Stefan Zweig - Amok Koşucusu: İnsan İradesinin Sınırları

 

Stefan Zweig, Amok Koşucusu’nda bir doktorun bir kadın karşısında yaşadığı saplantıyı ve ardından gelen trajediyi anlatır. Hikâyedeki asıl mesele: İnsan gerçekten kendisinin efendisi midir? sorusuna cevap aramaktır. Biz insanlar aklımızın, ahlakımızın ve irademizin bizi yönettiğine inanırız; fakat Zweig insanın bu güvenini sarsar. Ona göre insanın içinde, gündelik hayatın düzeni altında duran başka kuvvetler de vardır: arzu, gurur, yalnızlık, utanç, korku, suçluluk ve kendini affettirme ihtiyacı. Bazen tek bir olay bu kuvvetleri ortaya çıkarır ve insan, kendisi hakkında sahip olduğu bütün düşüncelerin aksine davranabilir. Amok Koşucusu biraz da insanın kendi içindeki yabancıyla karşılaşmasının hikâyesidir.

Doktor bu düşüncenin en güçlü temsilcisidir. Eğitimli, akılcı ve insan hayatını korumakla yükümlü bir kişidir. Mesleği bile aklı, ölçülülüğü ve sorumluluğu temsil eder. Fakat yıllardır yaşadığı yalnızlık ve yabancılaşma, onun iç dünyasında büyük bir boşluk yaratmıştır. Kadın karşısına çıktığında yalnızca bir hasta ile karşılaşmamış; bastırdığı arzularıyla, gururuyla ve kendi güç duygusuyla da karşılaşmıştır. Kadının kendisine muhtaç olduğunu fark ettiği anda doktor, hasta ile arasındaki ahlaki sınırı koruyamaz. Yardım etme gücünü bir üstünlük duygusuna dönüştürür. Zweig önemli bir ahlaki soruyu ortaya koyar: Bir insanın başka bir insan üzerinde gücü olduğunda, onun gerçek karakteri nasıl değişir?

Kadın ise doktorun tam karşısında duran başka bir irade biçimini temsil eder. O da son derece gururludur. Yardıma muhtaçtır fakat çaresizliğinin görülmesini istemez. Doktora yalvarmaz, kendisini bütünüyle onun merhametine bırakmaz. Toplumsal konumunu, evliliğini ve sırrını korumaya çalışır. Bu nedenle hikâyedeki çatışma yalnızca doktor ile kadın arasında değildir; iki gururun karşılaşmasıdır. Kadının gururu kendi sırrını korumaya, doktorun gururu ise kendisine ihtiyaç duyulduğunu kabul ettirmeye yöneliktir. İkisi de geri adım atmaz ve sonunda insan hayatının kendisinden daha önemsiz olması gereken gurur, trajedinin kapısını açar.

Fakat Zweig doktoru yalnızca ahlaken suçlu bir insan olarak da bırakmaz. Hikâyenin asıl derinliği bundan sonra ortaya çıkar. Doktor yaptığı şeyin farkına vardığında bu kez başka bir uç noktaya savrulur. Önce kadının karşısında gücünü hissetmek isteyen adam, artık onun peşinden koşan, ona ulaşmaya çalışan ve her şeyi düzeltmek isteyen çaresiz bir insana dönüşür. Burada roller tersine çevrilmiştir: Başlangıçta kadın doktora muhtaçken, artık doktor kadının kendisini affetmesine muhtaçtır. Çünkü doktorun aradığı şey yalnızca kadının kurtuluşu değildir; kendi vicdanından kurtulma ihtimalidir.

İşte “amok” kavramı burada gerçek felsefi anlamına ulaşır. Amok yalnızca bir delilik hâli değildir; insanın tek bir duygu tarafından ele geçirilerek bütün diğer değerlerini kaybetmesidir. Doktor önce arzusunun ve gururunun, sonra pişmanlığının ve suçluluğunun esiri olur. Duygular değişmiştir fakat temel sorun değişmemiştir: Doktor hiçbir aşamada kendisinin efendisi değildir. Önce “istiyorum” duygusu onu yönetir, ardından “düzeltmeliyim” düşüncesi. Bu yüzden onun amok koşusu kendi içinde durduramadığı bir kuvvet tarafından sürüklenmesidir.

Zweig’in burada insan iradesi üzerine oldukça karanlık bir soru sorduğunu düşünüyorum. İnsan gerçekten özgürce mi karar verir, yoksa çoğu zaman kararlarımızın arkasında farkında olmadığımız tutkular mı vardır? Doktor kendisini akıllı ve eğitimli bir insan olarak görürken birkaç saat içinde hiç tanımadığı bir insana dönüşebilir. Zweig’in psikolojik edebiyatının gücü de buradadır: İnsanı “iyi” ve “kötü” diye ikiye ayırmak yerine, aynı insanın içinde birbirine zıt kişiliklerin bulunabileceğini gösterir. Merhametli insan zalimleşebilir; gururlu insan yalvaracak hâle gelebilir, akıllı insan akıldışının esiri olabilir. İnsan karakteri sandığımız kadar sabit değildir.

Kadının ölümüyle birlikte hikâyede başka bir büyük mesele ortaya çıkar: geri döndürülemezlik. Doktor hatasını anlar, fakat anlamak onu kurtarmaz. Çünkü ahlaki farkındalık zamanında yaşanmamıştır. Bazen insan ancak kaybettikten sonra ne yapması gerektiğini anlayabilir. Burada Zweig pişmanlığın en acı tarafını gösterir. Pişmanlık geçmişi değiştiremez; yalnızca geçmişte başka türlü davranabileceğimizi bize durmadan hatırlatır. Bu nedenle doktorun gerçek cezasını yine kendi bilinci verir.

Doktorun daha sonra kadının sırrını korumaya çalışması da bu açıdan önemlidir. Artık onu hayata döndüremez; yapabileceği tek şey onun iradesine ve sırrına ölümünden sonra sadık kalmaktır. Böylece doktorun mücadelesi kurtarmaktan kefarete dönüşür. Geçmişi değiştiremeyeceğini bildiği hâlde, yaptığı hatanın karşılığını kendi varlığıyla ödemeye çalışır. Fakat Zweig burada da kolay bir kurtuluş sunmamıştır. Çünkü bazı suçluluklar telafi edilebilirken bazıları yalnızca taşınabilir.

Zweig, doktor ile kadın arasındaki kısa karşılaşmadan insanın iradesi, gururu, güç arzusu, vicdanı ve pişmanlığı üzerine büyük bir trajedi çıkarır. Eserdeki asıl felaket ölümden bile önce gerçekleşmiştir: İnsan kendi içindeki sınırı aşmıştır ve bunu ancak aştıktan sonra fark etmiştir.

Belki de Zweig’in bize bıraktığı en rahatsız edici düşünce budur: İnsan kendisini tanıdığını zanneder, çünkü henüz sınanmadığı taraflarını görmemiştir. Doktorun karşısına çıkan kadın, onun kendisinden saklanan tarafını görünür hâle getirir. Bu nedenle Amok Koşucusu’nun en önemli sorusu “Doktor neden böyle yaptı?” sorusundan daha büyüktür: İnsanın içinde uygun koşullar ortaya çıkana kadar kendisinin bile bilmediği neler saklıdır?

Zweig belki de bu hikâyesiyle kesin bir cevap vermek istememiştir. Hikâyenin gücü bıraktığı huzursuzlukta yatar. İnsan aklına güvenebilir, ahlakına güvenebilir, kendisini tanıdığına inanabilir; fakat bütün bunların altında kontrol edilmesi çok daha zor bir dünya vardır. Doktorun amok koşusu bu yüzden yalnızca onun koşusu değildir. Zweig, doktorun felaketinde insanın kendi içindeki karanlık ve denetlenemeyen tarafla karşılaşma ihtimalini gösterir.

Dostoyevski’nin Ezilenler Romanında Sevgi, Gurur ve Geri Dönüş

 

Dostoyevski’nin Ezilenler romanında insanın sevdiği kişiye duyduğu güçlü bağlılık ve bu bağlılığın içinde yaşanan kırılmalar vardır. Sevgi romanda hemen her karakterin hayatını belirleyen bir duygudur; fakat gurur, korku, bağımlılık, fedakârlık, korunma arzusu ve kırgınlık bu sevginin içine karışır. İnsan aynı anda sevebilir ve öfkelenebilir, bağışlamak isteyebilir ve geri durabilir, gitmeyi seçebilir ve geride bıraktığı yere dönmeyi bütün kalbiyle arzulayabilir. Dostoyevski insan ruhunu bu çelişkilerin içinde yakalar. Karakterlerinin davranışlarının altında saklanan duygularla ilgilenir.

Romanın en güçlü damarlarından birini birbirine ayna tutan iki baba-kız hikâyesi oluşturur. Nataşa, Alyoşa’ya duyduğu aşk uğruna babası Nikolay İhmenev’in evinden ayrılır; Nelli’nin annesi ise yıllar önce Prens Valkovski uğruna babası Jeremiah Smith’i terk etmiştir. Her iki durumda da baba ile kız arasındaki sevgi varlığını sürdürür. Fakat aynı ayrılık iki tarafın ruhunda bambaşka anlamlar kazanır. Kız için gitmek, sevdiği insanı ve kendi hayatını seçmektir; baba içinse kızının başka bir erkeği kendisine ve ailesine tercih etmesidir. Aralarındaki mesafe böylece kırılmış güvenin, incinmiş onurun ve söylenemeyen sözlerin yarattığı duygusal bir uçuruma dönüşür. Jeremiah Smith ile kızının hikâyesinde bu mesafe kapanamadan zaman tükenir. Nikolay ile Nataşa’nın hikâyesinde ise geri dönüş için hâlâ bir ihtimal vardır. Nelli’nin kendi annesiyle dedesi arasında gerçekleşmeyen barışmayı Nataşa ile babası için mümkün kılması romanın en dokunaklı noktalarından biridir. Kendisi gerçek anlamda bir yuvaya kavuşamayan Nelli, başka bir kızın yeniden evine dönebilmesine aracılık eder.

Aşk da Dostoyevski’nin elinde tek başına mutluluk getiren bir duygu olmaktan çıkar. Nataşa’nın Alyoşa’ya duyduğu aşk gerçektir; Alyoşa da Nataşa’ya karşı duygusuz değildir. Fakat Alyoşa, sevginin gerektirdiği iradeyi ve sorumluluğu taşıyabilecek olgunluğa sahip değildir. Nataşa yanlış bir duyguya değil, o duygunun ağırlığını taşıyamayan bir insana bağlanmıştır. Nelli’nin annesinin Prens Valkovski’ye duyduğu aşk ise daha yıkıcı bir biçim alır; çünkü onun sevgisinin karşısında, bu sevgiyi kendi çıkarı için kullanabilen bir insan vardır. Dostoyevski böylece çok önemli bir ayrım ortaya koyar: Birini büyük bir tutkuyla sevmek ile o insanla iyi bir hayat kurabilmek aynı şey değildir. Aşk gerçek olabilir; yine de o aşkın kurduğu ilişki insanı yaralayabilir.

Roman boyunca her karakter sevgiyi başka türlü yaşar. İvan’ın Nataşa’ya duyduğu sevgi sabra ve fedakârlığa, Nataşa’nın Alyoşa’ya bağlılığı tutkuya ve koruma isteğine, Nikolay’ın kızına sevgisi kırgınlığın ardında saklanan özleme, Nelli’nin annesine bağlılığı ise sevgiyle öfkenin birbirinden ayrılamadığı derin bir sadakate dönüşür. Bu yüzden Dostoyevski’nin karakterlerini yalnızca haklı ya da haksız olarak değerlendirmek güçtür. Onların içinde birbirine karşıt duygular aynı anda yaşayabilir. Dostoyevski’nin insan ruhuna yaklaşımındaki derinlik de buradan gelir: Bir insanın yaptığı hatayı gösterirken, o hatayı hangi sevginin, korkunun veya kırgınlığın içinden yaptığını da görmemizi sağlar.

Romanın adı da bu açıdan geniş bir anlam kazanır. Ezilenlerde insan yalnızca toplum, yoksulluk ya da başka insanların gücü altında ezilmez; kendi içinde taşıdığı duyguların ağırlığı da onu kuşatır. Nataşa aşkının, Nikolay incinmiş onurunun, İvan karşılıksız sevgisinin, Nelli geçmişten kendisine kalan acının, Alyoşa ise kararsızlığının ve babasının iradesinin ağırlığını taşır. Her biri kendisini bir insana, bir hatıraya ya da bir duyguya bağlayan görünmez bağlarla yaşar.

Romanın en derin hüznü ise sevginin var olduğu hâlde bazen sevilen kişiye ulaşamamasında saklıdır. Jeremiah Smith kızını sever, ancak bu sevgiyi ona ulaştırabileceği zamanı kaybeder. Nikolay aynı sona yaklaşırken Nataşa’ya yeniden sarılabilecek zamanı bulur. Dostoyevski için bağışlamak, geçmişi unutmak ya da yaşanan acıyı yok saymak anlamına gelmez; kırgınlığın hâlâ var olduğu yerde sevgiyi yeniden görünür kılabilmektir. Bu nedenle Ezilenler, kırılmış ilişkilerin içinde yaşamaya devam eden sevginin, insanın sevdiklerine geri dönme arzusunun ve henüz vakit varken birbirine yeniden ulaşabilmenin romanıdır.

Tahtacılarda Dedelik Kurumu

Tahtacı topluluklarında dedelik kurumu, dinî ve toplumsal hayatın temel unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. Dede yalnızca ibadetleri yöneten bir din adamı değil; aynı zamanda toplumun ahlaki düzenini sağlayan, gelenekleri koruyan ve inanç esaslarını gelecek kuşaklara aktaran bir otoritedir. Yusuf Ziya Yörükân'ın Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinde dedeler Tahtacı toplumunda dinî hayatın merkezinde yer almakta ve topluluğun sosyal yapısını şekillendiren en önemli kişiler arasında bulunmaktadır.

Dedelerin en önemli görevlerinden biri, Cem ayinlerini ve diğer dinî törenleri yönetmektir. Cemlerde dua ve gülbenkleri okuyan, ibadetin düzenini sağlayan ve topluluğa rehberlik eden kişiler dedelerdir. Bunun yanında cenaze merasimleri, nikâhlar, ziyaretler ve çeşitli dinî toplantılar da onların yönetiminde gerçekleştirilir. Böylece dedeler, Tahtacı toplumunun dinî sürekliliğinin sağlanmasında önemli bir rol üstlenmektedir.

Dedelik kurumunun bir diğer önemli yönü ise toplumsal düzenin korunmasıdır. Dedeler bireyler arasında çıkan anlaşmazlıklarda hakemlik yapmakta, toplumun örf ve geleneklerine aykırı davranışları değerlendirmekte ve gerektiğinde yaptırım uygulamaktadır. Özellikle hırsızlık, zina, eşe sadakatsizlik ve benzeri davranışlar düşkünlük sebebi sayılmakta; bu durumda kişi dedenin kararıyla toplumdan geçici olarak dışlanmaktadır. Düşkün ilan edilen birey, cemlere katılamamakta ve yeniden topluluğa kabul edilmesi ancak dedenin affı ve gerekli görülen dinî uygulamaların yerine getirilmesiyle mümkün olmaktadır. Bu yönüyle dedelik kurumu sosyal bir denetim mekanizması işlevi de görmektedir.

Tahtacı inanç sisteminde dedeler aynı zamanda manevî rehber olarak kabul edilmektedir. Onların dualarının kabul olacağına, bereket ve şifa getireceğine inanılmaktadır. Eserde dedelerin hastalara hayırlı verdikleri, çeşitli hastalıkların tedavisinde dua ettikleri ve toplumun manevî ihtiyaçlarını karşıladıkları belirtilmektedir. Ayrıca dedelerden kalan sarık, külah, asa, papuç gibi bazı eşyaların kutsal kabul edildiği ve bunların manevî güç taşıdığına inanıldığı da aktarılmaktadır. 

Yörükân'ın dikkat çektiği önemli hususlardan biri de dedelik kurumunun zaman içerisinde geçirdiği değişimdir. Cumhuriyet döneminde şehirleşme, eğitim seviyesinin yükselmesi ve sosyoekonomik yapının değişmesiyle birlikte bazı Tahtacı köylerinde dedelerin eski otoritelerinin zayıfladığı belirtilmektedir. Bazı ocaklarda cemlerin seyrekleştiği, genç kuşakların geleneksel kurallardan uzaklaştığı ve dedelerin geçimlerini sağlamak amacıyla farklı işlerde çalışmak zorunda kaldıkları ifade edilmektedir. Buna karşılık Batı Anadolu'daki bazı Tahtacı topluluklarında dedelik kurumunun canlılığını koruduğu, cem ayinlerinin düzenli olarak sürdürüldüğü ve dedelere duyulan saygının devam ettiği de vurgulanmaktadır.

Dedelik kurumu, Tahtacı toplumunda yalnızca dinî ibadetleri yöneten bir makam değildir. Dedeler; inanç sisteminin koruyucusu, ahlaki düzenin denetleyicisi, toplumsal uyuşmazlıkların çözücüsü ve manevî rehberi olarak çok yönlü bir görev üstlenmektedir. Bu nedenle dedelik kurumu, Tahtacı toplumunun dinî ve kültürel kimliğinin korunmasında en önemli kurumların başında gelmektedir.

***

Dedelik kurumu, Anadolu Aleviliği ve özellikle Tahtacı topluluklarının tarihî ve kültürel yapısını anlamak açısından son derece önemli bir yere sahiptir. Yusuf Ziya Yörükân'ın saha araştırmalarından da anlaşıldığı üzere dedeler, yalnızca dinî törenleri yöneten kişiler değildir. Onlar aynı zamanda topluluğun ahlaki düzenini sağlayan, anlaşmazlıkları çözen, gelenekleri koruyan ve sözlü kültürü gelecek kuşaklara aktaran rehberlerdir. Devlet otoritesinin köylere yeterince ulaşamadığı dönemlerde dedeler, toplumun kendi içinde düzenini sağlayan en önemli kurum hâline gelmiştir. 

Yörükân'ın aktardığı bilgiler, dedelerin Tahtacı toplumunda büyük saygı gördüğünü ve cem ayinlerinden nikâha, cenaze törenlerinden toplumsal uyuşmazlıkların çözümüne kadar hayatın hemen her alanında görev üstlendiklerini göstermektedir. Düşkünlük uygulaması gibi mekanizmalar sayesinde toplumsal düzen korunmuş, bireylerin toplum içindeki sorumlulukları sürekli hatırlatılmıştır. Bu durum, dedelik kurumunun yalnızca dinî kuralları değil, aynı zamanda ahlaki ve sosyal değerleri de yaşatan bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte dedelik kurumu tarih boyunca değişmeden kalmamıştır. Cumhuriyet döneminde eğitimin yaygınlaşması, şehirleşme, ekonomik şartların değişmesi ve geleneksel köy hayatının dönüşmesiyle birlikte dedelerin eski otoritesi birçok bölgede zayıflamıştır. Günümüzde bazı Alevi topluluklarında dedeler hâlâ önemli bir dinî rehber olarak görülürken, bazı yerlerde bu kurumun etkisinin azaldığı gözlemlenmektedir. Bu durum, dedelik kurumunun da toplumdaki değişimlerden etkilendiğini göstermektedir.

Kanaatimce dedelik kurumunu yalnızca dinî bir makam olarak değerlendirmek eksik olur. Tarihsel açıdan bakıldığında bu kurum, Anadolu'da yüzyıllar boyunca toplumsal dayanışmayı güçlendiren, kültürel kimliği koruyan ve sözlü geleneğin devamını sağlayan önemli bir yapı olmuştur. Özellikle yazılı kültürün sınırlı olduğu dönemlerde inanç, ahlak ve geleneklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasında dedelerin büyük rol oynadığı görülmektedir. Bu nedenle dedelik kurumu, Alevi toplumunun yalnızca dinî hayatını değil, sosyal ve kültürel yapısını da şekillendiren temel kurumlardan biri olarak değerlendirilebilir. Bu tarihsel işlevi kabul etmek, günümüzde kurumun nasıl işlemesi gerektiği konusunda herkesin aynı görüşte olduğu anlamına gelmez; ancak Anadolu Aleviliğinin gelişimini anlamak için dedelik kurumunun merkezi rolünü göz ardı etmek de mümkün değildir.

Yusuf Ziya Yörükân'ın Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar adlı eserinden... yorumlayan Burcu Bolakan

Yusuf Ziya Yörükân'a Göre Tahtacıların Kökeni, Kimliği ve Oymak Yapısı

Yusuf Ziya Yörükân'a göre Tahtacılar, ayrı bir etnik topluluk değil, Türkmen boylarının Alevî inancına mensup bir koludur. "Tahtacı" adı onların soyunu değil, tarih içinde geçimlerini sağladıkları ormancılık, odunculuk ve ağaç işçiliği mesleğini ifade etmektedir. Tahtacılar kendilerini açıkça Türkmen olarak tanımlamakta; Türkçeden başka bir ana dilleri olmadığını, gelenek, giyim, lehçe ve kültür bakımından da diğer Türkmen topluluklarıyla aynı özellikleri taşıdıklarını belirtmektedirler.

Yazar geçmişte Alevîlere yönelik baskılar ve güvenlik kaygıları nedeniyle bazı Türkmen topluluklarının dağlık ve ormanlık bölgelere çekildiğini, burada yaşamlarını sürdürebilmek için ağaç kesimi, kerestecilik ve ormancılıkla uğraşmaya başladıklarını ifade eder. Zamanla bu meslek, onlara "Tahtacı" adının verilmesine yol açmıştır. Dolayısıyla "Tahtacı" ismi, yazara göre etnik bir kökeni değil, tarih içinde oluşmuş bir meslek adını temsil etmektedir.

Yusuf Ziya Yörükân Tahtacıların farklı oymaklara ayrıldığını, bu oymakların büyük ölçüde Yanyatır Ocağı ve Hacı Emirli Ocağı etrafında örgütlendiğini belirmektedir. Tahtacıların tarihî kökenlerinin Türkmen boylarına dayandığını, günümüzde de Türkiye'nin birçok bölgesine yayılmış olarak yaşamlarını sürdürdüklerini savunmaktadır.

Yusuf Ziya Yörükân, Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar kitabından... yorumlayan Burcu Bolakan

Tuhaf Teselli

Bu dünyanın içinde olmak acı veriyor bana; 

göğsümde yaşayan bir akşam gibi, 

susarak büyüyen bir yara gibi.

Ama yine de her şeyin bir gün bitecek olması tuhaf bir teselli bırakıyor içimde. 

Sanki karanlığın bile yorulacağı bir vakit var.

Hiçbir acı sonsuza kadar sürmeyecek, 

hiçbir gece ebedî kalmayacak. 

En derin sızı bile bir gün kendi sessizliğinde tükenecek.

Her şey bir gün bitecek; 

bu ağır gökyüzü, 

bu kalbe dokunan kırgınlık, 

bu uzun ve yorgun bekleyiş.