İbn Haldun’un Mukaddime Adlı Eserinde İnsan Emeği, Bilgi ve Uygarlık

 

İbn Haldun’un Mukaddime Adlı Eserinde İnsan Emeği, Bilgi ve Uygarlık

İbn Haldun Mukaddime adlı eserinde geçmiş uygarlıklardan günümüze ulaşan görkemli yapıların, insanların olağanüstü bedensel güçleri sayesinde inşa edildiği düşüncesine karşı çıkar. Ona göre eski toplumların meydana getirdiği devasa saraylar, tapınaklar, piramitler ve su kanalları, geçmişte yaşayan insanların bugünkü insanlardan daha iri veya daha kuvvetli olduklarının kanıtı değildir. Bu eserlerin ortaya çıkmasını sağlayan asıl güç, insanın aklı, bilgisi, teknik becerisi ve başkalarıyla birlikte hareket edebilme yeteneğidir.

İbn Haldun insanın tek başına gerçekleştiremeyeceği işleri toplumsal dayanışma ve iş bölümü sayesinde başarabileceğini vurgular. Çok ağır taşların taşınması, yüksek yapıların inşa edilmesi ve büyük şehirlerin kurulması yalnızca fiziksel kuvvetle açıklanamaz. İnsanlar geometri bilgisinden yararlanarak, çeşitli mekanik düzenekler geliştirerek ve işlerini belirli bir düzen içerisinde yürüterek doğanın karşılarına çıkardığı güçlükleri aşmışlardır. Kaldıraçlar, taşıma araçları ve diğer teknik yöntemler sayesinde, tek bir insanın hareket ettiremeyeceği ağırlıklar yerinden oynatılabilmiştir.

Burada İbn Haldun'un üzerinde durduğu asıl mesele, insanın doğa karşısındaki sınırlılığını aklı ve bilgisiyle aşabilmesidir. İnsan bedeni belirli bir kuvvete sahip olsa da insan aklının geliştirdiği yöntemler, bu kuvvetin sınırlarını genişletebilir. Üstelik bu bilgi insanların bir araya gelerek örgütlü biçimde çalışmasıyla birleştiğinde, tek tek bireylerin başaramayacağı büyüklükte eserlerin ortaya çıkmasını mümkün kılar.

İbn Haldun'un bu yaklaşımı, geçmiş uygarlıkların başarılarını efsanelere veya olağanüstü insanlara bağlamak yerine akılcı nedenlerle açıklama çabasını da göstermektedir. Büyük yapıların ardında dev insanlar değil; bilgi birikimi, emek, teknik gelişmeler ve toplumsal örgütlenme bulunmaktadır.

Bu düşünce uygarlığın gelişimini anlamak bakımından da önemlidir. Bir toplumun büyüklüğü yalnızca inşa ettiği yapıların görkemiyle değil, o yapıları meydana getirebilecek bilgiye, iş birliğine ve örgütlenme yeteneğine sahip olmasıyla da ilişkilidir. İbn Haldun insanlık tarihindeki büyük başarıların insan aklının ve toplumsal emeğin ürünü olduğunu ortaya koyar.

İbn Haldun'un Mukaddime adlı eserinden çıkarılabilecek en önemli sonuç şudur: Uygarlıkları meydana getiren, sıradan insan gücünü bilgi, teknik ve dayanışmayla olağanüstü sonuçlara dönüştürebilmesidir.

Kaynak: İbn Haldun. Mukaddime. Cilt II. s. 228-229.  MEB Yayınları. İstanbul.