlibe zekâsını ve cazibesini bir güç aracına dönüştürür. Böylece Fatma Aliye aynı eğitim ortamında yetişen kadınların farklı kişiliklere dönüşebileceğini göstermektedir. Eğitim tek başına insan karakterini belirlememekte; bireyin mizacı ve toplum içindeki konumu da önem kazanmaktadır.

Romanın en dikkat çekici noktalarından biri de Fâzıla’nın Beyrut’ta cariye olarak satılmasıdır. Bu olay eğitimin toplumsal güç karşısındaki sınırlarını açık biçimde ortaya koyar. Fâzıla kültürlü, ahlaklı ve iyi yetişmiş bir kadın olmasına rağmen erkek korumasını kaybettiğinde toplum içinde hızla savunmasız hâle gelir. Fatma Aliye, Osmanlı toplumunda kadının değerinin çoğu zaman kendi bireysel özelliklerinden değil; bağlı olduğu aile ve erkek figürlerinden kaynaklandığını göstermektedir.

Roman boyunca eğitim meselesi ahlak, evlilik ve kadınlık rolleriyle iç içe ilerler. Kadınlara verilen eğitim çoğu zaman onları özgür bireyler hâline getirmek için değil; iyi eş, itaatkâr kadın ve saygın konak hanımı olarak yetiştirmek için düzenlenmiştir. Fatma Aliye’nin en önemli eleştirilerinden biri de budur. Çünkü kadın eğitimi vardır; fakat bu eğitim kadının kendi iradesini kurmasına tam anlamıyla izin vermemektedir.

Bu yönüyle Muhâdarat, Tanzimat döneminde kadın eğitimi meselesini kadın terbiyesi, toplumsal baskılar, aile yapısı ve kadının özgürleşme sınırları üzerinden ele alan önemli romanlardan biri olarak dikkat çekmektedir.

***

Enin romanında eğitim meselesi özellikle Batılı tarzda yetişen yeni Osmanlı aydınları ile kadınların duygusal ve toplumsal dünyası üzerinden ele alınmıştır. Fatma Aliye bu romanda eğitimi insanın karakterini, ilişki kurma biçimini ve hayata bakışını belirleyen bir unsur olarak ele alır. Romanın erkek karakterleri olan Suat, Nihat ve Şahap gibi kişiler Batılı tarzda eğitim görmüş, yabancı dil bilen ve modern çevrelerde yetişmiş insanlardır. Bu durum Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda ortaya çıkan yeni aydın tipini göstermesi bakımından önemlidir.

Özellikle Suat karakteri, Avrupa etkisiyle yetişmiş modern erkek tipini temsil eder. Kültürlü, eğitimli ve medeni görünmesine rağmen duygusal ilişkilerde kararsız ve bencil davranabilmektedir. Fatma Aliye burada önemli bir eleştiri getirir. Çünkü Batılı eğitim almak, insanı otomatik olarak ahlaken olgunlaştırmamaktadır. Eğitimli erkekler kadınlarla daha medeni ilişkiler kuruyor gibi görünseler de kadınların duygularını anlamakta ve onlara gerçek anlamda eşit bireyler gibi yaklaşmakta hâlâ yetersiz kalabilmektedirler.

Romanın merkezindeki Sabahat da iyi eğitim almış bir genç kadındır. Ancak onun eğitimi daha çok konak terbiyesi, ahlak ve duygusal ölçülülük üzerine kuruludur. Sabahat duygularını açık biçimde yaşayan bir kadın değildir; içine kapanık, hassas ve kontrollü bir karakterdir. Bu durum dönemin kadın eğitim anlayışını yansıtır. Kadınların eğitim görmesi desteklenmekte; fakat bu eğitim onların özgür bireyler olmasından çok, terbiyeli ve ölçülü kadınlar hâline gelmesine yönelmektedir.

Fatma Aliye romanda Batılılaşmanın kadın-erkek ilişkileri üzerindeki etkisini de sorgular. Eğitimli erkekler modern görünmekte; ancak kadınların yaşadığı yalnızlık, duygusal baskı ve toplumsal sınırlamalar devam etmektedir. Böylece romanda eğitim meselesi zihniyet dönüşümü problemi olarak ele alınır.

Roman boyunca modernleşmiş çevrelerin duygusal ilişkilerinde görülen kararsızlık, iç çatışma ve yalnızlık hissi de dikkat çekmektedir. Bu nedenle Enin, Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda Batılı eğitim gören yeni aydın sınıfının ruhsal dünyasını, kadınların toplum içindeki konumunu ve modernleşmenin birey üzerindeki psikolojik etkilerini ele alan önemli romanlardan biri hâline gelmiştir.

***

Araba Sevdası romanında eğitim meselesi özellikle yanlış Batılılaşma, yüzeysel kültür anlayışı ve alafranga yetişme tarzı üzerinden ele alınmıştır. Recaizade Mahmud Ekrem, Bihruz Bey karakteri aracılığıyla Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda ortaya çıkan “yarım aydın” tipini eleştirmektedir. Çünkü Bihruz Bey Batılı tarzda eğitim görmüş, Fransızca öğrenmiş ve alafranga yaşam biçimine hayran bir gençtir; ancak aldığı eğitim onda gerçek bir kültür ve düşünce derinliği oluşturmamıştır.

Bihruz Bey’in en büyük problemi, eğitimi bir gösteriş unsuru olarak görmesidir. Fransızca kelimeler kullanmaya çalışır, Avrupa modasını taklit eder, faytonuyla gezmeyi bir medeniyet göstergesi sayar. Ancak Fransızcayı bile tam anlamıyla bilmez. Konuşurken yanlış kelimeler kullanması ve Batılı yaşam biçimini yalnızca dış görünüşten ibaret sanması, onun yüzeysel eğitim anlayışını ortaya koyar. Recaizade Mahmud Ekrem burada Tanzimat döneminde görülen yanlış Batılılaşmayı eleştirmektedir. Çünkü Batı’nın bilimini, düşüncesini ve çalışma disiplinini almak yerine yalnızca kıyafetini, eğlencesini ve gösterişini taklit eden bir gençlik ortaya çıkmıştır.

Roman boyunca Bihruz Bey’in Periveş’e duyduğu aşk da onun hayal dünyasında yaşadığını gösterir. Periveş’i gerçek kişiliğiyle değil, kafasında kurduğu romantik Avrupa romanlarının kahramanı gibi görür. Böylece aldığı eğitim onu gerçek hayata yaklaştırmak yerine hayalci ve sahte bir dünyaya sürüklemiştir. Recaizade Mahmud Ekrem burada okunan kitapların ve yanlış kültürel etkilerin bireyin gerçeklik duygusunu bozabileceğini göstermektedir.

Romanda eğitim meselesi aynı zamanda aile terbiyesiyle de ilişkilidir. Bihruz Bey zengin bir aile içinde büyümüş, çalışmadan yaşamaya alışmış bir gençtir. Bu nedenle aldığı eğitim ona sorumluluk duygusu kazandırmamıştır. Hayatı sürekli eğlence, gezme ve gösteriş içinde geçer. Recaizade Mahmud Ekrem eğitimde çalışma ahlakı ve karakter terbiyesinin de önemli olduğunu vurgulamaktadır.

Recaizade Mahmud Ekrem’in en önemli eleştirilerinden biri de dil ve kültür meselesidir. Bihruz Bey’in Türkçeyi küçümseyip sürekli Fransızca konuşmaya çalışması, kendi toplumuna yabancılaşmasının göstergesi hâline gelir. Yazar burada Batılılaşmanın kendi kültürünü inkâr etmek anlamına gelmediğini savunur. Çünkü gerçek eğitim, bireyin hem kendi kültürünü tanımasını hem de başka kültürleri bilinçli biçimde öğrenmesini gerektirir.

Bu yönüyle Araba Sevdası, Tanzimat döneminde eğitim meselesini özellikle yanlış Batılılaşma, yüzeysel kültür anlayışı, dil sorunu ve alafranga züppe tipi üzerinden ele alan en önemli romanlardan biri olarak kabul edilmektedir.

***

Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanında eğitim meselesi, Doğu-Batı çatışmasının en önemli yönlerinden biri olarak ele alınır. Ahmet Mithat Efendi’ye göre gerçek eğitim yalnızca yabancı dil öğrenmek ya da Batılı görünmek değildir; insanın kendi kültürünü koruyarak bilgili, çalışkan ve ahlaklı bir birey hâline gelmesidir. Bu düşünce romanda Felâtun Bey ve Râkım Efendi karakterleri üzerinden karşılaştırmalı biçimde gösterilir.

Felâtun Bey eğitim anlayışını yanlış yorumlayan bir karakterdir. Fransızca kelimeler kullanmayı, Avrupa modasına uymayı ve gösterişli bir yaşam sürmeyi eğitimli olmak sanır. Ancak bilgisi yüzeyseldir; çalışmayı sevmez ve öğrendiklerini hayatına bilinçli şekilde uygulayamaz. Bu nedenle Ahmet Mithat, Felâtun Bey üzerinden taklitçi Batılılaşmayı eleştirir.

Râkım Efendi ise eğitimi daha bilinçli ve dengeli şekilde temsil eder. O, yabancı dil öğrenir, Batı kültürünü tanır; fakat kendi toplumunun değerlerinden uzaklaşmaz. Çalışkanlığı, disiplinli oluşu ve sürekli kendini geliştirmesi sayesinde gerçek anlamda “aydın” bir tip olarak sunulur. Ahmet Mithat Efendi’nin vermek istediği mesaj, Batı’yı körü körüne taklit etmek yerine bilgi ve eğitimi faydalı biçimde kullanmak gerektiğidir. Bu yüzden romanda eğitim, kültür, ahlak ve kimlik meselesi olarak ele alınmaktadır.

***

Mizancı Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı romanında eğitim meselesi, bir toplumun geleceğini belirleyen temel unsur olarak ele alınır. Romandaki Mansur Bey karakteri, aslında yazarın hayal ettiği aydın insan tipini temsil eder. Avrupa’da eğitim almış olmasına rağmen kendi toplumundan kopmayan bu karakter, bilgisini halkın yararına kullanmaya çalışır. Eser Tanzimat döneminde Osmanlı toplumunun nasıl kurtulabileceği sorusuna eğitim üzerinden cevap arayan bir romandır.

Romanda en çok eleştirilen noktalardan biri, dönemin yüzeysel eğitim anlayışıdır. İnsanların eğitimli görünmesine rağmen üretmeyen, düşünmeyen ve yalnızca makam elde etmeye çalışan bireylere dönüşmesi, yazar tarafından büyük bir sorun olarak görülür. Mizancı Murat’a göre gerçek eğitim yalnızca diploma almak değildir; çalışkan, dürüst, vatanını düşünen ve topluma fayda sağlayan insanlar yetiştirmektir. Mansur Bey’in sürekli olarak yozlaşmış devlet görevlileriyle karşılaşması da bu düşünceyi destekler. Çünkü romanda bozulmuş düzenin temelinde yanlış yetişmiş insan tipi vardır.

Eserde eğitimin pratik yönüne özellikle önem verilir. Mansur Bey’in halkı bilinçlendirmeye çalışması, üretime önem vermesi, eğitimin yalnızca teorik bilgilerden ibaret olmadığını gösterir. Yazar memur yetiştiren bir sistem yerine üreten bireyler yetiştirilmesi gerektiğini savunur. Bu nedenle romanda eğitim ile kalkınma arasında doğrudan bir ilişki kurulur. Bilgi ancak toplumun yaşamını değiştirdiğinde anlam kazanır.

Roman aynı zamanda ahlaki eğitim üzerinde de durur. Mizancı Murat’a göre bir toplumun ilerlemesi için insanların sadece bilgili olması yeterli değildir; aynı zamanda vicdanlı ve dürüst olmaları gerekir. Bu yüzden Mansur Bey karakteri idealize edilmiş bir kişidir. O, çıkar peşinde koşmayan, halkı düşünen ve sahip olduğu bilgiyi toplum yararına kullanan bir aydın olarak çizilir.

Turfanda mı Yoksa Turfa mı, Tanzimat dönemindeki modernleşme tartışmalarını eğitim üzerinden anlatan önemli eserlerden biridir. Mizancı Murat bu romanda, Osmanlı Devleti’nin kurtuluşunun bilimsel düşünceye, çalışmaya ve doğru insan yetiştirmeye bağlı olduğunu göstermeye çalışır.

***

Bütün bunlarla birlikte Tanzimat dönemi aydınlarının eğitim meselesine yalnızca eserlerinde değinmekle yetinmedikleri, bu konuyu doğrudan doğruya bir toplum meselesi olarak gördükleri anlaşılmaktadır. Tanzimat sonrası Osmanlı toplumunda yaşanan değişim yalnızca idarî veya askerî alanla sınırlı kalmamış; toplumun düşünce yapısını değiştirme düşüncesi de giderek önem kazanmıştır. Bu nedenle Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal, Ziya Paşa ve Münif Paşa gibi isimler eğitimi, devletin ve toplumun yeniden kurulmasının temel şartı olarak değerlendirmişlerdir. Onlara göre cehalet yalnızca bireysel bir eksiklik değil, toplumun geri kalmasının en büyük nedenlerinden biridir. Bu yüzden Tanzimat döneminde eğitim meselesi aynı zamanda bir medeniyet ve ilerleme problemi hâline gelmiştir.

Tanzimat sanatçılarının büyük kısmı edebiyatı “toplum için sanat” anlayışıyla değerlendirmiştir. Roman, hikâye, gazete ve makaleler halkı bilinçlendirmek, eğitmek ve yeni fikirleri topluma yaymak amacıyla kullanılmıştır. Özellikle Ahmet Mithat Efendi’nin halk için sade bir dille yazdığı öğretici romanlar, Namık Kemal’in bilinçli birey ve vatan fikrini öne çıkaran eserleri, Ziya Paşa’nın eğitim ve kültür üzerine düşünceleri bu anlayışın en belirgin örnekleri arasında yer almaktadır. Tanzimat edebiyatında roman toplumu eğiten bir araç hâline gelmiştir.

Bu dönemde eğitim anlayışı da değişmeye başlamıştır. Geleneksel medrese eğitiminin yanında Batılı tarzda yeni okullar açılmış, Avrupa’ya öğrenciler gönderilmiş ve tercüme faaliyetleri hız kazanmıştır. Özellikle yabancı dil öğrenen, Batı bilimini ve kültürünü tanıyan yeni bir aydın sınıfı ortaya çıkmıştır. Ancak Tanzimat sanatçıları Batılılaşmayı körü körüne bir taklit olarak görmemişlerdir. Onlara göre Batı’dan alınması gereken asıl unsur bilim, teknik, çalışma disiplini ve düşünce sistemidir. Bu nedenle romanlarda sık sık yanlış Batılılaşma eleştirisi yapılmıştır. Felâtun Bey ile Râkım Efendi’de Felâtun Bey’in yüzeysel alafrangalığı, Araba Sevdası’nda Bihruz Bey’in gösteriş merakı, Bahtiyarlık’ta Senai’nin kimliksizleşmesi bu eleştirinin örnekleri olarak dikkat çekmektedir.

Tanzimat romanlarında eğitim meselesi yalnızca erkeklerin öğrenimi üzerinden ele alınmamış; özellikle kadın eğitimi üzerinde de önemle durulmuştur. Çünkü Tanzimat aydınları toplumun ilerlemesinin ancak kadınların eğitim görmesiyle mümkün olacağını düşünmüşlerdir. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ta Saliha Hanım’ın eğitim hayatının yarıda bırakılması, Fitnat’ın eğitimsiz yetiştirilmesi, Muhâdarat’ta Fâzıla’nın iyi eğitim almasına rağmen özgürleşememesi bu düşüncenin farklı yönlerini göstermektedir.

Bu dönemin dikkat çekici meselelerinden biri de mürebbiye sorunudur. Batılı yaşam tarzına özenen konak çevrelerinde yabancı mürebbiyelerin yaygınlaşması, çocukların eğitiminde yeni bir anlayışın ortaya çıktığını göstermektedir. Ancak Tanzimat sanatçıları bu meseleye tamamen olumlu yaklaşmamışlardır. Bir yandan yabancı dil öğrenmek ve Batı kültürünü tanımak gerekli görülmüş; diğer yandan çocukların kendi toplumunun değerlerinden uzaklaşması ciddi bir tehlike olarak değerlendirilmiştir. Özellikle Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında çocukların bütün ruh ve karakter terbiyesinin yabancı ellere bırakılması eleştirilmiştir. Tanzimat aydınlarına göre eğitim yalnızca bilgi kazandırmak değil, aynı zamanda millî ve ahlaki kimlik oluşturmak anlamına da gelmektedir.

Münif Paşa’nın 1861 yılında Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’yi kurması ve ardından Mecmua-i Fünûn’u yayımlamaya başlaması da Tanzimat döneminin eğitim ve bilim anlayışı açısından oldukça önemlidir. Bu girişimler sayesinde bilimsel düşüncenin halka ulaştırılması amaçlanmış; bilginin yalnızca dar bir aydın çevresinde kalmaması gerektiği düşüncesi savunulmuştur. Tanzimat dönemi eğitimin yalnızca bireysel yükselme aracı olarak değil, toplumsal dönüşümün temel şartı olarak görüldüğü bir dönem hâline gelmiştir. Romanlar, gazeteler, dergiler ve eğitim kurumları aynı modernleşme düşüncesinin farklı araçları olarak kullanılmaya başlanmıştır.

 

Kaynaklar:

Ahmet Mithat Efendi. Bahtiyarlık. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Mesâil-i Muğlaka. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Taaffüf. Hazırlayan: Kemal Timur. Ankara: Tema Yayınları, 2022.

Ahmet Mithat Efendi. Yeryüzünde Bir Melek. Hazırlayan: H. Yasemin Açılam. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.

Fatma Aliye. Enin. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2015.

Fatma Aliye Hanım. Muhâdarât. Rize: Salkımsöğüt Yayınevi, 2023.

Mizancı Murat. Turfanda mı Yoksa Turfa mı? Hazırlayan: Birol Emil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.

Namık Kemal. İntibah. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Recaizade Mahmut Ekrem. Araba Sevdası. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Sami Paşazade Sezai. Sergüzeşt. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2019.

Şemsettin Sami. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat. Hazırlayan: Ömer Aslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.

Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 Piyesinde Siyasî Baskı ve Aile Trajedisi

 

Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 Piyesinde Siyasî Baskı ve Aile Trajedisi

1944 Türkçülük-Turancılık Davaları, Türkiye’nin yakın tarihindeki tartışmalı siyasî olaylardan biri olarak dikkat çekmektedir. Bu süreçte çok sayıda Türkçü aydın, yazar, öğretmen ve öğrenci “ırkçılık” ve “Turancılık” suçlamalarıyla yargılanmış, tutuklanmış ve ağır baskılarla karşı karşıya kalmıştır. Ancak yaşananlar yalnızca mahkeme salonlarıyla sınırlı kalmamış; dönemin siyasî atmosferi insanların aile hayatını, düşünce dünyasını ve günlük yaşamını da derinden etkilemiştir. Mehmet Hayati Özkaya’nın kaleme aldığı Afşın-1944 adlı piyes de bu dönemin siyasî ve insanî yönlerini anlatan bir eserdir. Bununla birlikte piyesin etrafında şekillendiği gerçek kişileri tanımak gerekir. Çünkü Afşın-1944 tarihî olaylarla kişisel acıları bir araya getiren dramatik bir eser niteliği taşımaktadır.

Eserin başkarakterlerinden biri Nejdet Sançar’dır. Asıl adı Mehmet Nejdet Sançar olan yazar ve eğitimci, Türkçülük düşüncesinin önemli temsilcilerinden biridir. Uzun yıllar edebiyat öğretmenliği yapan Sançar Türk milliyetçiliği fikrini savunan bir düşünce adamıdır. 1944’te açılan Türkçülük-Turancılık Davaları sırasında tutuklanmış, sorgulanmış ve ağır baskılar yaşamıştır. Bu süreç onun hem meslek hayatını hem aile düzenini hem de ruh dünyasını derinden etkilemiştir. Özellikle hapishane günlerinde yaşadıkları, soruşturmalar ve devlet baskısı, ilerleyen yıllarda onun hafızasında silinmeyen izler bırakmıştır. Afşın-1944 piyesi de büyük ölçüde bu yaşanmışlıkların dramatik bir yansıması niteliğindedir.

Nejdet Sançar’ın hayatındaki en önemli isimlerden biri ağabeyi Nihal Atsız’dır. Türk edebiyatı ve Türkçülük düşüncesi denildiğinde akla gelen ilk isimlerden biri olan Atsız siyasî ve edebî kimliğiyle dikkat çeken bir şahsiyettir. Bozkurtlar, Ruh Adam ve Deli Kurt gibi romanlarının yanında şiirleri ve makaleleriyle de geniş bir okuyucu kitlesi oluşturmuştur. Özellikle çıkardığı Orhun dergisi dönemin Türkçü çevrelerinin önemli yayın organlarından biri hâline gelmiştir. Atsız’ın dönemin başbakanına yazdığı açık mektuplar ise 1944 olaylarının başlamasında önemli rol oynamıştır. O hem bir yazardır ve hem de dönemin siyasî tartışmalarının merkezindeki isimlerden biridir.

Nihal Atsız’ın eserlerinde sık sık ülkü, yalnızlık, tarih, kahramanlık ve ölüm temaları görülür. Bu duygusal atmosfer Afşın-1944 adlı eserin içinde de hissedilir. Piyeste Atsız’ın şiirlerine yer verilmesi de tesadüf değildir. Onun şiirleri eserde anlatılan acıları ve kayıpları daha derin bir duygusallığa taşır. Özellikle hapishane günlerini ve Sançar ailesinin yaşadığı yalnızlığı anlatan bölümlerde Atsız’ın dizeleri, karakterlerin iç dünyasının sesi hâline gelir.

Eserde önemli bir yere sahip olan bir diğer kişi ise Reşide Sançar’dır. Reşide Hanım, Nejdet Sançar’ın eşidir ve piyeste güçlü, sabırlı ve dirayetli bir kadın olarak karşımıza çıkar. Kendisi de öğretmendir. Eşinin tutuklanmasıyla birlikte hem ekonomik sıkıntılarla hem toplumsal baskılarla hem de yalnızlıkla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Üstelik bu süreçte hamiledir. Devlet baskısı yalnızca Nejdet Sançar’ı değil, ailesini de hedef almıştır. Görevinden uzaklaştırılması, maaşının kesilmesi ve yaşadığı maddî zorluklar bunun göstergesidir. Ancak Reşide Hanım bütün bu sıkıntılara rağmen geri adım atmayan bir karakterdir. Özellikle Afşın’in hastalığı sırasında gösterdiği sabır ve umut, onu eserin en güçlü figürlerinden biri hâline getirir.

Afşın, Nejdet ve Reşide Sançar’ın oğludur. Henüz genç yaşta hastalanarak hayatını kaybetmiştir. Ancak Afşın bir dönemin talihsizliğinin sembolüne dönüşür. Daha doğmadan önce ailesi siyasî baskılarla kuşatılmıştır. Babasının tutuklanması, annenin bu süreçte yalnız kalışı ve ekonomik sıkıntılar, onun çocukluk dünyasını doğrudan etkilemiştir.

Afşın’in karakteri piyeste oldukça canlı biçimde anlatılır. Zeki, duyarlı, hareketli ve hayal gücü güçlü bir çocuk olarak tasvir edilir. Futbolu sever, iyi kompozisyonlar yazar, okul hayatında dikkat çeker ve milliyetçi bir aile ortamında yetişir. Ancak onun hikâyesinin üzerinde baştan itibaren ağır bir kader duygusu vardır. Nejdet Sançar’ın oğlunu anlatırken kullandığı ifadeler, yaklaşan trajediyi sürekli hissettirir.

İşte Mehmet Hayati Özkaya’nın Afşın-1944 adlı piyesi bu tarihî ve duygusal zeminde yükselir. Eser bir yandan 1944 Türkçülük-Turancılık Davaları’nın oluşturduğu siyasî baskı atmosferini anlatırken, diğer yandan bir ailenin yaşadığı büyük acıyı sahneye taşır. Eser hafıza, kayıp, travma ve aile üzerine kurulmuş dramatik bir anlatıdır. Özellikle Nejdet Bey karakteri üzerinden geçmişin insan ruhunda bıraktığı korkular, suçluluk duyguları ve kırılmalar güçlü bir şekilde işlenir.

Piyeste mahkeme salonları, sorgular, hapishaneler ve devlet baskısı kadar; ev içindeki sessizlikler, sofradaki boş sandalye ve bir çocuğun hatırası da önemli yer tutar. Eser tarihin yalnızca resmî olaylardan ibaret olmadığını; insanların gündelik hayatlarında, aile ilişkilerinde ve hafızalarında yaşamaya devam ettiğini gösterir.

***

Ben eseri okurken en çok şunu düşündüm: Burada anlatılanlar yalnızca bir siyasî davalar süreci değil, insanların hayatına kadar giren bir korku düzenidir. Eseri okuduktan sonra mahkemelerden çok insanların ruh hâli akılda kalıyor. Nejdet Bey’in yıllar geçmesine rağmen kâbus görmeye devam etmesi, ev içinde bile huzurlu olamaması, geçmişin sürekli geri dönmesi… Bunlar aslında baskının insan üzerinde ne kadar kalıcı olabileceğini gösteriyor.

1944 olayları konusunda da bence en çarpıcı taraf, fikir ayrılıklarının zamanla insanları “tehlikeli” hâle getirmesidir. Piyeste Türkçüler kendilerini vatansever insanlar olarak görüyor; devlet ise onları tehdit olarak görüyor. Bu çatışma yalnızca siyasî düzeyde kalmıyor, insanların günlük hayatını da parçalamaya başlıyor. Tutuklamalar, işten uzaklaştırmalar, korku atmosferi, insanların birbirinden şüphe etmesi… Bunlar toplumda derin bir güvensizlik oluşturuyor.

Ama eser bence yalnızca “haklı-haksız” tartışması yapmıyor. Asıl etkileyici olan taraf tüm bu olayların aile üzerinde bıraktığı yıkımı göstermesidir. Nejdet Bey’in hapishanede geçirdiği günler de insanı üzüyor, fakat oğlu Afşın’ın hastane yatağındaki çaresizliği insanı derinden sarsıyor. Bir noktadan sonra anlatıda sadece anne, baba ve hasta bir çocuk kalıyor. Bu da aslında eseri daha çok insanî bir trajediye dönüştürüyor.

Afşın’in ölümü bence piyesin merkezindeki en ağır noktadır. Çünkü Afşın doğrudan suçlanan ya da yargılanan biri değildir; ama yaşanan her şeyin yükünü taşıyan kişi hâline geliyor. Daha doğmadan baskı ortamının içine düşüyor. Hastalık süreci de dönemin çaresizliğinin bir simgesi gibi veriliyor. Hastanedeki eksiklikler, yetişmeyen imkânlar, anne-babanın umutsuzluğu… Bunlar hem üzüntü hem de büyük bir kırgınlık hissi bırakıyor.

Eserin bende bıraktığı en güçlü duygu ise “yorgunluk” oldu. Karakterler sürekli mücadele ediyor ama hiçbir zaman tam anlamıyla huzura ulaşamıyorlar. Hapisten çıksalar bile korku sürüyor, yıllar geçse bile acılar bitmiyor. Özellikle sofradaki eksiklik hissi ve Afşın’in yokluğunun evin içinde yaşamaya devam etmesi çok etkileyici.

Bir de şunu düşündürüyor: Tarih kitaplarında genelde davalar, ideolojiler ve siyasî tartışmalar anlatılır; ama bu tür eserler bize o olayların evlerin içine nasıl girdiğini gösteriyor. İnsanların çocuklarıyla, eşleriyle, gündelik hayatlarıyla nasıl iç içe geçtiğini hissettiriyor. Bence Afşın-1944’ün asıl gücü buradadır. Eser bir dönemin havasını, korkusunu ve kayıp duygusunu hissettirmeye çalışmasıyla oldukça farklı bir yerde duruyor.

Ahmet Mithat Efendi’nin Paris’i: Mesail-i Muğlaka Romanına Eleştirel Bir Bakış

Ahmet Mithat Efendi’nin Mesail-i Muğlaka adlı romanı görünüşte bir Osmanlı gencinin Paris macerasını anlatır; fakat aslında modernleşmenin insan ruhunda, ahlak anlayışında ve toplumsal ilişkilerde meydana getirdiği değişimleri inceleyen oldukça karmaşık bir romandır. Romanın asıl meselesinin yalnızca aşk ya da Avrupa hayranlığı olmadığı açık biçimde görülür. Mesail-i Muğlaka gösteri toplumu, sosyal statü, ahlak, medeniyet, temsil, kıskançlık ve kimlik üzerine kurulmuş büyük bir gözlem alanına dönüşür.

Romanın başkarakteri Abdullah Nahifi’dir. Hukuk tahsili için Paris’e gitmiş bir Osmanlı gencidir. Nahifi romanda Doğu’nun Batı’daki temsiline dönüşür. Paris toplumu onun şahsında hem Şark’a hayran olur hem de onu egzotik bir nesne gibi tüketir.

Özellikle düello sahnelerinden sonra Nahifi’nin bir anda gazetelerin, salonların ve kadınların ilgisini çekmesi çok dikkat çekicidir. Ahmet Mithat’ın modern şöhret kültürünü şaşırtıcı derecede erken bir dönemde kavramış olduğu görünür. İnsanlar Nahifi’yi gerçekten tanımadan onun hakkında hüküm verirler. Gazeteler onu kahramanlaştırır, kadınlar onu romantikleştirir, erkekler onu kıskanır. Böylece Nahifi gerçek bir insandan çok toplumsal bir imaja dönüşür. Romanın modern taraflarından biri de budur; toplumun hakikatten çok temsille ilgilenmesi.

Ahmet Mithat da tıpkı Marcel Proust gibi insanların birbirlerine nasıl baktıklarını, salonların görünmez iktidarını, dedikodunun sosyal gücünü ve aşkın içindeki gurur duygusunu dikkatle gözlemler. Özellikle Madam de Rose Bouton çevresindeki sahneler tam anlamıyla bir aristokrat toplum çözümlemesine dönüşür. İnsanlar konuşurken bile aslında birbirlerini tartarlar. Her iltifatın arkasında bir hesap, her yakınlığın arkasında bir çıkar ihtimali bulunur.

Proust daha çok bireyin iç bilinciyle ve hafızanın derinliğiyle ilgilenirken Ahmet Mithat toplumsal ahlakın yapısını çözmeye çalışır. O daha sosyolojik bir yazardır. Karakterlerin iç dünyasıyla ilgilenir ama asıl amacı medeniyetin ruhunu teşhir etmektir.

Madam de Rose Bouton karakteri bu açıdan çok önemlidir. Çünkü o yalnızca baştan çıkarıcı bir kadın değildir; Paris medeniyetinin kadınlaşmış hâlidir. Zarif, kültürlü, sosyal olarak güçlü, etkileyici ama aynı zamanda çıkar ilişkilerinin merkezinde duran bir figürdür. Ahmet Mithat onun üzerinden Batı aristokrasisinin iç boşluğunu göstermeye çalışır. Özellikle kocasıyla olan ilişkisi bu açıdan dikkat çekicidir. Monsieur de Rose Bouton karısının ilişkilerini bilir; hatta karısının ilişkilerinin kendi sosyal yükselişine katkı sağladığını da fark eder. Böylece evlilikleri ekonomik ve sosyal ortaklığa dönüşür. Roman bu anlamda ciddi biçimde Balzac ve Zola çizgisine de yaklaşır.

Fakat Ahmet Mithat’ın başarısı yalnızca Batı’yı eleştirmesinde değildir. Daha önemli olan Batı toplumunun Doğu’yu algılayış biçimini de sorgulayabilmesidir. Roman boyunca Paris salonlarında ‘Şarklı’ kimliği çoğu zaman gerçekliğiyle değil de egzotik bir gösteri olarak algılanır. Bu durum özellikle Abdullah Nahifi’yi taklit eden sahte karakter üzerinden belirginleşir. İslamiyet, çok eşlilik ve Doğu hayatı üzerine yapılan yüzeysel konuşmaların büyük kısmı, Paris toplumunun görmek istediği oryantal hayale hitap eden teatral bir temsil hâline gelir. Ahmet Mithat da romanında Batı’nın Doğu’yu hakikatiyle değil, kendi kurduğu egzotik imgeler aracılığıyla anlamaya çalışmasını eleştirir. Böylece roman basit bir ‘Doğu üstün, Batı çürümüş’ anlatısının ötesine geçerek temsil, kimlik ve medeniyet algısı üzerine daha karmaşık bir tartışma alanı açar.

Rosette karakteri ise romanın duygusal tarafını temsil eder. Onun Nahifi’ye duyduğu aşkın içinde sınıfsal bir eziklik ve korku da vardır. Rosette kendisini Madam de Rose Bouton gibi kadınlarla kıyasladıkça üzülür. Bu yüzden kıskançlığının sosyal aşağılık hissinden kaynaklandığını düşündürtür. Ahmet Mithat romanında kadın psikolojisini şaşırtıcı derecede dikkatli işler. Rosette’in şüpheleri, ağlamaları, öfke patlamaları ve sonra yeniden Nahifi’ye teslim oluşu oldukça gerçek görünür.

Romanın belki de en dikkat çekici tarafı, Paris’i büyük bir tiyatro sahnesi gibi anlatmasıdır. Herkes rol yapmaktadır: gazeteciler, aristokratlar, kadınlar, düellocular… İnsanlar görünmek istedikleri kişiye dönüşmeye çalışırlar. Bu yüzden romanda sık sık “hakikat” ile “görüntü” çatışır.

Ahmet Mithat’ın sürekli okuyucuya seslenmesi, araya girip yorum yapması, “siz olsaydınız” demesi yalnızca meddah geleneğinin devamı değildir. Aynı zamanda okuyucuyu Paris toplumunun içine sokma yöntemidir. Okur artık salonların, dedikoduların ve ahlaki çelişkilerin tanığı hâline gelir. Romanın bazı bölümleri gerçekten şaşırtıcı derecede modern bir zihinle yazılmıştır. Özellikle şöhretin üretimi, medyanın etkisi, sosyal imaj, ahlaki ikiyüzlülük, aşkın çıkarla karışması, egzotik olanın tüketilmesi gibi meseleler bugün bile güncelliğini korumaktadır.

Ahmet Mithat bu romanda zaman zaman olağanüstü dikkatli bir toplum gözlemcisi olarak ortaya çıkar. İnsan ilişkilerindeki sosyal tiyatroyu, modern toplumun samimiyetsizliğini ve medeniyetin psikolojik çelişkilerini kavrama konusunda küçümsenmeyecek kadar güçlü bir yazardır.

***

Mesâil-i Muğlaka Osmanlıca bir tamlamadır. Mesâil kelimesi meseleler, sorunlar ve konular anlamına gelirken; muğlaka kelimesi kapalı, belirsiz, karmaşık ve çözülmesi güç anlamlarını taşır. Bu nedenle Mesâil-i Muğlaka ifadesi Türkçeye Çözülmemiş Meseleler, Belirsiz Sorunlar ya da Karmaşık Meseleler şeklinde çevrilebilir.

Romanın adı eserin içeriğiyle doğrudan bağlantılıdır. Çünkü Ahmet Mithat Efendi romanda hiçbir meseleyi tamamen açık ve kesin biçimde sunmaz. Aşk ile çıkar, samimiyet ile gösteriş, hakikat ile temsil sürekli birbirine karışır. Abdullah Nahifi’nin Paris toplumundaki konumu, Rosette’in kıskançlıkları, Madam de Rose Bouton’un ilişkileri ve Paris salonlarının atmosferi roman boyunca daima “muğlak” bir görünüm içinde verilir.

Bu nedenle romanın adı modern hayatın karmaşık yapısını yansıtır. Ahmet Mithat Efendi insanların toplum içindeki temsilleriyle yaşadıklarını göstermeye çalışır. Paris salonlarında insanlar çoğu zaman oldukları kişi gibi değil, görünmek istedikleri kişi gibi davranırlar. Roman modernleşmenin insan ilişkilerini karmaşıklaştırdığı ve hakikat ile görüntü arasındaki sınırları belirsizleştirdiği bir dünyayı anlatır.

Çengi - Ahmet Mithat Efendi Romanında Hurafeler Delilik ve Bozulmuş İnsan Ruhları

Çengi Ahmet Mithat Efendi’nin Tanzimat dönemi toplumunu eleştirel biçimde ele aldığı romanlarından biridir. Roman ilk bakışta çengileri, eğlence hayatını ve sıra dışı insanları anlatıyormuş gibi görünse de aslında cehalet, batıl inanç, yanlış yetiştirme, aşırı korumacılık ve mirasyedilik vs. toplumsal sorunlara odaklanır. Ahmet Mithat Efendi karakterler üzerinden okuyucuya ders vermeye ve toplumdaki bozuklukları göstermeye çalışır.

Eserde gerçeklik ile hayal dünyası arasındaki sınır çoğu zaman belirsizleşir. Cinler, periler, büyücülük ve efsunculuk unsurları aracılığıyla toplumun batıl inanışlara ne derece bağlı yaşadığı gösterilir. Ahmet Mithat Efendi burada doğaüstü olayları gerçek kabul eden insanların ne kadar kolay kandırılabileceğini anlatır. Romanın neredeyse bütün karakterleri ruhsal bakımdan dengesiz, saplantılı ya da aşırı uçlarda yaşayan kişilerdir. Bu yüzden eser yalnızca olay romanı olmaktan çıkar; bozulmuş insan ruhlarının ve çürümüş toplum yapısının sembolik bir tablosuna dönüşür. Romanda tam anlamıyla sağlıklı sayılabilecek bir karakter yoktur. Melek diğerlerine göre daha masum görünse de o da gerçek hayattan tamamen kopuk, adeta vahşi bir saflık içinde yetişmiştir.

Roman aynı zamanda eğlence hayatına yönelik güçlü bir eleştiri taşır. Çengiler, gösterişli hayatlar, mirasyedi erkekler ve kolay yoldan tüketilen servetler aracılığıyla yazar, çalışmadan elde edilen paranın insanı nasıl çıkmaza sürüklediğini göstermektedir. Bunun yanında çocuk yetiştirme meselesi de romanda önemli yer tutar. Özellikle aşırı korumacı aile yapısının bireyi gerçek hayata karşı güçsüz bıraktığı anlatılır. Aslında roman dönemin sosyal yapısını ve insan ilişkilerini sorgulayan geniş bir toplumsal eleştiridir.

Romanın en dikkat çekici karakterlerinden biri Daniş Çelebi’dir. Çocukluğunu annesi Saliha Molla’nın büyücülük ve efsunculuk yaptığı bir ortamda geçirdiği için gerçek dünyadan kopuk yetişir. Cinlere, perilere ve doğaüstü güçlere inanır; olayları akıl ve mantıkla açıklamak yerine metafizik güçlerle açıklamaya çalışır. Bu yüzden Ahmet Mithat Efendi tarafından “Türk Don Kişot’u” olarak görülür. Daniş Çelebi’nin deliliği; yanlış eğitimin, hurafelerin ve gerçeklikten kopuk yetiştirilmenin sonucudur.

Saliha Molla, Daniş Çelebi’nin annesidir. Üfürükçülük, büyücülük ve efsunculuk yaparak insanların korkularını kullanır ve büyük bir servet elde eder. Böylece toplumdaki cehaletin nasıl bir sömürü aracına dönüştüğünü temsil eder. Aynı zamanda Daniş Çelebi’nin zihinsel olarak bozulmasının temel sebebidir. Saliha Molla hurafelerle yaşayan toplum yapısının sembolüdür.

Sümbül Hanım romanın eğlence ve sefahat dünyasını temsil eden karakterlerinden biridir. Çengilik yapar, gösterişli yaşamı sever ve hayatını eğlence içinde sürdürür. Daniş Çelebi’nin onu gerçekten peri sanması, romanın gerçeklikle bağının ne kadar zayıfladığını gösterir. Sümbül karakteri üzerinden Ahmet Mithat, eğlence hayatının insanı nasıl tükettiğini ve ahlâkî çözülmeye sürüklediğini anlatmaktadır.

Canberd Bey ise kızına aşırı derecede bağlı, ruhsal bakımdan takıntılı bir baba olarak karşımıza çıkar. Kızını korumak isterken onu dış dünyadan tamamen soyutlar. Bu yüzden Melek gerçek hayatı tanımadan büyür. Canberd Bey’in sevgisi doğal bir baba sevgisinden çok hastalıklı bir bağlılığa dönüşmüştür. Ahmet Mithat Efendi romanında ölçüsüz sevginin de zarar verebileceğini göstermektedir.

Canberd Bey’in kızı Melek masum fakat hayat tecrübesinden tamamen uzak yetişmiş bir karakterdir. Dünyayı yalnızca babasının çizdiği sınırlar içinde tanır. Bu nedenle Cemal Bey’in sözlerine kolayca inanır ve ona kanar. Melek’in saflığı toplumdan kopuk ve gerçek hayatı görmeden yetiştirilmiş olmasının sonucudur. Bu yönüyle o da yanlış yetiştirmenin ortaya çıkardığı bir karakterdir.

Cemal Bey ise romanın başlarında eğlenceye, kolay yaşama ve sefahate düşkün bir karakter olarak karşımıza çıkar. Melek’i babasının evinden kaçırması ve mirasyedi tavırları onun yozlaşmış erkek tiplerinden biri olduğunu gösterir. Ancak Cemal Bey tamamen kötü ya da değişmez bir karakter değildir. Roman ilerledikçe davranışlarını sorgulamaya başlar ve zamanla daha olgun bir noktaya gelir. Ahmet Mithat Efendi böylece insanın yanlış yollara sürüklense bile değişebileceğini göstermektedir.

Çengi romanındaki karakterlerin her biri Tanzimat toplumundaki belirli bir bozukluğu temsil eder. Ahmet Mithat Efendi; cehalet, hurafeler, yanlış eğitim, aşırı korumacılık, eğlence düşkünlüğü ve ruhsal çöküş gibi meseleleri bu karakterler aracılığıyla eleştirerek topluma ders vermeyi amaçlamıştır. Romanın karanlık ve “deli” atmosferi de aslında bozulmuş toplum yapısını görünür kılmaktadır.

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf Romanında Modern Kadın ve Ahlaki Sınırlar: Saniha Hanım Üzerine Bir İnceleme

 

Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında Saniha Hanım Tanzimat dönemi modernleşmesinin en çelişkili kadın tiplerinden biri olarak karşımıza çıkar. O, sıradan bir Osmanlı kadını değildir; iyi eğitim almış, Fransızcayı ileri derecede bilen, astronomiden matematiğe, tarihten edebiyata kadar birçok alanda bilgi sahibi olan seçkin bir kadındır. Ancak romanın asıl gerilimi de buradan doğar: Saniha Hanım modern bir kadın olarak yetiştirilmiştir, fakat içinde yaşadığı evlilik ve toplum düzeni bu modernliği taşıyabilecek genişlikte değildir.

Ahmet Mithat Efendi Saniha’yı bir yandan hayranlık uyandıracak biçimde donanımlı çizerken, diğer yandan onun zihinsel ve duygusal hareketliliğini tehlikeli bir alana yaklaştırır. Saniha yalnızca “iyi eş” ve “iyi anne” rolüyle yetinen pasif bir kadın değildir. O düşünen, hisseden, sıkılan, arayan ve etkilenebilen bir karakterdir. Roman kadının eğitilmesini savunur gibi görünürken, eğitimli kadının özgürleşme ihtimalinden de çekinir.

Saniha Hanım’ın evlilikten sonra yaşadığı sıkıntı, basit bir sadakatsizlik eğilimi olarak okunmamalıdır. Burada daha derin bir psikolojik durum vardır: entelektüel yalnızlık, duygusal eksiklik ve evlilik hayatının tekdüzeliği. Rasih Efendi kötü bir koca değildir; aksine bilgili, anlayışlı, ölçülü ve dönemine göre oldukça ilerici bir erkektir. Fakat bu durum bile Saniha’nın içindeki boşluğu bütünüyle kapatmaya yetmez. Bu yüzden de Tosun Bey’in ortaya çıkışı yeni bir aşk ihtimalini doğurur ve Saniha’nın bastırılmış canlılık arzusunu ortaya çıkarır.

Tosun Bey’in mektupları Saniha için mutlak bir aşkın başlangıcı değildir. Daha çok unutulmuş bir kadınlık duygusunun, görülme ve beğenilme ihtiyacının uyandırılmasıdır. Saniha romanda kendi iç dünyasıyla çatışmaya başlayan bir karakterdir. Ahmet Mithat’ın romanı ilginç kılan tarafı da Saniha’yı bütünüyle mahkûm etmemesidir; fakat onu serbest de bırakmamıştır. Onu anlamaya çalışır, ancak sonunda yeniden ahlak düzenine döndürür.

Rasih Efendi’nin tavrı ise romanın en dikkat çekici yönlerinden biridir. Karısının Tosun Bey’le mektuplaştığını öğrendiğinde öfkeye, şiddete ya da kaba bir hesap sormaya başvurmaz. Bu, dönemin namus anlayışı düşünüldüğünde oldukça sıra dışı bir davranıştır. Rasih Efendi’nin erkekliği, otorite ve cezalandırma üzerinden değildir, sabır, gözlem ve psikolojik kavrayış üzerindendir. Rasih Efendi karısını kaybetmemek için baskı uygulamaz; onu yeniden düşünmeye sevk eder.

Bu noktada Rasih Efendi’nin Saniha ile yaptığı Venüs-Minerva konuşması romanın ideolojik merkezine yerleşir. Rasih karısına doğrudan “yanlış yapıyorsun” dememiştir. Bunun yerine mitolojik bir karşıtlık kurmuştur. Venüs şehveti, cazibeyi, baştan çıkarıcı arzuları temsil ederken; Minerva aklı, hikmeti, iffeti, ölçüyü ve ahlaki disiplini temsil eder. Rasih Efendi Saniha’ya aslında şöyle seslenir: “Sen sıradan bir kadın değilsin; sen Venüs’ün değil, Minerva’nın tarafında durmalısın.”

Romanda bu konuşmanın etkili olmasının nedeni, Saniha’nın eğitimli zihnine hitap etmesidir. Rasih Efendi karısını korkutarak değil, ona yüksek bir kimlik önererek ikna eder. Bu bakımdan onun tavrı pedagojiktir. Ahmet Mithat’ın “hâce-i evvel” kimliği de burada açıkça hissedilir. Roman okuru da Saniha gibi eğitmek ister. Yazar mitolojiyi ahlaki bir dersin taşıyıcısı hâline getirir.

Fakat burada önemli bir çelişki vardır. Ahmet Mithat Efendi kadının bilgili, görgülü, kültürlü olmasını ister; ancak bu bilginin kadını bağımsızlaştırmasından çekinir. Kadının eğitimi, bireysel özgürlüğün değil, aile içi ahlakın hizmetine verilmelidir. Romanın temel düşüncesi şuna yaklaşır: Kadın modernleşmelidir, fakat bu modernleşme aile düzenini ve iffeti sarsacak noktaya varmamalıdır.

Roman hem ilerici hem de sınırlayıcıdır. İlericidir; çünkü Rasih Efendi gibi anlayışlı, şiddetten uzak, psikolojik derinliği olan bir erkek karakter yaratır. Kadını tamamen cahil ve edilgen bir varlık olarak görmez. Saniha’nın zekâsını ve bilgisini kabul eder. Fakat sınırlayıcıdır; çünkü kadının arzularını, sıkıntılarını ve bireysel arayışını sonunda “terbiye edilmesi gereken” bir meseleye dönüştürür.

Saniha’nın “akıllanması” bu yüzden yalnızca kişisel bir dönüşüm değildir; romanın ahlaki düzeninin yeniden kurulmasıdır. Tosun Bey dışarıda bırakılır, Venüs reddedilir, Minerva seçilir ve evlilik korunur. Rasih Efendi’nin zaferi modernleşmenin ahlakla denetlenmesi gerektiği fikrinin de zaferidir.

Taaffüf romanı sıradan bir aldatma ya da kıskançlık romanı değildir. Eser Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunun kadın eğitimi, evlilik, Batılılaşma, ahlak ve erkeklik anlayışı üzerine kurduğu derin bir tartışmadır. Saniha Hanım modern kadının imkânını; Tosun Bey arzunun ve baştan çıkmanın tehlikesini; Rasih Efendi ise akıl, sabır ve ahlaki rehberlik yoluyla düzeni yeniden kuran ideal erkeği temsil eder.

Bu nedenle romanın en güçlü tarafı modernleşmeyi bütünüyle reddetmemesi; fakat onu sıkı bir ahlaki çerçeve içine yerleştirmesidir. Ahmet Mithat Efendi’nin zihnindeki ideal dünya, cahil ve kapalı bir toplum değildir; fakat sınırsız bireysel özgürlüklerin yaşandığı bir dünya da değildir. Onun istediği şey, bilgili ama ölçülü, modern ama terbiyeli, duygulu ama denetimli bir toplumdur.

***

“Taaffüf” kelimesi Arapça kökenlidir ve “iffetli olma, nefsine hâkim olma, ahlaki ölçüyü koruma” anlamlarına gelir. Kelime insanın arzularını kontrol altında tutmasını ve tutkular karşısında ölçülü davranmasını da ifade eder. Ahmet Mithat Efendi’nin Taaffüf romanında bu isim özellikle bilinçli seçilmiştir. Roman boyunca modernleşme, kadın eğitimi, evlilik ve bireysel arzular arasındaki çatışma anlatılır. Saniha Hanım’ın yaşadığı duygusal ve zihinsel bocalama karşısında “taaffüf” ahlaki dengeyi ve iffeti koruma düşüncesi romanın temel meselesidir.