Jean-Jacques Rousseau: İnsanlar Arasındaki
Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine Söylev
Jean-Jacques Rousseau'nun 1755 yılında
yayımlanan İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine Söylev
adlı eseri, toplumun doğal ve meşru kabul ettiği eşitsizliklerin gerçekten
haklı bir temeli olup olmadığını sorgulamaktadır. Rousseau insanların neden
farklı toplumsal konumlarda bulunduklarını açıklamaya çalışırken daha temel bir
sorunun peşine düşer: İnsanlar arasındaki eşitsizlik doğanın bir sonucu mudur,
yoksa insanların tarih boyunca oluşturdukları toplumsal ilişkilerden mi kaynaklanmaktadır?
Rousseau bu eserini, Avrupa'da
aristokrasinin, soyluluk ayrıcalıklarının, büyük servet farklılıklarının ve
monarşik yönetimlerin toplumsal yaşam üzerinde belirleyici olduğu bir dönemde
kaleme almıştır. İnsanların toplumsal konumları çoğu zaman doğdukları aileye
göre şekilleniyordu. Soylu bir ailede dünyaya gelmek, kişiye herhangi bir çaba
göstermeden çeşitli ayrıcalıklar kazandırırken yoksul bir ailede doğmak,
bireyin yaşamı boyunca ekonomik ve toplumsal bağımlılıklar içinde kalmasına
neden olabiliyordu. Mülkiyetin, siyasal gücün ve toplumsal saygınlığın belirli
kesimlerin elinde toplanması, insanlar arasındaki farklılıkların zamanla doğal
ve değiştirilemez bir düzen olarak görülmesine yol açmıştı. Rousseau'nun
düşüncesi, bu düzenin hangi koşullarda ortaya çıktığını ve insanların neden onu
meşru kabul etmeye başladıklarını araştırması bakımından önemlidir.
Rousseau eserinin başlangıcında iki tür
eşitsizlik arasında ayrım yapar. Bunlardan ilki doğal veya fiziksel
eşitsizliktir. İnsanların yaş, sağlık, bedensel güç ve zihinsel yetenekler
bakımından birbirlerinden farklı olmaları bu kapsamdadır. İkincisi ise ahlaki veya
siyasal eşitsizliktir. Servet, saygınlık, güç ve başkaları üzerinde otorite
kurma imkânı gibi farklılıklar bu ikinci gruba girer. Rousseau'ya göre doğal
özellikler bakımından farklı olmak, bir insanın diğerinden daha fazla siyasal
hakka sahip olmasını veya onun üzerinde egemenlik kurmasını kendiliğinden haklı
çıkarmaz. Dolayısıyla araştırılması gereken, doğal farklılıkların hangi
tarihsel ve toplumsal süreçler sonucunda ayrıcalıklara dönüştüğüdür.
Bu sorunun cevabını ararken Rousseau, insanı
mevcut toplumsal ilişkilerinden önceki varsayımsal durumunda ele alır. Doğa
durumu olarak adlandırdığı bu aşama, tarihsel belgelerle kanıtlanmış belirli
bir dönem değildir. Rousseau insanın toplum tarafından biçimlendirilmeden önce
nasıl bir varlık olabileceğini düşünerek eşitsizliğin kökenini anlamaya
çalışır. Bu nedenle eserinde insanın bedensel özelliklerinden, hareket etme
biçimlerinden, yaşam koşullarından, ihtiyaçlarından ve diğer canlılarla
ilişkilerinden söz eder. İnsan topluluklarına ilişkin kendi döneminde aktarılan
gözlemlerden de yararlanır. Ancak bu anlatıları günümüzün antropolojik ve
biyolojik bilgileriyle aynı düzeyde değerlendirmek mümkün değildir.
Rousseau'nun amacı insanlığın biyolojik evrimini bilimsel olarak açıklamak
değil, toplumsal kurumların ortaya çıkmasından önce insanın hangi özelliklere
sahip olabileceğini sorgulamaktır.
Rousseau'ya göre doğa durumundaki insan,
modern toplumun bireyi gibi sürekli başkalarıyla rekabet eden, servet
biriktirmeye çalışan veya toplumsal saygınlık kazanmak isteyen bir varlık
değildir. Öncelikli ihtiyaçları beslenmek, barınmak ve yaşamını sürdürmektir.
Kendini koruma eğiliminin yanında başkalarının acılarına karşı doğal bir
merhamet duygusuna da sahiptir. Rousseau'nun düşüncesinde merhamet, insanın
henüz ahlaki kurallar ve yasalar geliştirmediği bir durumda bile başka bir
canlının acısından etkilenebilmesini sağlayan doğal bir eğilimdir. Bu nedenle
insanın doğuştan kötü olduğunu veya başkalarına zarar verme isteğiyle hareket
ettiğini kabul etmez. Bununla birlikte doğa durumundaki insanı gelişmiş ahlaki
erdemlere sahip, bilinçli biçimde iyiliği seçen bir varlık olarak da
tanımlamaz. İyilik ve kötülük hakkındaki ahlaki değerlendirmelerin ortaya
çıkabilmesi için belirli toplumsal ilişkilerin gelişmesi gerekir.
Rousseau'nun insan doğasına ilişkin
düşüncelerinde özgürlük ve yetkinleşebilirlik önemli bir yer tutar. İnsan diğer
canlılardan farklı olarak içgüdülerinin belirlediği davranışlara bütünüyle
bağlı değildir; farklı koşullar altında seçim yapabilme ve davranışlarını
değiştirebilme yeteneğine sahiptir. Rousseau'nun perfectibilité olarak
adlandırdığı yetkinleşebilirlik ise insanın yeni beceriler edinmesini,
deneyimlerinden yararlanmasını ve yaşam biçimini değiştirmesini mümkün kılar.
Ancak bu yetenek, insanın her değişimle birlikte daha mutlu veya daha özgür
olacağını garanti etmez. Rousseau açısından insanın gelişebilme kapasitesi,
aynı zamanda yeni ihtiyaçların, bağımlılıkların ve eşitsizliklerin ortaya
çıkmasına da imkân tanır.
Ne var ki Rousseau, insanın gelişimini
kesintisiz bir ilerleme ve mutluluk süreci olarak görmez. İnsanların birlikte
yaşamaya başlaması, dilin gelişmesi, iş bölümünün ortaya çıkması ve
ihtiyaçların çeşitlenmesi yeni olanaklar yaratırken yeni bağımlılık ilişkilerini
de beraberinde getirir. İnsan artık kendi ihtiyaçlarını karşılamakla yetinmez;
başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğünü önemsemeye, beğenilmeyi, üstün
görülmeyi ve saygı kazanmayı istemeye başlar. Bireyin kendisine ilişkin
değerlendirmesi giderek başkalarının yargılarına bağımlı hâle gelir.
Rousseau'nun amour-propre olarak adlandırdığı, kişinin kendi değerini
başkalarıyla karşılaştırarak belirlemesiyle ilişkili bu duygu, toplumsal yaşam
geliştikçe önem kazanır. İnsanlar arasında kıskançlık, rekabet, üstünlük arzusu
ve saygınlık mücadelesi ortaya çıkar. Birey sahip olduklarından çok
başkalarının kendisinden daha fazlasına sahip olup olmadığıyla ilgilenmeye
başlar. Rousseau açısından bu değişim, toplumsal eşitsizliğin gelişmesinde
belirleyici bir aşamadır.
Burada Rousseau'nun insanın kendisini koruma
eğilimi ile başkalarından üstün görülme isteği arasında yaptığı ayrım
önemlidir. Amour de soi olarak adlandırdığı doğal kendini sevme, insanın
varlığını sürdürmesine ve ihtiyaçlarını karşılamasına yöneliktir. Buna karşılık
amour-propre, başkalarıyla kurulan ilişkiler içinde gelişen ve kişinin kendi
değerini onların değerlendirmeleriyle ilişkilendirmesine yol açan bir duygudur.
Böylece insan, kendi yaşamını sürdürebilmek için ihtiyaç duymadığı şeyleri
toplumsal saygınlık kazanmak amacıyla arzulamaya başlayabilir. Rousseau'nun
eleştirisi, insanın başkalarıyla ilişki kurmasına değil, bu ilişkilerin
karşılaştırma, üstünlük ve bağımlılık üzerinden şekillenmesine yöneliktir.
Toplumsal yaşamın gelişmesiyle insanın kendisi hakkındaki düşüncesi de değişir;
birey, başkalarının gözünde nasıl göründüğüne giderek daha fazla önem verir.
Rousseau’nun eserinde barınma biçimlerinin
gelişmesi, aile ilişkilerinin belirginleşmesi, insanların daha kalıcı
topluluklar oluşturması ve birbirlerinin davranışlarını değerlendirmeye
başlaması, eşitsizliğin gelişiminde birbirini izleyen aşamalar olarak ele
alınır. İnsanların birbirlerine duydukları ihtiyaç arttıkça toplumsal ilişkiler
de karmaşıklaşır. Özellikle tarımın ve metal işçiliğinin gelişmesiyle iş bölümü
daha belirgin hâle gelir. Üretim biçimlerinin değişmesi, insanların farklı
işlerde uzmanlaşmasını sağlarken emek, mülkiyet ve zenginlik bakımından yeni
farklılıkların oluşmasına da yol açar. Rousseau'ya göre bu gelişmeler,
insanların birbirlerinden bağımsız biçimde yaşayabildikleri varsayımsal doğa
durumundan uzaklaşmalarında önemli bir rol oynar.
Özel mülkiyetin ortaya çıkması ise bu sürecin
önemli dönüm noktalarından biridir. Rousseau bir toprak parçasını çevirerek
buranın kendisine ait olduğunu söyleyen ve başkalarını buna inandıran ilk
insanı, sivil toplumun kuruluşunu simgeleyen bir figür olarak ele alır. Bu
anlatı mülkiyetin tarihsel olarak tek bir kişinin eylemiyle ortaya çıktığına
ilişkin bir kanıt değildir. Rousseau mülkiyetin ancak başkalarının belirli bir
toprak üzerindeki sahiplik iddiasını kabul etmesiyle toplumsal bir anlam
kazandığını göstermeye çalışır. Toprağın işlenmesi, üretimin artması ve emeğin
farklılaşmasıyla birlikte insanların sahip oldukları şeyler arasındaki farklar
büyür. Bazıları daha fazla toprağa ve üretim imkânına sahip olurken bazıları
yaşamlarını sürdürebilmek için başkalarına bağımlı hâle gelir. Böylece ekonomik
eşitsizlik, bireylerin toplumsal konumlarını belirleyen önemli bir etkene dönüşür.
Rousseau'nun mülkiyet eleştirisinde dikkat
çekici olan, sahiplik ilişkilerinin zamanla nasıl bir hak ve otorite meselesine
dönüştüğüdür. Bir insanın belirli bir toprağı kullanması ile o toprak üzerinde
başkalarını dışlayan, toplum tarafından tanınmış bir mülkiyet hakkına sahip
olması aynı şey değildir. Rousseau, bu farklılığın ortaya çıkabilmesi için
insanların belirli kuralları ve sahiplik iddialarını kabul etmeleri gerektiğini
düşünür. Dolayısıyla mülkiyet, doğada kendiliğinden var olan değişmez bir ilişki
değil, insanların oluşturduğu toplumsal düzenin bir parçasıdır. Bununla
birlikte Rousseau'nun eserindeki bütün eşitsizlikleri tek başına mülkiyete
bağlamak da doğru olmaz. İnsanların birbirlerini karşılaştırmaya başlaması,
saygınlık arayışı, iş bölümü ve karşılıklı bağımlılık gibi gelişmeler,
mülkiyetin yaygınlaşmasından önce de eşitsizliğin koşullarını hazırlamıştır.
Rousseau'nun düşüncesinde siyasal toplumun
kuruluşu da bu gelişmelerden bağımsız değildir. Servet farklılıklarının
yarattığı çatışmalar, güvenlik ve düzen arayışını güçlendirir. Zenginler sahip
oldukları mülkleri ve ayrıcalıkları koruyabilmek için herkesin güvenliğini
sağlayacak ortak kurallar oluşturulmasını önerirler. Rousseau'nun anlatısında
bu öneri, toplumun bütün üyelerine eşit yarar sağlayan tarafsız bir girişim
olarak değerlendirilmez. Çünkü başlangıçta ortak güvenliği sağlamak amacıyla
kabul edilen yasalar, mevcut mülkiyet ilişkilerini ve ekonomik farklılıkları
güvence altına alabilir. Böylece insanların kendi aralarında oluşturdukları
eşitsizlikler, hukuki ve siyasal bir nitelik kazanır. Daha önce güç ve servet
farklılıklarına dayanan ilişkiler, yasalarla tanınan ve korunan bir düzene
dönüşür.
Rousseau'nun üzerinde durduğu önemli
sorunlardan biri de insanların özgürlüklerini korumak amacıyla oluşturdukları
siyasal kurumların zamanla bu özgürlüğü sınırlandırabilmesidir. Siyasal
toplumun kurulmasıyla yönetenlerle yönetilenler arasında yeni bir ayrım ortaya
çıkar. Yönetme yetkisinin belirli kişilerin elinde toplanması, başlangıçta
ortak düzenin korunması için gerekli görülebilir. Ancak bu yetkinin kalıcı
ayrıcalıklara dönüşmesi ve denetlenememesi, siyasal eşitsizliği derinleştirir.
Rousseau, eşitsizliğin gelişimini yöneticilerin keyfî iktidarına ve despotizme
kadar götürür. Bu son aşamada siyasal otorite, insanların ortak yararını
gözeten bir düzen olmaktan uzaklaşarak onları yöneticinin iradesine bağımlı
kılan bir tahakküm ilişkisine dönüşür.
Rousseau'nun despotizm üzerine düşüncesi,
eşitsizliğin ekonomik farklılıklardan ibaret olmadığını göstermesi bakımından
önemlidir. Bir toplumda servetin belirli kişilerin elinde toplanması,
başkalarının yaşam koşullarını etkileyebilir; ancak siyasal gücün de aynı
biçimde yoğunlaşması, insanların haklarını ve özgürlüklerini doğrudan
ilgilendirir. Rousseau'nun tasvir ettiği despotik düzende insanlar, hukuk
tarafından korunan özgür bireyler olmaktan uzaklaşır ve yöneticinin iradesine
bağımlı hâle gelirler. Filozofun bu aşamayı eşitsizliğin son noktası olarak
değerlendirmesinin nedeni, insanlar arasındaki farklılıkların ortadan kalkması
değil, herkesin despotun karşısında aynı güçsüz konuma indirgenmesidir. Böyle
bir düzende siyasal otoritenin meşruiyeti de ortadan kalkar.
Rousseau'nun eserini değerlendirirken onun
insanlığın geçmişine ilişkin kesin bir tarih anlatısı sunmadığını göz önünde
bulundurmak gerekir. Doğa durumundan siyasal toplumun kuruluşuna kadar çizdiği
gelişim, tarihsel varsayımlarla desteklenen felsefi bir araştırmadır. Bu
nedenle Rousseau'nun anlattığı aşamaları bütün insan topluluklarının aynı
sırayla geçirdiği zorunlu bir gelişim modeli olarak kabul etmek doğru değildir.
Onun araştırmasının asıl önemi, insanların bugün doğal kabul ettikleri birçok
ilişkinin tarihsel ve toplumsal koşullar altında oluşmuş olabileceğini
göstermesidir. Böylece toplumsal düzenin değişmez olduğu düşüncesi
sorgulanabilir hâle gelir.
Rousseau'nun eşitsizlik anlayışı, bütün
insanların fiziksel, zihinsel veya ekonomik bakımdan aynı özelliklere sahip
olması gerektiği düşüncesine de indirgenemez. Filozof, doğal farklılıkların
varlığını kabul ederken bu farklılıkların hangi koşullarda siyasal
ayrıcalıklara ve başkaları üzerinde egemenlik kurma hakkına dönüştüğünü
araştırır. Bir insanın diğerinden daha güçlü, daha yetenekli veya daha varlıklı
olması, onun başkalarının özgürlüğü üzerinde sınırsız bir yetkiye sahip
olmasını kendiliğinden meşru kılmaz. Bu bakımdan Rousseau'nun eleştirisi,
eşitsizliğin varlığı kadar onun hangi gerekçelerle kabul edildiğine ve nasıl
sürdürüldüğüne yöneliktir.
Rousseau'nun 1755 yılında ortaya koyduğu
düşünceler, günümüzde ekonomik eşitsizlik, fırsat eşitliği, mülkiyet, toplumsal
saygınlık ve siyasal iktidarın sınırları üzerine yürütülen tartışmalar
açısından da önem taşımaktadır. Modern toplumlarda insanların hukuken eşit
kabul edilmesi, ekonomik imkânlar ve toplumsal güç bakımından aynı koşullara
sahip oldukları anlamına gelmez. Eğitim, servet, aileden devralınan imkânlar ve
toplumsal ilişkiler bireylerin yaşamlarını farklı biçimlerde etkileyebilir.
Rousseau'nun düşüncesi, bu farklılıkların hangilerinin kaçınılmaz, hangilerinin
toplumsal kurumların işleyişiyle ilişkili olduğunu sorgulamak için bir imkân
sunar. Bununla birlikte onun doğa durumuna ilişkin varsayımlarını modern
antropolojinin veya evrimsel biyolojinin doğrulanmış bulguları olarak
değerlendirmek doğru değildir.
Eserin ortaya koyduğu sorunlardan biri de ilerleme ile özgürlük arasındaki ilişkinin sanıldığı kadar basit olmamasıdır. İnsanların bilgi birikimini artırmaları, üretim tekniklerini geliştirmeleri ve daha karmaşık toplumlar oluşturmaları yaşam koşullarını iyileştirebilir. Ancak aynı gelişmeler, bireylerin birbirlerine daha fazla bağımlı hâle gelmesine ve toplumsal gücün belirli kesimlerde toplanmasına da neden olabilir. Rousseau gelişme olarak kabul edilen değişimlerin insanın özgürlüğü ve mutluluğu üzerindeki sonuçlarını tartışmaya açar. İnsanların daha fazla şeye sahip olmaları, zorunlu olarak daha bağımsız veya daha mutlu oldukları anlamına gelmez.