Yusuf Ziya Yörükân'ın Kitabından- Miraç ve Cem İbadeti

 

Yusuf Ziya Yörükân Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinde, Alevilikte Miraç anlayışını Cem ayininin kaynağını ve anlamını açıklayan temel bir olay olarak ele alır. Önce Kargın köyünde görüştüğü yaşlı dedenin anlattığı Miraç rivayetini aktarır, ardından bu rivayetin Cem ayinindeki uygulamalarla nasıl ilişkilendirildiğini kendi yorumlarıyla açıklamaya çalışır.

Dedenin anlattığı rivayete göre Hz. Muhammed, Cebrail’in rehberliğinde Miraç yolculuğuna çıkar. Yol üzerinde bir aslanla karşılaşır. Aslan geçmesine izin vermeyince Allah tarafından, ona bir nişan vermesi istenir. Bunun üzerine Hz. Muhammed yüzüğünü aslanın ağzına bırakır ve yoluna devam eder. Allah'ın huzuruna vardığında ilâhî sırlarla karşılaşır, ümmeti için bağışlanma diler ve kendisine cennetten bir üzüm tanesi verilir. Allah bu üzümü Hz. Ali'ye, Hasan ve Hüseyin'e götürmesini söyler. Bu sırada Selman-ı Farisî de anlatının önemli kişilerinden biri olarak ortaya çıkar.

Dönüş yolunda Hz. Muhammed, Kırklar Meclisi denilen topluluğa ulaşır. Başlangıçta orada otuz dokuz kişi vardır. Selman'ın gelişiyle sayı kırka tamamlanır. Hz. Muhammed onlara üzümü verir. Rivayete göre tek bir üzüm tanesi bütün kırklara yeter. Üzümün suyu paylaşılır, hepsi bundan içer ve derin bir manevî coşkuya kapılır. Ardından semah etmeye başlarlar. Ellerinde çalpareler vardır, dillerinde Allah'ın adı dolaşmaktadır. Tam bu sırada Kırklar'dan birine neşter vurulduğunda hepsinin kolundan aynı anda kan akar. Böylece hepsinin tek bir hakikatin parçaları olduğu gösterilir. Hz. Muhammed de bu olay sayesinde Hz. Ali'nin hakikatini ve Kırklar'ın sırrını kavrar.

Yörükân'ın aktardığına göre Alevi dedeleri bu hikâyeyi tarihî bir olay olarak anlatmakla kalmaz, cem ayininin bütün erkânını da bu Miraç kıssasına bağlarlar. Onlara göre ceme girerken rehber tutulması, Cebrâil'in Hz. Muhammed'e yol göstermesini temsil eder. Musahiplik Hz. Muhammed ile Hz. Ali arasındaki kardeşliğin sembolüdür. Pençeleşme Peygamber'in abasının altında gerçekleşen birliği hatırlatır. Dâr'a durmak, Miraç yolculuğundaki teslimiyeti simgeler. Post, Hz. Muhammed'in karşılaştığı aslanı temsil eder. Cem sırasında içilen dem, Kırklar'ın paylaştığı üzümün sembolüdür. Semah ise Kırklar'ın ilâhî coşku içinde dönmesini yeniden canlandırır. Cem sonunda birbirine "Miraç'ın kutlu olsun" denmesi de yapılan ibadetin sembolik olarak Miraç yolculuğunun tekrar yaşanması anlamına geldiğini gösterir.

Yusuf Ziya Yörükân’a göre burada anlatılanlar, sembollerle kurulmuş bir dinî dilin ürünüdür. Cem ayinindeki hareketlerin önemli bir kısmı bu Miraç hikâyesini temsil etmektedir. Ayrıca Yörükân bu sembollerin yalnızca İslâmî kaynaklarla açıklanamayacağını, eski Türk kamlarının göğe yükselme törenleriyle ve daha eski dinî geleneklerle benzerlikler taşıdığını ileri sürer. Ona göre Cem ayini zaman içinde İslâmî kavramlarla yeniden yorumlanmış olmakla birlikte, çok daha eski dinî ve kültürel unsurları da bünyesinde barındırmaktadır.

Dâra durmak, Alevilikte Cem ayininin en önemli erkânlarından biridir. Kelime olarak "dâr", Farsçada "huzur", "makam" veya "divan" anlamına gelir. Alevi geleneğinde ise kişi, Hak'ın huzurunda ve dede önünde hesap vermek üzere saygıyla ayakta durur. Yusuf Ziya Yörükân'ın yorumuna göre dâra durmak, Miraç kıssasında Hz. Muhammed'in Allah'ın huzurunda duruşunu sembolize eder. Yani ceme giren kişi, kendisini Hz. Muhammed'in Miraç'taki teslimiyet hâliyle özdeşleştirir.

Yörükân ayrıca bu hareketin sembolik anlamlarını da açıklar. Ona göre: Ceme girerken kapı eşiğine basılmaması ve dâr'a durulması, kutsal mekâna saygının ifadesidir. Dâr, teslimiyeti ve tevazuyu temsil eder. Kişi burada benliğini geri plana bırakır; Hak, toplum ve kendi vicdanı önünde hesap vermeye hazır olduğunu gösterir.

Alevi geleneğinde dârın yalnızca bir ritüel olmadığı da vurgulanır. Bir kimse bir hata işlemişse, toplumla veya bir başka canla arasındaki kırgınlığı gidermek için de dâra çıkar, kusurunu kabul eder, helallik ister ve barış sağlanmadan cem tamamlanmaz. Bu yönüyle dâr, hem dinî hem de ahlâkî bir kurumdur.

Kırklar Meclisi, Alevi inancında kırk erenden oluştuğuna inanılan kutsal topluluğun adıdır. Bu topluluk manevî birlik ve olgunluğu temsil eden sembolik bir yapıdır. Rivayette Hz. Muhammed'in buraya uğraması, ilahî hakikatin başka bir yönünü tanımasını anlatır.

Rivayet kelimesi ise tarihî olarak kesinliği ispatlanmış bir olay anlamına gelmez. Nesilden nesile aktarılan kutsal anlatıları ve gelenekleri ifade eder. Hz. Muhammed'in Kırklar'a verdiği üzüm, sıradan bir meyve olarak düşünülemez. Bereketi, ilahî bilgiyi ve manevî nimeti temsil eden sembolik bir unsurdur. Tek bir üzüm tanesinin kırk kişiye yetmesi de bu bereketin sınırsızlığını anlatmak için kullanılan sembolik bir anlatımdır.

Üzümü içtikten sonra Kırklar'ın yaşadığı manevî coşku, kişinin Allah'a yakınlık hissederek yaşadığı derin ruhsal heyecanı ifade eder. Tasavvuf geleneğinde buna bazen vecd de denilir. Bu coşkunun ardından yapılan semah, Alevilikte Cem ibadetinin en önemli bölümlerinden biridir. Semah, belirli kurallar içinde dönerek yapılan ve Allah'a yönelişi, kâinattaki düzeni ve insanın manevî yolculuğunu simgeleyen ibadettir.

Çalpare, semah sırasında ritim tutmak amacıyla kullanılan küçük bir vurmalı çalgıdır. Genellikle parmaklara takılarak çalınır ve semaha ritim kazandırır. Kırklar'ın sırrı ifadesi, Kırklar'ın aynı ilahî hakikatte birleşmiş olmalarını anlatır. Rivayette birinin acısının hepsinin acısı hâline gelmesi, bu birliği sembolize eder. Hz. Muhammed'in bu olaya şahit olması da, Kırklar'ın temsil ettiği manevî birliği ve Hz. Ali'nin bu birlik içindeki özel makamını kavradığını ifade eden sembolik bir anlatımdır.

Yusuf Ziya Yörükân'ın Miraç ve Kırklar Meclisi anlatısını aktarırken benimsediği yaklaşım dikkat çekicidir. Yazar, bu rivayeti yalnızca dinî bir anlatı olarak sunmakla yetinmez; Cem ayinindeki birçok uygulamanın kaynağını açıklayan sembolik bir metin olarak değerlendirir. Özellikle rehber, semah, dâr, musahiplik ve dem gibi erkânların Miraç anlatısıyla ilişkilendirilmesi, Alevi inanç dünyasının sembolik yapısını anlamaya yardımcı olmaktadır.

Bununla birlikte, Yörükân'ın bu sembolleri eski Türk inançları ve Şamanizm ile ilişkilendirmesi, onun tarih ve din sosyolojisi alanındaki yorumunu yansıtmaktadır. Bu değerlendirme önemli olmakla birlikte, günümüzde bütün araştırmacılar tarafından ortak kabul gören kesin bir görüş değildir. Bu nedenle eseri okurken, yazarın aktardığı geleneksel rivayet ile bu rivayete getirdiği akademik yorumu birbirinden ayırmak gerektiğini düşünüyorum.

Bana göre bu bölümün en dikkat çekici yönü, Cem ayininin yalnızca birtakım ritüellerden oluşmadığını, her hareketin arkasında güçlü bir sembolik anlam bulunduğunu göstermesidir. Dâra durmanın teslimiyeti ve vicdan muhasebesini, semahın ilahî hakikate yönelişi, Kırklar Meclisi'nin ise birlik ve kardeşliği temsil etmesi, Alevi inanç sisteminin zengin sembolik dilini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, Aleviliği anlamaya çalışan okuyucuya önemli bir bakış açısı sunarken, aynı zamanda farklı akademik görüşlerle birlikte değerlendirilmesi gereken bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Yorumlayan Burcu Bolakan

Dostoyevski’nin Ezilenler Romanında Sevgi, Gurur ve Geri Dönüş

 

Dostoyevski’nin Ezilenler romanında insanın sevdiği kişiye duyduğu güçlü bağlılık ve bu bağlılığın içinde yaşanan kırılmalar vardır. Sevgi romanda hemen her karakterin hayatını belirleyen bir duygudur; fakat gurur, korku, bağımlılık, fedakârlık, korunma arzusu ve kırgınlık bu sevginin içine karışır. İnsan aynı anda sevebilir ve öfkelenebilir, bağışlamak isteyebilir ve geri durabilir, gitmeyi seçebilir ve geride bıraktığı yere dönmeyi bütün kalbiyle arzulayabilir. Dostoyevski insan ruhunu bu çelişkilerin içinde yakalar. Karakterlerinin davranışlarının altında saklanan duygularla ilgilenir.

Romanın en güçlü damarlarından birini birbirine ayna tutan iki baba-kız hikâyesi oluşturur. Nataşa, Alyoşa’ya duyduğu aşk uğruna babası Nikolay İhmenev’in evinden ayrılır; Nelli’nin annesi ise yıllar önce Prens Valkovski uğruna babası Jeremiah Smith’i terk etmiştir. Her iki durumda da baba ile kız arasındaki sevgi varlığını sürdürür. Fakat aynı ayrılık iki tarafın ruhunda bambaşka anlamlar kazanır. Kız için gitmek, sevdiği insanı ve kendi hayatını seçmektir; baba içinse kızının başka bir erkeği kendisine ve ailesine tercih etmesidir. Aralarındaki mesafe böylece kırılmış güvenin, incinmiş onurun ve söylenemeyen sözlerin yarattığı duygusal bir uçuruma dönüşür. Jeremiah Smith ile kızının hikâyesinde bu mesafe kapanamadan zaman tükenir. Nikolay ile Nataşa’nın hikâyesinde ise geri dönüş için hâlâ bir ihtimal vardır. Nelli’nin kendi annesiyle dedesi arasında gerçekleşmeyen barışmayı Nataşa ile babası için mümkün kılması romanın en dokunaklı noktalarından biridir. Kendisi gerçek anlamda bir yuvaya kavuşamayan Nelli, başka bir kızın yeniden evine dönebilmesine aracılık eder.

Aşk da Dostoyevski’nin elinde tek başına mutluluk getiren bir duygu olmaktan çıkar. Nataşa’nın Alyoşa’ya duyduğu aşk gerçektir; Alyoşa da Nataşa’ya karşı duygusuz değildir. Fakat Alyoşa, sevginin gerektirdiği iradeyi ve sorumluluğu taşıyabilecek olgunluğa sahip değildir. Nataşa yanlış bir duyguya değil, o duygunun ağırlığını taşıyamayan bir insana bağlanmıştır. Nelli’nin annesinin Prens Valkovski’ye duyduğu aşk ise daha yıkıcı bir biçim alır; çünkü onun sevgisinin karşısında, bu sevgiyi kendi çıkarı için kullanabilen bir insan vardır. Dostoyevski böylece çok önemli bir ayrım ortaya koyar: Birini büyük bir tutkuyla sevmek ile o insanla iyi bir hayat kurabilmek aynı şey değildir. Aşk gerçek olabilir; yine de o aşkın kurduğu ilişki insanı yaralayabilir.

Roman boyunca her karakter sevgiyi başka türlü yaşar. İvan’ın Nataşa’ya duyduğu sevgi sabra ve fedakârlığa, Nataşa’nın Alyoşa’ya bağlılığı tutkuya ve koruma isteğine, Nikolay’ın kızına sevgisi kırgınlığın ardında saklanan özleme, Nelli’nin annesine bağlılığı ise sevgiyle öfkenin birbirinden ayrılamadığı derin bir sadakate dönüşür. Bu yüzden Dostoyevski’nin karakterlerini yalnızca haklı ya da haksız olarak değerlendirmek güçtür. Onların içinde birbirine karşıt duygular aynı anda yaşayabilir. Dostoyevski’nin insan ruhuna yaklaşımındaki derinlik de buradan gelir: Bir insanın yaptığı hatayı gösterirken, o hatayı hangi sevginin, korkunun veya kırgınlığın içinden yaptığını da görmemizi sağlar.

Romanın adı da bu açıdan geniş bir anlam kazanır. Ezilenlerde insan yalnızca toplum, yoksulluk ya da başka insanların gücü altında ezilmez; kendi içinde taşıdığı duyguların ağırlığı da onu kuşatır. Nataşa aşkının, Nikolay incinmiş onurunun, İvan karşılıksız sevgisinin, Nelli geçmişten kendisine kalan acının, Alyoşa ise kararsızlığının ve babasının iradesinin ağırlığını taşır. Her biri kendisini bir insana, bir hatıraya ya da bir duyguya bağlayan görünmez bağlarla yaşar.

Romanın en derin hüznü ise sevginin var olduğu hâlde bazen sevilen kişiye ulaşamamasında saklıdır. Jeremiah Smith kızını sever, ancak bu sevgiyi ona ulaştırabileceği zamanı kaybeder. Nikolay aynı sona yaklaşırken Nataşa’ya yeniden sarılabilecek zamanı bulur. Dostoyevski için bağışlamak, geçmişi unutmak ya da yaşanan acıyı yok saymak anlamına gelmez; kırgınlığın hâlâ var olduğu yerde sevgiyi yeniden görünür kılabilmektir. Bu nedenle Ezilenler, kırılmış ilişkilerin içinde yaşamaya devam eden sevginin, insanın sevdiklerine geri dönme arzusunun ve henüz vakit varken birbirine yeniden ulaşabilmenin romanıdır.

Stefan Zweig - Amok Koşucusu: İnsan İradesinin Sınırları

 

Stefan Zweig, Amok Koşucusu’nda bir doktorun bir kadın karşısında yaşadığı saplantıyı ve ardından gelen trajediyi anlatır. Hikâyedeki asıl mesele: İnsan gerçekten kendisinin efendisi midir? sorusuna cevap aramaktır. Biz insanlar aklımızın, ahlakımızın ve irademizin bizi yönettiğine inanırız; fakat Zweig insanın bu güvenini sarsar. Ona göre insanın içinde, gündelik hayatın düzeni altında duran başka kuvvetler de vardır: arzu, gurur, yalnızlık, utanç, korku, suçluluk ve kendini affettirme ihtiyacı. Bazen tek bir olay bu kuvvetleri ortaya çıkarır ve insan, kendisi hakkında sahip olduğu bütün düşüncelerin aksine davranabilir. Amok Koşucusu biraz da insanın kendi içindeki yabancıyla karşılaşmasının hikâyesidir.

Doktor bu düşüncenin en güçlü temsilcisidir. Eğitimli, akılcı ve insan hayatını korumakla yükümlü bir kişidir. Mesleği bile aklı, ölçülülüğü ve sorumluluğu temsil eder. Fakat yıllardır yaşadığı yalnızlık ve yabancılaşma, onun iç dünyasında büyük bir boşluk yaratmıştır. Kadın karşısına çıktığında yalnızca bir hasta ile karşılaşmamış; bastırdığı arzularıyla, gururuyla ve kendi güç duygusuyla da karşılaşmıştır. Kadının kendisine muhtaç olduğunu fark ettiği anda doktor, hasta ile arasındaki ahlaki sınırı koruyamaz. Yardım etme gücünü bir üstünlük duygusuna dönüştürür. Zweig önemli bir ahlaki soruyu ortaya koyar: Bir insanın başka bir insan üzerinde gücü olduğunda, onun gerçek karakteri nasıl değişir?

Kadın ise doktorun tam karşısında duran başka bir irade biçimini temsil eder. O da son derece gururludur. Yardıma muhtaçtır fakat çaresizliğinin görülmesini istemez. Doktora yalvarmaz, kendisini bütünüyle onun merhametine bırakmaz. Toplumsal konumunu, evliliğini ve sırrını korumaya çalışır. Bu nedenle hikâyedeki çatışma yalnızca doktor ile kadın arasında değildir; iki gururun karşılaşmasıdır. Kadının gururu kendi sırrını korumaya, doktorun gururu ise kendisine ihtiyaç duyulduğunu kabul ettirmeye yöneliktir. İkisi de geri adım atmaz ve sonunda insan hayatının kendisinden daha önemsiz olması gereken gurur, trajedinin kapısını açar.

Fakat Zweig doktoru yalnızca ahlaken suçlu bir insan olarak da bırakmaz. Hikâyenin asıl derinliği bundan sonra ortaya çıkar. Doktor yaptığı şeyin farkına vardığında bu kez başka bir uç noktaya savrulur. Önce kadının karşısında gücünü hissetmek isteyen adam, artık onun peşinden koşan, ona ulaşmaya çalışan ve her şeyi düzeltmek isteyen çaresiz bir insana dönüşür. Burada roller tersine çevrilmiştir: Başlangıçta kadın doktora muhtaçken, artık doktor kadının kendisini affetmesine muhtaçtır. Çünkü doktorun aradığı şey yalnızca kadının kurtuluşu değildir; kendi vicdanından kurtulma ihtimalidir.

İşte “amok” kavramı burada gerçek felsefi anlamına ulaşır. Amok yalnızca bir delilik hâli değildir; insanın tek bir duygu tarafından ele geçirilerek bütün diğer değerlerini kaybetmesidir. Doktor önce arzusunun ve gururunun, sonra pişmanlığının ve suçluluğunun esiri olur. Duygular değişmiştir fakat temel sorun değişmemiştir: Doktor hiçbir aşamada kendisinin efendisi değildir. Önce “istiyorum” duygusu onu yönetir, ardından “düzeltmeliyim” düşüncesi. Bu yüzden onun amok koşusu kendi içinde durduramadığı bir kuvvet tarafından sürüklenmesidir.

Zweig’in burada insan iradesi üzerine oldukça karanlık bir soru sorduğunu düşünüyorum. İnsan gerçekten özgürce mi karar verir, yoksa çoğu zaman kararlarımızın arkasında farkında olmadığımız tutkular mı vardır? Doktor kendisini akıllı ve eğitimli bir insan olarak görürken birkaç saat içinde hiç tanımadığı bir insana dönüşebilir. Zweig’in psikolojik edebiyatının gücü de buradadır: İnsanı “iyi” ve “kötü” diye ikiye ayırmak yerine, aynı insanın içinde birbirine zıt kişiliklerin bulunabileceğini gösterir. Merhametli insan zalimleşebilir; gururlu insan yalvaracak hâle gelebilir, akıllı insan akıldışının esiri olabilir. İnsan karakteri sandığımız kadar sabit değildir.

Kadının ölümüyle birlikte hikâyede başka bir büyük mesele ortaya çıkar: geri döndürülemezlik. Doktor hatasını anlar, fakat anlamak onu kurtarmaz. Çünkü ahlaki farkındalık zamanında yaşanmamıştır. Bazen insan ancak kaybettikten sonra ne yapması gerektiğini anlayabilir. Burada Zweig pişmanlığın en acı tarafını gösterir. Pişmanlık geçmişi değiştiremez; yalnızca geçmişte başka türlü davranabileceğimizi bize durmadan hatırlatır. Bu nedenle doktorun gerçek cezasını yine kendi bilinci verir.

Doktorun daha sonra kadının sırrını korumaya çalışması da bu açıdan önemlidir. Artık onu hayata döndüremez; yapabileceği tek şey onun iradesine ve sırrına ölümünden sonra sadık kalmaktır. Böylece doktorun mücadelesi kurtarmaktan kefarete dönüşür. Geçmişi değiştiremeyeceğini bildiği hâlde, yaptığı hatanın karşılığını kendi varlığıyla ödemeye çalışır. Fakat Zweig burada da kolay bir kurtuluş sunmamıştır. Çünkü bazı suçluluklar telafi edilebilirken bazıları yalnızca taşınabilir.

Zweig, doktor ile kadın arasındaki kısa karşılaşmadan insanın iradesi, gururu, güç arzusu, vicdanı ve pişmanlığı üzerine büyük bir trajedi çıkarır. Eserdeki asıl felaket ölümden bile önce gerçekleşmiştir: İnsan kendi içindeki sınırı aşmıştır ve bunu ancak aştıktan sonra fark etmiştir.

Belki de Zweig’in bize bıraktığı en rahatsız edici düşünce budur: İnsan kendisini tanıdığını zanneder, çünkü henüz sınanmadığı taraflarını görmemiştir. Doktorun karşısına çıkan kadın, onun kendisinden saklanan tarafını görünür hâle getirir. Bu nedenle Amok Koşucusu’nun en önemli sorusu “Doktor neden böyle yaptı?” sorusundan daha büyüktür: İnsanın içinde uygun koşullar ortaya çıkana kadar kendisinin bile bilmediği neler saklıdır?

Zweig belki de bu hikâyesiyle kesin bir cevap vermek istememiştir. Hikâyenin gücü bıraktığı huzursuzlukta yatar. İnsan aklına güvenebilir, ahlakına güvenebilir, kendisini tanıdığına inanabilir; fakat bütün bunların altında kontrol edilmesi çok daha zor bir dünya vardır. Doktorun amok koşusu bu yüzden yalnızca onun koşusu değildir. Zweig, doktorun felaketinde insanın kendi içindeki karanlık ve denetlenemeyen tarafla karşılaşma ihtimalini gösterir.

Rafael İşhanyan'ın Ermeni Tarihi Anlayışı

 

Rafael İşhanyan'ın Ermeni Tarihi Anlayışı

Yazara göre Ermeniler bir anda ortaya çıkmış, yalnızca bir göçle açıklanabilecek ya da tek bir eski halkın doğrudan devamı sayılabilecek bir topluluk değildir. Ermeni halkı; dilin, coğrafyanın, eski yerli halkların, göçlerin, devletlerin, efsanelerin ve kültürel hafızanın uzun zaman içinde birbirine karışmasıyla oluşmuştur. Bu yüzden kitapta Ermenilerin kendisini nasıl oluşturduğu, nasıl hatırladığı ve büyük imparatorluklar arasında nasıl varlığını sürdürdüğü anlatılır.

Yazarın anlatısında en önemli unsur dildir. Ermeniceyi halkın geçmişini taşıyan canlı bir belge olarak görür. Ermenicenin Hint-Avrupa dil ailesine bağlı olması, Ermenilerin eski dünya halklarıyla bağlantısını açıklamak için önemli kabul edilir. Fakat yazar bununla yetinmez; Ermenicenin Sümerce, Akadca, Sami dilleri, Kafkas dilleri ve eski Anadolu dilleriyle temaslarını da vurgular. Bu yaklaşım, Ermenilerin kapalı bir topluluk olmadığını; Mezopotamya, Anadolu, Kafkasya ve İran çevresindeki halklarla uzun süre ilişki içinde yaşadığını göstermeye yöneliktir.

Coğrafya da kitapta çok belirleyicidir. Van Gölü, Ararat çevresi, Sevan, Urmiye, Aras havzası, Fırat ve Dicle kaynakları, Ermeni tarihinde önemlidir. Arkeolojik bulgular, eski yerleşimler, kaya resimleri, kaleler, sulama kanalları ve metal işçiliği örnekleri bu coğrafyanın çok eski bir kültür alanı olduğunu göstermek için kullanılır.

Kitapta eski yazılı kaynaklarda geçen Armani, Haya, Hayasa, Nairi, Urartu, Ararat ve Armina gibi adlar arasında bir süreklilik kurulmaya çalışılır. Yazar bunları farklı dönemlerde aynı tarihî coğrafyanın ve aynı halkın değişik adları gibi yorumlar. Burası kitabın hem güçlü hem de tartışmalı tarafıdır. Çünkü bu adların birçoğu tarihî kaynaklarda gerçekten geçer; fakat hepsini kesin biçimde “Ermeni” adı altında birleştirmek akademik dünyada tartışmalı bir yorumdur.

Hayk efsanesi, yazarın anlatısında Ermeni bağımsızlık fikrinin sembolüdür. Hayk’ın Bel’e karşı çıkması, kuzeye göç etmesi ve kendi yurdunu kurması tarihsel bir belge gibi değil, halk hafızasında saklanan özgürlük anlatısı gibi ele alınır. Yazar bu efsaneyi tamamen masal olarak görmez; arkasında eski göçlerin, savaşların ve bağımsızlık mücadelelerinin izi olabileceğini düşünür. Aynı yöntem Şamiram-Ara hikâyesinde, Haldi-Hayk bağlantısında ve bazı Urartu krallarının Ermeni efsaneleriyle ilişkilendirilmesinde de görülür.

Daha somut tarihî döneme gelindiğinde Urartu ya da yazarın deyişiyle Van-Ararat Krallığı ön plana çıkar. Menua’nın kanalları, Argişti’nin şehirleri, Rusa’nın kaleleri ve imar faaliyetleri, bir devletin yalnızca savaşla değil; şehir kurarak, suyu yöneterek, tarımı geliştirerek ve düzen sağlayarak ayakta kaldığını gösterir. 

Sonra Yervantuniler, Artaşes, Tigran ve Arşakuniler üzerinden Ermeni siyasi tarihinin yükseliş ve zorluk dönemleri anlatılır. Artaşes dağınık Ermeni bölgelerini birleştiren kurucu hükümdardır. Tigran ise Ermeni tarihinin en güçlü dönemini temsil eder; yazara göre onun zamanında Ermenistan imparatorluk seviyesine ulaşır. Fakat Roma’nın doğuya yönelmesiyle bu yükseliş sona erer. Tigran’dan sonra Ermenistan, Roma ile Partlar arasında denge kurmaya çalışan bir sınır krallığı hâline gelir. Buna rağmen tamamen ortadan kalkmaz; hanedanlar değişir, dış müdahaleler olur, ama Ermeni siyasi varlığı devam eder.

Kitapta sıradan insanların hayatı da önemlidir. Ksenofon’un anlattığı köyler, toprağa gömülü evler, buğday, arpa, üzüm bağları, şarap üretimi ve hayvan sürüleri, Ermeni tarihini yalnızca kralların dünyasından çıkarır.

***

Yazarın amacı Ermeni halkının köksüz, sonradan belirmiş veya yalnızca dışarıdan gelmiş bir topluluk olmadığını göstermektir. İşhanyan, Ermenilerin çok eski bir coğrafyada, farklı halklarla karışarak ama kendi dilini ve kimliğini koruyarak tarih boyunca var olduğunu anlatmak ister.

Yazar tarihî malzeme kullanır; dilbilimden, arkeolojiden, yazıtlardan ve antik kaynaklardan yararlanmaya çalışır. Fakat yazarın temel eğilimi, bütün bu malzemeyi Ermeni tarihinin çok eski ve kesintisiz olduğu fikrini destekleyecek biçimde yorumlamaktır. Bu nedenle bazı iddiaları temkinli okumak gerekir. Özellikle Urartu’nun doğrudan Ermeni devleti sayılması, Hayasa’nın kesin biçimde Ermenilerle özdeşleştirilmesi ya da efsane kahramanlarının tarihî krallarla birleştirilmesi kesin bilgi değil, yorumdur.

***

Ermeniler, Güney Kafkasya ile Doğu Anadolu arasında tarih boyunca yaşamış eski bir halktır. Ermenice, Hint-Avrupa dil ailesine ait bağımsız bir dildir ve bu konuda tarihçiler arasında genel bir görüş birliği vardır. Ancak Ermeni halkının tam olarak nasıl oluştuğu konusunda kesin bir cevap yoktur. Bugün akademik dünyada en yaygın yaklaşım, Ermenilerin tek bir kavimden değil, uzun bir tarihî süreç içinde oluştuğudur. Hint-Avrupa dili konuşan topluluklar ile Urartular, Hurriler ve Doğu Anadolu'nun diğer eski halkları yüzyıllar boyunca kaynaşmış ve bugünkü Ermeni halkını meydana getirmiştir. Yani ne tamamen dışarıdan gelmiş tek bir halktırlar ne de yalnızca Urartuların doğrudan devamıdırlar.

MÖ 9-6. yüzyıllar arasında bölgede güçlü olan Urartu Krallığı önemli bir uygarlıktı. Başkenti Van çevresindeydi ve sulama kanalları, kaleleri ve yazıtlarıyla tanınır. Urartu Devleti yıkıldıktan sonra bölgede yeni siyasi yapılar ortaya çıktı. Pers döneminde Ermenistan satraplık olarak yönetildi. Daha sonra Büyük İskender'in fetihleriyle Helenistik dönem başladı.

MÖ 2. yüzyılda Artaşes I bağımsız Ermeni Krallığı'nı güçlendirdi. Ondan sonra gelen Tigran döneminde Ermeni Devleti geniş sınırlara ulaştı. Bu imparatorluk uzun ömürlü olmadı; Roma'nın yükselmesiyle toprakların büyük bölümü kaybedildi. Bundan sonra Ermenistan yüzyıllarca Roma ile Partlar, daha sonra da Sasani İranı arasında tampon bir devlet olarak varlığını sürdürdü.

Ermeni tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri ise MS 301 yılıdır. Geleneksel kabul gören tarihe göre Ermenistan, Hristiyanlığı devlet dini olarak kabul eden ilk devlet oldu. Bu gelişme Ermeni kimliğinin şekillenmesinde çok büyük rol oynadı. Daha sonra 5. yüzyılda Mesrop Maştots Ermeni alfabesini geliştirdi.

Orta Çağ boyunca Ermeniler Bizans, Araplar, Selçuklular, Moğollar ve Osmanlılar gibi birçok devletin egemenliği altında yaşadılar.

Şimdi İşhanyan'ın kitabına gelirsek; bazı görüşleri tartışmalıdır. Örneğin: Urartu'nun doğrudan Ermeni devleti olduğu iddiası genel kabul görmez. Hayasa'nın kesin biçimde Ermenilerin atası olduğu kanıtlanmış değildir. “Armani, “Hayasa”, “Nairi”, “Urartu” ve “Armina” adlarının aynı halkın farklı isimleri olduğu yorumu yaygın kabul edilen bir gerçek değil, bir görüştür. Hayk gibi efsanevi kişileri tarihî şahsiyetlerle ilişkilendirmesi de yorum niteliğindedir.

Buna karşılık kitapta doğru ve genel kabul gören bilgiler de vardır. Örneğin Ermenicenin bağımsız bir Hint-Avrupa dili olması, Tigran'ın bir krallık kurması, Ermenistan'ın Roma ile Partlar arasında kalması, Hristiyanlığın Ermeni kimliği için merkezi öneme sahip olması ve Ermenilerin tarih boyunca bu bölgede yaşamış eski halklardan biri olması akademik olarak büyük ölçüde kabul edilen konulardır.

***

Rafael İşhanyan'ı güçlü bir Ermeni milliyetçisi olduğu ve eserlerini bu bakış açısıyla yazdığı söylenebilir. İşhanyan (1922-1995), Ermeni dilbilimci, tarihçi ve filologdur. Çalışmalarının büyük bölümü Ermeni dilinin tarihi, Ermeni halkının kökeni ve Ermeni ulusal kimliği üzerinedir. Özellikle Ermenilerin çok eski çağlardan beri Anadolu'nun yerli halkı olduğu görüşünü savunmuş ve bu düşünceyi eserlerinin temel tezlerinden biri hâline getirmiştir.

1980'lerin sonu ve 1990'ların başında Karabağ hareketi sırasında millî konularda aktif rol almış, Ermeni bağımsızlık hareketini desteklemiş ve Ermeni-Türk ilişkileri üzerine de yazılar kaleme almıştır. Üçüncü Gücü Dışlama Yasası adını verdiği düşüncesinde, Ermenilerin kendi çıkarlarını esas alarak komşularıyla doğrudan ilişki kurmaları gerektiğini ileri sürmüştür.

İşhanyan'ın tarih kitapları da bu millî bakış açısını yansıtır. Dilbilim, arkeoloji, antik yazıtlar ve eski tarihçilerin eserlerinden yararlanır; ancak elde ettiği verileri çoğunlukla Ermeni tarihinin çok eski, kesintisiz ve Ermeni merkezli olduğu tezini destekleyecek şekilde yorumlar. Bu nedenle Urartu'nun doğrudan Ermeni devleti olduğu, Hayasa'nın Ermenilerin atası olduğu veya Ermeni halkının kesintisiz biçimde aynı coğrafyada yaşadığı gibi görüşleri kesin tarihî gerçek olarak değil, kendi tarih anlayışının parçaları olarak sunar.

İşhanyan tarihî kaynakları kullanan; fakat bunları Ermeni millî kimliğini ve tarih anlayışını güçlendirmek amacıyla yorumlayan bir tarihçi ve düşünürdür. Bu nedenle eserleri okunurken hem sunduğu tarihî bilgilerden yararlanmak hem de milliyetçi bakış açısının yorumlarını içerdiğini göz önünde bulundurmak gerekir.

Bir Dünyanın Dağılışı: Hasip Saygılı'nın Osmanlı'nın Son 40 Yılında Rumeli Türkleri ve Müslümanları Adlı Eseri Üzerine

Bu kitabın zihnimde bıraktığı en güçlü iz, yavaş yavaş çözülen bir dünyanın bıraktığı hüzün oldu. Hasip Saygılı'nın anlattığı hikâye bana göre yalnızca Osmanlı'nın son kırk yılı değildi, insanların kendilerini ait hissettikleri dünyanın yavaş yavaş ellerinden kayışının hikâyesiydi.

Tarih kitapları çoğu zaman savaşları, antlaşmaları ve devletleri anlatır. Oysa bu kitapta satır aralarında başka bir soru dolaşmaktadır: Bir insanın dünyası ne zaman yıkılır? Bir devlet eski gücünü kaybettiğinde mi, bir şehir elden çıktığında mı, yoksa kendisini ait hissettiği düzen artık geri dönmeyecek şekilde değiştiğinde mi?

Berlin Kongresi'nden Balkan Savaşları'na, Rus konsoloslarının öldürülmesinden Rumeli'den Anadolu'ya uzanan göçlere kadar anlatılan olayların merkezinde aslında bu soru vardır. Çünkü burada kaybedilen yalnızca toprak değildir. Kaybedilen şey aynı zamanda ortak bir hayatın mümkün olduğuna dair inançtır. Bir zamanlar aynı pazarda alışveriş yapan, aynı sokakta yürüyen, aynı şehrin seslerine uyanan insanlar giderek birbirlerini farklı milletlerin mensupları olarak görmeye başlamışlardır. Milliyetçilik yalnızca yeni devletler kurmamış; insanların birbirlerine bakışını, geçmişlerini hatırlama biçimlerini ve gelecek tasavvurlarını da değiştirmiştir.

Kitabı okurken en çok dikkatimi çeken, insanların tarih kitaplarında anlatıldığı kadar kesin kimliklere sahip olmamaları oldu. Bir Arnavut hem Osmanlı'ya bağlı hissedebiliyor hem de kendi milletini savunabiliyordu. Bir Müslüman aynı anda hem Rumelili, hem Osmanlı, hem de yaşadığı toprağın insanı olabiliyordu. Fakat zaman ilerledikçe insanlardan seçim yapmaları istendi. Belki de Balkan trajedisinin temelinde bu zorunlu seçim yatmaktadır. Çünkü bazen insan bir kimlik kazanırken başka bir kimliği kaybeder.

Yazarın anlattığı konsolos cinayetleri, isyanlar, komiteler ve büyük devletlerin müdahaleleri ilk bakışta siyasi olaylar gibi görünmektedir. Fakat bunlar aynı zamanda insanların kaderleri üzerinde söz sahibi olma mücadelesidir. Rusya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı, Bulgarlar, Sırplar ve Yunanlar kendi geleceklerini kurmaya çalışırken sıradan insanlar çoğu zaman tarihin sert akıntısı içinde savrulmuşlardır. Büyük siyaset kendi yolunda ilerlerken, bedeli çoğu zaman evlerini terk etmek zorunda kalanlar, sevdiklerini kaybedenler ve geride bırakılan şehirler ödemiştir.

Bu nedenle kitabın bana düşündürdüğü asıl mesele Osmanlı'nın neden kaybettiği değil, bir dünyanın nasıl dağıldığıdır. Selanik'in, Manastır'ın, Üsküp'ün veya Prizren'in kaybı yalnızca şehirlerin el değiştirmesi değildir. O şehirlerde kurulan hayatların, hatıraların ve aidiyet duygusunun da yavaş yavaş çözülmesidir.

Hasip Saygılı'nın kitabı bana göre geçmişin bugünün içinde yaşamaya devam ettiğini göstermektedir. Kitap boyunca anlatılan olaylar, tarihin kapanmış bir defter olmadığını; insanların hafızalarında, şehirlerin sokaklarında ve toplumların kimliklerinde yaşamayı sürdürdüğünü hissettirmektedir.

Belki de bu kitabın asıl sorusu şudur: Bir imparatorluk yıkıldığında geriye ne kalır? Yazarın verdiği cevap ise oldukça insani görünmektedir. Geriye insanlar kalır. Hatıralar kalır. Kayıplar kalır. Bazı şehirlerin isimleri, bazı türkülerin sözleri, bazı mezar taşları ve anlatılmaya devam eden hikâyeler kalır.