3 Mayıs 1944 Olayları: Türkçülük Günü’nün Tarihsel Arka Planı ve Bir Fikir Çatışmasının Doğuşu

Türkçülük Günü’nün ortaya çıkmasına yol açan 3 Mayıs 1944 olaylarını anlamak için dönemin siyasi atmosferine bakmak gerekir. Çünkü ortada yalnızca bir dava değil, aynı zamanda fikirler arasında derin bir çatışma vardır. II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye savaşın dışında kalmaya çalışsa da hem iç politikada hem de düşünce dünyasında ciddi bir gerilim yaşamaktaydı. Bir yanda Türk kimliğini, tarihini ve kültürünü merkeze alan Türkçü düşünce; diğer yanda farklı ideolojik yaklaşımlar ve devletin denge politikası bulunuyordu. Bu ortamda milliyetçi söylemler, özellikle Turancılık fikriyle birlikte daha sert ve iddialı bir hâl almıştı.

Gerilim, Nihal Atsız’ın yayımladığı yazılarla açık biçimde ortaya çıktı. Atsız, bazı aydınları ve bürokratları millî değerlere bağlı olmamakla suçladı; eleştirilerinde açıkça isim verdi. Bu isimlerden biri Sabahattin Ali idi. Bunun üzerine Sabahattin Ali, Atsız’a hakaret davası açtı.

Mahkeme günü Atsız’ı destekleyen öğrenciler ve gençler adliye önünde toplandı. Kalabalık kısa sürede büyüyerek protestoya dönüştü. Güvenlik güçlerinin müdahalesiyle birlikte çok sayıda kişi gözaltına alındı. Ardından soruşturmalar genişletildi ve olaylar “Irkçılık-Turancılık Davası” olarak bilinen sürece dönüştü.

Yazılarla başlayan tartışma, dava ve sokak hareketleriyle ilerleyen bir olaylar dizisine dönüştü. Başlangıçta iki kişi arasındaki hukuki bir mesele olarak görülen dava, kısa sürede daha geniş bir fikir çatışmasının parçası hâline geldi. Mahkeme önünde toplanan kalabalık, birkaç destekçiden ibaret kalmadı; büyüyerek daha geniş bir tepkiye dönüştü.

Devlet açısından durum farklı değerlendirildi. Ortaya çıkan hareket sıradan bir destek olarak görülmedi; mevcut düzenin dışında gelişen ve kontrol altına alınması gereken bir yönelim olarak algılandı. Müdahale gecikmedi, gözaltılar arttı ve süreç geniş çaplı bir yargılamaya dönüştü.

Gösteriler sonrasında çok sayıda Türkçü aydın ve genç gözaltına alındı. Ardından “Irkçılık-Turancılık Davası” olarak bilinen kapsamlı bir yargılama süreci başlatıldı. Bu süreçte Türkçü düşünce, “ırkçılık” ve “devlet düzenine karşı faaliyet” iddialarıyla suçlandı.

Bu sert müdahalenin arkasında birkaç temel neden vardı. Türkiye, savaş yıllarında hassas bir denge politikası izliyordu; ideolojik hareketlerin dış politikada sorun yaratabileceği düşünülüyordu. Özellikle Turancılık fikri, Sovyetler Birliği ile ilişkiler açısından riskli görülüyordu. Ayrıca devlet, kendi denetimi dışında gelişen kitlesel hareketlere karşı temkinliydi. Öğrenci gösterileri potansiyel bir toplumsal hareket olarak değerlendirildi. Buna ek olarak, dönemin aydınları arasındaki ideolojik ayrılıklar giderek keskinleşmiş ve siyasal bir boyut kazanmıştı.

3 Mayıs 1944’te yaşananlar, devlet ile belirli bir fikir akımı arasındaki gerilimin açık biçimde ortaya çıktığı bir dönüm noktasıdır.

Veba, Korku ve Hikmet: İnsan Üzerinde Ruhun Gücü

 

Veba, Korku ve Hikmet: İnsan Üzerinde Ruhun Gücü

Oldukça eski zamanlardan beri anlatılan bir hikâyeye göre, bir derviş Mısır’ın kenarında otururken korkunç bir varlığın Mısır’a doğru ilerlediğini görür. Yanına gidip kim olduğunu sorar.

Varlık şöyle cevap verir: “Ben vebayım. On beş bin kişinin canını almak için Mısır’a gidiyorum.”

Derviş, bundan daha fazla kötülük yapmamasını rica ederek oradan ayrılır.

Bir süre sonra gerçekten Mısır’da veba ortaya çıkar. Ancak ölenlerin sayısı on beş bin değil, otuz bindir.

Bunun üzerine derviş tekrar o bildiği vebayla karşılaşır ve sorar: “Niçin otuz bin kişiyi öldürdün?”

Veba şöyle cevap verir: “Hayır! Ben görevim gereği yalnızca on beş bin kişinin canını aldım. Diğer on beş bin kişi ise kendi doktorları yüzünden öldü.”

Bu fıkranın asıl maksadını anlayabilmek için dikkatli insanların, bedensel (maddi) tıp ile ruhsal (manevi) tıp arasındaki farkı kavramış olması gerekir.

Vebanın öldüreceği on beş bin kişiyi tedavi etmek için “doktor” gerekiyorsa, diğer on beş bin kişiyi de “hikmetle” (akıl, bilinç ve ruhsal anlayışla) tedavi etmek gerekirmiş.

Buna benzer bir hikâye de anlatılır: İran’da çok akıllı bir vezir vardır; fakat aşırı şişman olduğu için devlet işlerinde görev yapamaz hâle gelir. Onu çok seven padişah, “Kim bu veziri zayıflatırsa büyük ödül vereceğim” diye ilan eder. Ancak hiçbir ilaç işe yaramaz.

Bir gün bir hekim gelir, veziri muayene eder ve şöyle der: “Aslında ben bu adamı zayıflatabilirdim; fakat görüyorum ki buna gerek yok. Boşuna uğraşmaya değmez. Bu adam kırk gün içinde ölecek.”

Kırk gün geçtikten sonra hekim geri gelir ve vezirin çok zayıflamış olduğunu görür. Bunun üzerine ödülünü ister. Çünkü söylediği söz, bir ruhsal ilaç etkisi yapmıştır.

Vezir, “Nasıl öleceğim? Kırk gün içinde ölecekmişim!” diye sürekli kaygılanmış; korkudan ve düşünmekten yemeden içmeden kesilmiş ve sonunda iğne ipliğe dönmüştür.

***

Ahmet Mithat Efendi'nin anlattığı kısa hikâyeler göründüğünden çok daha derindir. İlk bakışta basit bir hikâye gibi duruyor, ama Ahmet Mithat Efendi burada önemli fikirler anlatıyor. Birincisi: insan sadece bedeniyle değil zihniyle de hastalanır. Veba hikâyesinde insanların yarısı hastalıktan, diğer yarısı da korku, panik ve yanlış tedavi yüzünden ölüyor. Bu durum bugün de geçerlidir: yanlış bilgi ve panik, hastalığın kendisinden daha tehlikeli olabilir.

İkinci olarak anlatılan vezir hikâyesi de çarpıcıdır. İnsan inandığı şeyden etkilenir. Veziri zayıflatan şey bir ilaç değildir,  ölüm korkusudur. Bazen sözler de ilaç ya da zehir gibi güçlü etki yapabilir. 

Hikâyelerde dolaylı olarak yanlış bilgiye ve ehil olmayan kişilere de eleştiri vardır. “Doktorlar yüzünden öldüler” sözüyle de bilgisiz insanların müdahalelerinin ne kadar tehlikeli olabileceği anlatılır.

Ahmet Mithat Efendi’den alıntı, günümüz Türkçesine sadeleştiren: Burcu Bolakan

Recaizade Mahmud Ekrem

"Ahbâbı tutar sandım birkaç gececik mâtem

Baktım ki giden gitmiş dünyâdakiler hurrem

Devrân yine ol devrân âlem yine ol âlem"

Recaizade Mahmud Ekrem

Nedîm Şiiri

Sevdiğim cânım yolında hâke yeksân olduğum

İddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

Ey benim aşkında bülbül gibi nâlân olduğum

İddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

...

Sen açıl gül gibi zâr ile hezâr olsun Nedîm

Bend bend olsun ham-ı zülfün şikâr olsun Nedîm

Sen salın cânâ yolunda hâksâr olsun Nedîm

İddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

Nedîm

Görünüş Değil Öz Değerlidir

Her kimün var ise zâtında şerâret küfri

Istılâhât-ı ulûm ile müselmân olmaz

Ger kara taşı kızıl kan ile rengîn itsen

Tab’a tağyîr virüp la‘l-i Bedahşân olmaz

Eylesen tûtîye ta‘lîm-i edâ-yı kelimât

Nutkı insân olur ammâ özü insân olmaz

Her uzun boylu şecâ‘at idebilmez da‘vî

Her ağaç kim boy atar serv-i hırâmân olmaz

Fuzûlî

Kıt’ada Fuzûlî, insanın dış görünüşle değil, öz (karakter) ile değerlendirileceğini anlatır. Şair dört farklı örnek verir: İçinde kötülük olan kişi, dinî sözler kullanarak iyi olmaz; siyah taş boyanarak yakut hâline gelmez; papağan konuşmayı öğrenir ama insan olmaz; uzun boylu olmak da cesaret anlamına gelmez.

Bütün bu örnekler tek bir düşüncede birleşir: Görünüş, bilgi ya da taklit insanın gerçek değerini belirlemez; asıl belirleyici olan insanın iç yapısıdır.