Uygarlığın
Şafağında İnsan: Göbekli Tepe’den Çatalhöyük’e
İnsanlık tarihini
anlatırken başlangıç noktasına çoğu zaman açlığı koyarız. İnsan önce hayatta
kalmış, ardından toprağı işlemeyi öğrenmiş, yerleşik hayata geçmiş, köyler
kurmuş; karnını doyurup kendisini güvence altına aldıktan sonra da gökyüzüne
bakarak ölüm, hayat ve görünmeyen dünya üzerine düşünmeye başlamış gibi bir
tarih tasavvuruna sahibiz. Bu bakışa göre önce ekmek, sonra inanç; önce tarla,
sonra tapınak gelmiştir. Fakat Şanlıurfa yakınlarındaki Göbekli Tepe, insanlık
tarihinin bu kadar düzgün bir sıra takip etmemiş olabileceğini düşündüren etkileyici
yerlerden biridir.
Yaklaşık MÖ 9600'lerden
itibaren kullanılmaya başlanan Göbekli Tepe'yi yapan insanlar bizim anladığımız
biçimiyle kentlerde yaşamıyorlardı. Yazıyı bilmiyorlardı. Devletleri, kralları
ve orduları yoktu. Tarım ve hayvanların evcilleştirilmesi de henüz gelişiminin
çok erken aşamalarındaydı. Buna rağmen bu insanlar, tonlarca ağırlığındaki
kireçtaşı bloklarını kesiyor, taşıyor, biçimlendiriyor ve büyük yapılar meydana
getiriyorlardı.
Üstelik bunu yalnızca
barınmak için yapmıyorlardı. Göbekli Tepe'de bulunan devasa T biçimli
dikilitaşlar bunun en çarpıcı göstergesidir. Bazılarının üzerinde eller,
kollar, kemerler ve giysiyi çağrıştıran ayrıntılar bulunması, bu taşların
stilize edilmiş insanları ya da insan benzeri varlıkları temsil etmiş
olabileceğini düşündürmektedir. Dikilitaşların üzerine tilkiler, yılanlar,
yaban domuzları, kuşlar ve başka hayvanlar da büyük bir ustalıkla işlenmiştir.
Bütün bunların tam olarak
ne anlama geldiğini bilmiyoruz. Çünkü bize açıklama bırakabilecekleri bir
yazıları yoktu. Taşlar konuşuyor, fakat onların dilini bütünüyle çözemiyoruz.
Göbekli Tepe'nin büyüleyici tarafı da biraz burada başlıyor.
Henüz şehir yokken
semboller vardı
Göbekli Tepe insanını
küçümsememize neden olan şey aslında modern insanın geçmişe bakışıdır.
“Avcı-toplayıcı” dediğimizde gözümüzde çoğu zaman bütün gün yiyecek arayan,
mağaralarda yaşayan, ilkel ve örgütsüz insan toplulukları canlanır. Oysa
Göbekli Tepe bambaşka bir manzara ortaya koymaktadır.
Büyük taşların
çıkarılması, biçimlendirilmesi ve taşınması tek kişinin yapabileceği işler
değildi. İnsanların birlikte çalışması gerekiyordu. Bunun için iş bölümü
yapılması, insanların belirli zamanlarda bir araya gelmesi ve onları ortak bir
amaç çevresinde buluşturan güçlü bir motivasyonun bulunması gerekiyordu. İşte
asıl soru burada ortaya çıkıyor: Bu insanları bir araya getiren şey neydi?
Göbekli Tepe'nin yapıları
genellikle ritüel ve toplumsal faaliyetlerle ilişkilendiriliyor. Fakat burayı
basitçe bugünkü anlamıyla bir tapınak olarak düşünmek yanıltıcı olabilir.
Burada nasıl törenlerin yapıldığını, hangi varlıklara inanıldığını veya dikilitaşların
tam olarak neyi temsil ettiğini bilmiyoruz. Bu nedenle Göbekli Tepe'yi dünyanın
ilk tapınağı şeklinde kesin bir ifadeyle tanımlamak yerine, insanlık tarihinin
bilinen en eski anıtsal ve ritüel merkezlerinden biri olarak görmek daha doğru
olacaktır.
Fakat bildiğimiz bir şey
var: Bu yapıları meydana getiren insanlar sembolik bir dünyaya sahipti. Ve bu
son derece önemlidir. Çünkü insanın hikâyesini yalnızca açlıkla
açıklayamayacağımızı gösterir.
İnsan yalnızca karnını
doyuran bir varlık değildir
Bir hayvan yiyecek bulur,
tehlikeden kaçar, ürer ve hayatta kalmaya çalışır. İnsan da bütün bunları
yapar. Fakat insan bunların yanında ölülerini gömer, duvarlara resimler çizer,
taşlara şekiller kazır, görünmeyen varlıkları düşünür ve kendisinden çok daha
uzun yaşayacak yapılar meydana getirir.
Göbekli Tepe'nin devasa
dikilitaşlarına baktığımızda bu nedenle yalnızca taş görmeyiz. Arkalarında bir
zihnin bulunduğunu biliriz. Yılan neden oradadır? Tilki neden tekrar tekrar
karşımıza çıkar? Akbabaların ve diğer kuşların anlamı nedir? Ortadaki iki büyük
T biçimli dikilitaş kimi veya neyi temsil etmektedir?
Kesin cevaplarımız
yoktur. Belki hayvanların bazıları toplulukların simgeleriydi. Belki mitolojik
varlıklardı. Belki ölümle, doğayla veya atalarla ilişkili anlamlar
taşıyorlardı. Fakat hangi açıklamayı kabul edersek edelim değişmeyen bir gerçek
vardır: Göbekli Tepe insanı yaşadığı doğayı yalnızca kullanmıyor, aynı zamanda
anlamlandırıyordu. Bu ayrım uygarlığın doğuşunu anlamamız bakımından son derece
önemlidir. Çünkü uygarlığı yalnızca tarım, ev, yol, sur ve şehir meydana
getirmedi. İnsanların ortak hikâyeler oluşturabilmesi de uygarlığın temelinde
bulunuyordu.
Önce tarla mı vardı,
kutsal alan mı?
Göbekli Tepe'nin keşfinin
yarattığı en büyük heyecanlardan biri bu soruyla ilgilidir. Geçmişte Neolitik
dönüşüm çoğu zaman ekonomik bir zincir halinde anlatılıyordu: İnsanlar tarımı
keşfetti; tarım onları belirli bir yerde yaşamaya zorladı; yerleşik hayat
köyleri oluşturdu, nüfus arttı; toplumsal örgütlenme gelişti ve nihayetinde
dinî kurumlar ile anıtsal yapılar ortaya çıktı. Göbekli Tepe bu modeli tamamen
ortadan kaldırmış değildir. Fakat onu ciddi biçimde karmaşıklaştırmıştır.
Çünkü burada büyük
ölçekli toplumsal ve ritüel örgütlenmenin, tarıma dayalı köy hayatından çok
erken bir dönemde ortaya çıkabildiğini görüyoruz. Üstelik Göbekli Tepe'nin
bulunduğu Yukarı Mezopotamya, insanların yabani buğday ve başka tahılları yoğun
biçimde topladığı, birkaç binyıl içinde bitki ve hayvanların
evcilleştirilmesinin gerçekleşeceği coğrafyanın tam içerisindedir.
Bu nedenle bugün soruyu
tersinden de sormak mümkündür: İnsanlar tarım yaptıkları için mi büyük
topluluklar hâlinde yaşamaya başladılar, yoksa büyük topluluklar hâlinde bir
araya geldikleri için mi daha fazla yiyeceğe ihtiyaç duydular? Belki de cevap
ikisinin arasındadır. İnanç, şölen, toplumsal ilişkiler, yiyecek üretimi ve
yerleşik hayat birbirinden bağımsız gelişmeler olmayabilir. Biri diğerini
beslemiş olabilir. İnsanları belirli zamanlarda bir araya getiren ritüeller
daha fazla yiyecek gerektirmiş; daha fazla yiyecek ihtiyacı bitkilerin daha
yoğun yetiştirilmesini teşvik etmiş; üretimin artması ise giderek daha kalıcı
yerleşimleri mümkün kılmış olabilir.
Böyle bakıldığında
uygarlık tek bir keşifle başlamaz. Birbirini harekete geçiren ihtiyaçların,
korkuların, inançların ve toplumsal ilişkilerin sonucunda yavaş yavaş ortaya
çıkar.
Göbekli Tepe'den
Çatalhöyük'e
Bu hikâyeyi birkaç bin
yıl ileri götürdüğümüzde karşımıza Anadolu'nun bir başka olağanüstü Neolitik
merkezi çıkar: Çatalhöyük.
Göbekli Tepe ile
Çatalhöyük arasında doğrudan bir soy veya kültürel devamlılık kuramayız.
Aralarında binlerce yıl vardır. Fakat insanlık tarihinin büyük dönüşümünü
anlamak için düşündğümüzde son derece etkileyicidirler.
Göbekli Tepe'nin erken
evrelerinde karşımıza çıkan dünya, büyük ölçüde avcı-toplayıcı toplulukların
dünyasıdır. Çatalhöyük'te ise artık bambaşka bir hayat görürüz. İnsanlar kerpiç
evlerden oluşan yoğun bir yerleşimde yaşamaktadır. Tarım vardır. Hayvancılık
vardır. Evlerin içinde ocaklar, depolama alanları ve çalışma bölümleri bulunur.
Ölüler kimi zaman evlerin tabanlarının altına gömülür. Duvarlar boyanır,
resimler yapılır, heykelcikler üretilir.
Göbekli Tepe, insanların
ortak bir anlam çevresinde bir araya gelebilme gücünü; Çatalhöyük ise birlikte
yaşamayı gündelik hayatın kalıcı düzenine dönüştürmelerini gösterir. Biri bize
insanın neden bir araya toplandığını sordurur, diğeri toplandıktan sonra nasıl
yaşadığını.
Peki bu insanlar kimin
atasıydı?
Burada modern insanın en
çok sorduğu fakat cevaplaması en zor sorulardan biri ortaya çıkar: Göbekli
Tepe'yi yapan insanlar hangi millettendi? Cevap basittir: Bugünkü anlamıyla
hiçbir milletten değillerdi.
Onlara Türk, Kürt, Arap,
Hitit, Sümer veya başka bir tarihsel halkın adını vermek anakronizm olur.
Göbekli Tepe bu kimliklerin ortaya çıkışından binlerce yıl öncesine aittir.
Hatta Sümer kentlerinin yükselişinden bile yaklaşık altı bin yıl önceye uzanır.
Dolayısıyla Göbekli Tepe'yi belirli bir modern halkın “atalarının eseri” olarak
sahiplenmek bilimsel açıdan doğru değildir.
Fakat başka ve belki daha
güzel bir şey söyleyebiliriz: Göbekli Tepe, Anadolu ve Yukarı Mezopotamya'nın
çok eski insanlık mirasının bir parçasıdır. Sonraki binyıllarda bu coğrafyaya
sayısız halk gelecek, birbirleriyle karışacak, diller değişecek, devletler
kurulacak ve yıkılacaktır. Göbekli Tepe ise bütün bu kimliklerden çok daha önce
oradadır.
On iki bin yıl önce bir insanın hayatı kolay değildi. Yiyecek bulmak, avlanmak, hastalıklardan korunmak, çocuklarını yaşatmak ve iklim koşullarıyla mücadele etmek zorundaydı. Buna rağmen birileri kalktı, tonlarca ağırlığındaki taşları çıkardı. Başkaları onları taşıdı. Birileri yüzeylerini düzeltti. Bir başkası taşa bir tilki, yılan veya kuş figürü işledi. Bütün bunların doğrudan karın doyurmakla ilgisi yoktu.
Belki ölümden
korkuyorlardı. Belki atalarını hatırlıyorlardı. Belki doğanın güçlerini
anlamaya çalışıyorlardı. Belki bugün artık adını dahi bilmediğimiz varlıklara
inanıyorlardı. Belki de törenler, şölenler ve ortak anlatılar onları
birbirlerine bağlıyordu. Ne düşündüklerini kesin olarak bilemeyeceğiz. Fakat
bıraktıkları taşlardan bir şeyi anlayabiliyoruz: İnsan daha uygarlığın
başlangıcında bile yalnızca yaşayan bir canlı olmakla yetinmemiştir.
Yaşamasının ne anlama geldiğini de bulmak istemiştir. İnsanlık tarihinin
başlangıcında da merak, sembol ve görünmeyeni anlama arzusu da vardır.