Kanunî döneminde Osmanlı Devleti için yalnız batıda Habsburglarla mücadele etmek yeterli değildi. Aynı zamanda kuzeyde yeni yükselen bir güç olan Moskova Knezliği/Rus Çarlığı da dikkatle izlenmek zorundaydı. Çünkü Rusya Altınordu mirasını ele geçirip genişledikçe, bu yalnızca kuzey bozkırlarının meselesi olmaktan çıkıyor; Karadeniz, Kırım, Kafkasya, Lehistan ve hatta Osmanlı’nın doğu siyaseti için doğrudan tehdit haline geliyordu.
Osmanlı Devleti Lehistan’ı sıradan bir komşu ülke gibi görmüyordu. Lehistan, Osmanlı için bir denge ülkesiydi. Eğer Lehistan güçlü ve Osmanlı’ya dost kalırsa, hem Habsburgların hem de Rusya’nın doğu Avrupa’da aşırı güçlenmesi önlenebilirdi. Ama eğer Lehistan Habsburg ya da Moskova nüfuzuna girerse, Osmanlı’nın kuzeybatı güvenliği sarsılır, Erdel, Boğdan ve Eflak gibi bağlı veya etkisi altındaki bölgeler doğrudan baskı altına girerdi.
Lehistan’daki taht meselesi Osmanlı sarayı tarafından çok yakından izleniyordu. Leh kralının ölümüyle birlikte Leh tahtı boşalınca, bu bir iç mesele olmaktan çıkmış, Avrupa dengelerini etkileyecek uluslararası bir mesele haline gelmiştir. Çünkü Lehistan tahtına kimin geçeceği, aynı zamanda şu sorunun cevabı demekti: Lehistan hangi büyük güce yaklaşacak? Habsburglara mı, Rusya’ya mı, Fransa’ya mı, yoksa Osmanlı’ya daha yakın bir çizgiye mi?
Osmanlı’nın bu konuda tavrı çok nettir. Osmanlı, Lehistan’ın dışarıdan zorla bir hanedanın eline geçmesini istemiyor. Görünüşte “Leh beyleri kendi kralını seçsin” deniliyor; ama bu sözün arkasında çok belirgin bir siyaset vardır: Osmanlı’ya düşman bir kral seçilmemelidir. Osmanlı, Lehistan’ın kendi çıkarlarına aykırı bir tercihte bulunmamasını istiyor.
Osmanlı Fransa ile ittifakını Habsburglara karşı ortak hareket bağlamında ve Lehistan’ın geleceğini belirleme noktasında kullanmaktadır. Fransa kralının kardeşi Henri de Valois’nın Lehistan tahtına aday gösterilmesi, Osmanlı için çok uygun bir seçenekti. Çünkü böylece ne Habsburglar ne de Rusya Lehistan’a yerleşmiş olacaktı. Üstelik Fransa zaten Osmanlı’nın Avrupa’daki en önemli diplomatik ortağıydı. Dolayısıyla Lehistan’a Fransız hanedanından bir kral getirmek, Osmanlı açısından çok akıllıca bir denge hamlesiydi.
Sokollu Mehmed Paşa Lehistan işini büyük bir dikkatle takip ediyordu. Sokollu, Lehistan’ın kaybının Doğu Avrupa dengesinin bozulması anlamına geleceğini biliyordu. Bu yüzden Osmanlı hem diplomasi hem tehdit hem de Kırım Hanlığı aracılığıyla baskı kuruyordu. Leh beylerine, piskoposlara, Fransız sarayına ve Kırım Hanı’na ayrı ayrı haberler gönderiliyordu.
Henri de Valois Leh kralı seçilir. Bu durum, Osmanlı açısından önemli bir diplomatik başarıdır. Osmanlı, doğrudan işgal etmeden, yalnız nüfuz kullanarak, Fransa ile iş birliği yaparak ve Kırım tehdidini hissettirerek Lehistan üzerinde etkili olmuştur. Fakat bu durum uzun sürmüyor. Henri Fransa tahtı boşalınca gizlice Lehistan’ı bırakıp Fransa’ya dönüyor. Böylece Osmanlı’nın kurduğu denge yeniden sarsılıyor.
Bundan sonra yine bir taht mücadelesi başlıyor. Bu defa Osmanlı, Erdel Voyvodası Stefan Batory’nin Lehistan kralı seçilmesini sağlıyor. Bu da son derece önemlidir. Çünkü Batory, Osmanlı’ya daha yakın ve Habsburg-Rus nüfuzuna karşı kullanılabilecek bir isimdir. Böylece Osmanlı, Lehistan’ı doğrudan yönetmiyor ama onu kendi stratejik çevresinin bir parçası olarak korumaya çalışıyor. Osmanlı bu sayede Doğu Avrupa’daki güç dengesini Lehistan’ın paylaşılacağı 18. yüzyıl sonlarına kadar koruyabilmiştir.
***
Osmanlı, başlangıçta Moskova’yı çok büyük bir tehdit olarak görmüyordu. 15. yüzyıl sonları ile 16. yüzyıl başlarında Osmanlı’nın kuzey siyasetinde esas problem, doğrudan Moskova değil; Karadeniz’in güvenliği, Kırım Hanlığı’nın durumu ve Altınordu sonrası bozkır dengesi idi. Ama zamanla bu durum değişti.
Rusya, önce Kazan’ı, ardından Astrahan’ı ele geçirince, Osmanlı meselenin ciddiyetini fark etti. Bu iki hanlığın kaybı, Moskova’nın Volga hattına inmesi, bozkır dünyasına yerleşmesi, Türk-Tatar siyasî alanını parçalaması ve Karadeniz’e doğru yaklaşması anlamına geliyordu. Rusya artık kuzeyde uzak bir güç değildi, Osmanlı’nın stratejik alanına giren bir rakip olmuştu.
Osmanlı için Rus tehdidinin açık biçimde ortaya çıkışı, Kazan ve Astrahan’ın düşmesiyle başlar. Bundan sonra Rusya yalnızca kuzey bozkırlarını ele geçirmeye çalışan bir güç değil; Kırım’ı, Kafkasya’yı, Karadeniz’i ve hatta Orta Asya ile bağlantıları etkileyecek bir kuvvet haline gelir.
Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlıdır, ama kendi iç dinamikleri de vardır. Osmanlı, Karadeniz’in kuzeyinde doğrudan büyük bir kara idaresi kurmak yerine Kırım Hanlığını bir tampon ve müttefik güç olarak kullanmaktadır. Fakat aynı zamanda Osmanlı Kırım’ı aşırı güçlendirmekten de çekinmektedir. Fazla güçlenen bir Kırım Hanı da Osmanlı için sorun olabilirdi. Osmanlı bir yandan Moskova’ya karşı Kırım’ı kullanmak, öte yandan Kırım’ın aşırı bağımsızlaşmasını önlemek istemektedir.
Rusya’nın yükselişiyle birlikte Osmanlı’nın kuzey politikası daha karmaşık hale geliyor. Ruslar yalnız Kazan ve Astrahan’ı almakla kalmıyor, Kafkasya’ya doğru sarkıyor, Nogaylar ve Çerkesler arasında nüfuz arıyor, Rus Kazakları Azak ve Kırım kıyılarına saldırmaya başlıyor. Rus tehdidi artık hem siyasî hem askerî hem de ticari nitelik kazanıyor.
Osmanlı Karadeniz’den Hazar Denizi’ne su yoluyla ulaşmak, Rusları aşağı Volga’dan uzaklaştırmak, Kafkasya’yı kontrol etmek, İran’ı kuzeyden çevreleyebilmek, Orta Asya hanlıklarıyla doğrudan temas kurmak, ticareti canlandırmak ve Osmanlı’nın kuzeydoğu stratejisini kuvvetlendirmek istemektedir.
Osmanlı tüm gücüyle Akdeniz, İran ve Orta Avrupa ile uğraşırken, Rusya yavaş yavaş kuzeyden ve doğudan büyüyor. Osmanlı bir yandan Kıbrıs, İnebahtı, Habsburglar ve İran meseleleriyle boğuşurken, Rusya Kafkasya ve bozkırda mevzi kazanıyor.
Lehistan, Kırım ve Rusya meseleleri aslında birbirine bağlıdır. Osmanlı için bunlar tek bir stratejinin parçalarıdır. Eğer Lehistan dost kalırsa Rusya ve Habsburglar sınırlanır. Eğer Kırım güçlü ve Osmanlı’ya bağlı kalırsa Karadeniz kuzeyi korunur. Eğer Astrahan geri alınabilirse Rusya’nın güneye inişi durdurulabilir.
Kanunî dönemi genellikle Belgrad, Rodos, Mohaç, Viyana, Bağdat gibi büyük fetihlerle hatırlanır. Fakat Osmanlı sadece fetih yapan bir askerî güç değil; aynı zamanda çok karmaşık bir Avrupa diplomasisi ve kuzey siyaseti yürüten dev bir imparatorluktur. Lehistan’a kral seçtirmeye çalışması, Fransız adayını desteklemesi, Kırım Hanı’nı baskı unsuru olarak kullanması, Moskova’yı dengeleme planları yapması, Astrahan için kanal projesi düşünmesi, bunların hepsi Osmanlı’nın strateji, nüfuz, denge ve diplomasiyle hareket ettiğini gösterir.
Kanunî devrinde Osmanlı Devleti, Avrupa’da üstünlüğünü sadece Habsburglara karşı savaşarak değil, Lehistan’daki taht mücadelelerine müdahale ederek, Fransa ile iş birliği kurarak, Kırım Hanlığı’nı denge unsuru olarak kullanarak ve Rusya’nın yükselişini durdurmaya çalışarak korumaya uğraşmıştır. Lehistan’ın Osmanlı’ya düşman bir hanedanın eline geçmesi, Doğu Avrupa dengesini bozacak bir gelişme sayılmış; bu yüzden Osmanlı, Henri de Valois ve sonra Stefan Batory gibi isimlerin seçilmesinde etkili olmuştur. Öte yandan Rusya’nın Kazan ve Astrahan’ı ele geçirmesi, Osmanlı için yeni ve ciddi bir tehdit doğurmuş; Astrahan seferi ve Don-Volga kanal projesi bu tehdidi durdurma amacıyla tasarlanmıştır. Her ne kadar bu proje başarıya ulaşmasa da, bu dönem Osmanlı-Rus rekabetinin gerçek anlamda başladığı safhayı temsil eder.
