Eserde gerçeklik ile hayal dünyası arasındaki sınır çoğu zaman belirsizleşir. Cinler, periler, büyücülük ve efsunculuk unsurları aracılığıyla toplumun batıl inanışlara ne derece bağlı yaşadığı gösterilir. Ahmet Mithat Efendi burada doğaüstü olayları gerçek kabul eden insanların ne kadar kolay kandırılabileceğini anlatır. Romanın neredeyse bütün karakterleri ruhsal bakımdan dengesiz, saplantılı ya da aşırı uçlarda yaşayan kişilerdir. Bu yüzden eser yalnızca olay romanı olmaktan çıkar; bozulmuş insan ruhlarının ve çürümüş toplum yapısının sembolik bir tablosuna dönüşür. Romanda tam anlamıyla sağlıklı sayılabilecek bir karakter yoktur. Melek diğerlerine göre daha masum görünse de o da gerçek hayattan tamamen kopuk, adeta vahşi bir saflık içinde yetişmiştir.
Roman aynı zamanda eğlence hayatına yönelik güçlü bir eleştiri taşır. Çengiler, gösterişli hayatlar, mirasyedi erkekler ve kolay yoldan tüketilen servetler aracılığıyla yazar, çalışmadan elde edilen paranın insanı nasıl çıkmaza sürüklediğini göstermektedir. Bunun yanında çocuk yetiştirme meselesi de romanda önemli yer tutar. Özellikle aşırı korumacı aile yapısının bireyi gerçek hayata karşı güçsüz bıraktığı anlatılır. Aslında roman dönemin sosyal yapısını ve insan ilişkilerini sorgulayan geniş bir toplumsal eleştiridir.
Romanın en dikkat çekici karakterlerinden biri Daniş Çelebi’dir. Çocukluğunu annesi Saliha Molla’nın büyücülük ve efsunculuk yaptığı bir ortamda geçirdiği için gerçek dünyadan kopuk yetişir. Cinlere, perilere ve doğaüstü güçlere inanır; olayları akıl ve mantıkla açıklamak yerine metafizik güçlerle açıklamaya çalışır. Bu yüzden Ahmet Mithat Efendi tarafından “Türk Don Kişot’u” olarak görülür. Daniş Çelebi’nin deliliği; yanlış eğitimin, hurafelerin ve gerçeklikten kopuk yetiştirilmenin sonucudur.
Saliha Molla, Daniş Çelebi’nin annesidir. Üfürükçülük, büyücülük ve efsunculuk yaparak insanların korkularını kullanır ve büyük bir servet elde eder. Böylece toplumdaki cehaletin nasıl bir sömürü aracına dönüştüğünü temsil eder. Aynı zamanda Daniş Çelebi’nin zihinsel olarak bozulmasının temel sebebidir. Saliha Molla hurafelerle yaşayan toplum yapısının sembolüdür.
Sümbül Hanım romanın eğlence ve sefahat dünyasını temsil eden karakterlerinden biridir. Çengilik yapar, gösterişli yaşamı sever ve hayatını eğlence içinde sürdürür. Daniş Çelebi’nin onu gerçekten peri sanması, romanın gerçeklikle bağının ne kadar zayıfladığını gösterir. Sümbül karakteri üzerinden Ahmet Mithat, eğlence hayatının insanı nasıl tükettiğini ve ahlâkî çözülmeye sürüklediğini anlatmaktadır.
Canberd Bey ise kızına aşırı derecede bağlı, ruhsal bakımdan takıntılı bir baba olarak karşımıza çıkar. Kızını korumak isterken onu dış dünyadan tamamen soyutlar. Bu yüzden Melek gerçek hayatı tanımadan büyür. Canberd Bey’in sevgisi doğal bir baba sevgisinden çok hastalıklı bir bağlılığa dönüşmüştür. Ahmet Mithat Efendi romanında ölçüsüz sevginin de zarar verebileceğini göstermektedir.
Canberd Bey’in kızı Melek masum fakat hayat tecrübesinden tamamen uzak yetişmiş bir karakterdir. Dünyayı yalnızca babasının çizdiği sınırlar içinde tanır. Bu nedenle Cemal Bey’in sözlerine kolayca inanır ve ona kanar. Melek’in saflığı toplumdan kopuk ve gerçek hayatı görmeden yetiştirilmiş olmasının sonucudur. Bu yönüyle o da yanlış yetiştirmenin ortaya çıkardığı bir karakterdir.
Cemal Bey ise romanın başlarında eğlenceye, kolay yaşama ve sefahate düşkün bir karakter olarak karşımıza çıkar. Melek’i babasının evinden kaçırması ve mirasyedi tavırları onun yozlaşmış erkek tiplerinden biri olduğunu gösterir. Ancak Cemal Bey tamamen kötü ya da değişmez bir karakter değildir. Roman ilerledikçe davranışlarını sorgulamaya başlar ve zamanla daha olgun bir noktaya gelir. Ahmet Mithat Efendi böylece insanın yanlış yollara sürüklense bile değişebileceğini göstermektedir.
Çengi romanındaki karakterlerin her biri Tanzimat toplumundaki belirli bir bozukluğu temsil eder. Ahmet Mithat Efendi; cehalet, hurafeler, yanlış eğitim, aşırı korumacılık, eğlence düşkünlüğü ve ruhsal çöküş gibi meseleleri bu karakterler aracılığıyla eleştirerek topluma ders vermeyi amaçlamıştır. Romanın karanlık ve “deli” atmosferi de aslında bozulmuş toplum yapısını görünür kılmaktadır.
