Yazarın anlattığına göre romanı yalnızca bir
aşk hikâyesi değildir, onun asıl amacı insan tabiatı, ahlak, aşk ve toplum
üzerine bir hüküm ortaya koymaktır: Yazar roman okumanın sadece anlatılanın içindeki olaylardan
etkilenmek için olmadığını söyler. Asıl önemli olan hikâye bittikten sonra onun
anlamını düşünmek ve ondan bir ders çıkarmaktır. Bu yüzden insanüstü
kahramanlarla dolu eski şövalye romanlarını eleştirir. Çünkü gerçek hayattan
kopuk kahramanlar insanlara hakiki bir hayat bilgisi vermez. Bu noktada Don Quixote
örneğini verir; Cervantes’in hayalci şövalyeleri alaya almasının sebebi de
budur. Yazar romanın sonunda iki karakteri konuşturur. Hadi gelin de onlar ne diyor dinleyelim...
Şefik’in anlattığı şey şudur: Aşk insanın yaratılışında vardır; herkes âşık olabilir. Ancak insan, gönlüne
tamamen hâkim olamazsa felakete sürüklenebilir. Şefik Raziye’yi sevmiştir ama
onun başka birine ait olduğunu bilmektedir. Bu aşk toplum ve ahlak
bakımından imkânsız bir aşktır. Şefik tutkularına tamamen teslim olsa büyük bir
günah işleyeceğini söyler. Ama tamamen duygusuz da olamamıştır. Bu yüzden
sürekli kendi nefsiyle mücadele etmiştir. Raziye’nin kendisine gösterdiği
güveni ve teslimiyeti kötüye kullanmadığını özellikle vurgular. Kendini suçsuz
saymaz; fakat ona göre yanlış olan şey, bir insanın sevgisini kendisine
gerçekten ait olmayan bir yere yöneltmesidir. Şefik’in vardığı sonuç çok
önemlidir: Aşk kutsal bir duygudur ama toplum içinde meşru ve temiz kabul edilmesi için
nikahla kutsanmış olması gerekir. Yani bireysel olarak saf görünen bir aşk bile
evlilik dışında yaşandığında insanları felakete sürükleyebilir.
Sonra Raziye konuşur. Onun kısmı daha çok kadınların durumuna odaklanır. Raziye kadınların aşk karşısında çok büyük bir tehlike içinde olduğunu anlatır. Çünkü erkekler başlangıçta hep sadık, fedakâr ve koruyucu görünürler. Kadınlar da buna inanır. Ancak kadın, sevdiği erkeğe tamamen güvendiğinde kendisini bir “uçurumun kenarında” bulabilir. İşte bu uçurum toplumdaki ahlaki ve sosyal yıkımdır. Raziye, Şefik’in aslında dürüst ve temiz biri olduğunu kabul eder. Onun namusunu kirletmediğini, hatta kendisini koruduğunu söyler. Fakat yine de yaşananlar yüzünden toplumun gözünde suçlu olan kişi kendisi olmuştur. Çünkü toplum aşk ilişkisinin bütün yükünü kadının üzerine yıkar. Erkek temiz kalabilir ama kadın lekelenir. Raziye’nin çektiği acılar da bundan doğmuştur. Aşk kişisel olarak kutsal olabilir; fakat toplum tarafından da temiz ve saygın kabul edilmesi için evlilikle meşrulaşması gerekir.
***
Yazar romanın sonunda uzun uzun konuşarak kendi ahlaki
sonucunu ispat etmeye çalışır. Şefik ve Raziye aracılığıyla aşkın ancak nikâhla
meşru olabileceğini söyler. Fakat romanın olay örgüsü, yazarın bu kesin hükmünü
tam anlamıyla desteklemez. Karakterler yalnızca “masum duygular yaşayan
insanlar” değildir; aynı zamanda toplumun koyduğu sınırları zorlayan, hatta
bazı noktalarda o sınırlara karşı çıkan karakterlerdir.
Şefik Raziye’nin evli olduğunu bilmesine rağmen onunla
görüşmeye devam eder. Raziye de buna karşı koyamaz. Yani ortada yalnızca tek
taraflı, uzaktan yaşanan bir sevda yoktur. Duygusal anlamda sınır aşılmıştır.
Yazar her ne kadar bunu “iffetli”, “temiz”, “manevi” bir aşk gibi göstermeye
çalışsa da romanın içinde bastırılmış bir başkaldırı hissedilir. Karakterler toplumun uygun görmediği bir ilişki alanına girmişlerdir. Bu yüzden
romanın sonundaki ahlaki açıklamalar ile roman boyunca yaşanan duygusal gerçeklik
arasında bir gerilim oluşur.
Asıl dikkat çekici nokta ise kadın ve
erkek arasındaki toplumsal eşitsizliktir. Şefik toplum içinde yeniden
yükselebilir. Doktorluk mesleğine devam eder, saygınlığını tekrar kazanır, hatta
sonunda “dürüst erkek” gibi görülür. Ama Raziye aynı şekilde değerlendirilmez.
Onun önce adının temizlenmesi gerekir. Hakkındaki dedikoduların susturulması
gerekir. Kadın suç işlemiş olsun ya da olmasın, toplumun gözünde sürekli
kendini ispat etmek zorundadır.
Burada roman aslında yazarın kontrolünden biraz çıkıyor
denebilir. Çünkü yazar belki ahlaki düzeni savunmak istemiştir ama yazdığı
olaylar başka bir hakikati de göstermektedir: Toplum aynı davranış karşısında
kadın ve erkeği eşit yargılamaz. Erkek hata yaptığında geri dönebilir; kadın
ise bütün hayatı boyunca bunun yükünü taşır.
Bu yüzden romanın sonunda verilen “aşk nikâhla
kutsanmalıdır” fikri tek başına romanın bütün anlamını açıklamaz. Romanın
derininde başka bir gerçek daha vardır: Kadının toplum içindeki yalnızlığı ve
erkek egemen düzenin adaletsizliği. Hatta denebilir ki romanın en güçlü tarafı,
yazarın bilinçli olarak anlatmak istediği ahlak dersi değil; farkında olmadan
gösterdiği toplumsal çelişkidir.
Şefik ve Raziye yalnızca ahlaki mesaj taşıyan kuklalar değildir; duyguları, çelişkileri ve arzuları olan insanlardır. Romanın insan tarafı güçlendikçe yazarın kurmaya çalıştığı kesin ahlaki çerçeve de zayıflamıştır.
